Кіріспе

1963 жылы түсірілген американдық драмалық фильм, Элия Казанның «Америка Америка» (британдық атауы – «Анатолиялық күлімдеу») фильмі. Бұл фильмді Элия Казан өзі режиссерлік етіп, продюсерлікке де қатысып, сценарийін жазған. Ол өзінің туысы Авраам Елиа Казанцоглудың Америкаға, арман мен мүмкіндіктер еліне жету үшін күресінен шабыттанды. Казан сценарийді 1962 жылы жарық көрген өзінің кітабынан бейімдеді.

Сюжет

1890 жылдардың соңында Каппадокиялық грек жас Ставрос Топузоглу Осман Түркиясындағы Аргеус тауының астында кедей ауылда тұрады. Каппадокиялық гректер мен Кайсари армяндарының өмірі суреттеледі, соның ішінде Ставростың әжесі тұратын Дерінкуйу жер асты қаласындағы дәстүрлі жартастағы үңгірлер. Ставрос досы Вартанмен бірге Америкаға, мүмкіндіктер кеңінен ашылған алыс елге, баруға ниетті. Ставрос әрмендерге қарсы Хамидтер қырғынға куә болады, бұл Вартанды өлтіреді, ал Ставрос Вартаның өлігін қайтаруға тырысқанда қамауға алынады. Грекияның зорлық-зомбылықтан мәңгі қорғалып қалмайтынын білген отбасы Ставросты Түркияның астанасы Константинополге жіберіп, оны қайта құруды жоспарлайды. Оған әкесі Ысқақ бүкіл отбасылық байлықты - ақша, әшекейлер, кілемдер, құндылығы жағынан ең құнды және тасымалдауға болатын кез келген затты, соның ішінде отбасылық есекті де сеніп тапсырады. Ол сәттілік алған соң, алдымен, өз әпке-қарындастарын, содан кейін бауырларын шақырып, оларды да қауіпсіз әрі табысты жерге орналастырады. Ол осы мақсатта әкесі Одиссейдің кілем бизнесіне кіріп, отбасының аз жинаған байлығынан ақша тауып алады. Бұл оның әкесінің арманы, Ставростың емес. Ол әлі де Америкаға баруға бел буған. Ставростың сапары есектермен және жаяу жүріп, Түркияның кедей қалалары мен ауылдары арқылы басталады. Жол бойында жас арманшылдың бәрі тоналады, ол ұрлықты жазалау үшін өлтіреді және өзінің туысының үйіне бір тиын ақшасыз келеді. Ставростың әкесіне өтірік айтқан үлкен кісі қатты көңілі қалды, өйткені ол өзінің құлдыраған кілем бизнесін құтқару үшін Исак байлығына сенді. Ставростың әлі де өзіне берген бағалы мүмкіндіктерін пайдалану үшін Одиссей өзінің өмірлік, әдемі туысына бай кілем саудагерінің қызы, Алеко Синникоглудың қарапайым және мұқтаж Томнамен неке құруды ұсынады. Ставрос бұл оның арманының аяқталғанын білдіретінін түсінеді және ашуланған ағайынды бірден тастап, қатаң түрде бас тартады. Қазір Ставрос үйсіз, көшеде өмір сүру үшін лақтырылған тамақ жеп, ауыр әрі қауіпті жұмыста жұмыс істейді. Ол көшедегі қарт жігіт Гарабетпен дос болады, ол оған арманын жүзеге асыруға көмектеседі. Тоғыз ай бойы тырмысып, өзін-өзі құртып, Ставрос Нью-Йоркке бару үшін 110 түрік фунтын жинап алды, бірақ оның әрбір пенниін оның алғашқы жыныстық кездесуінде жезөкше ұрлады. Гарабетке жабысып, ол жергілікті анархистердің террористік бомбалауды жоспарлап жатқан жиналысына түседі; олар ақша төлемей жатып, полиция оқтауымен өлтіріледі. Өліп қалды деп ойлаған Ставрос ауруханаға түсіп, соңғы деміне дейін, тек теңізге тастауға бағытталған өлі денелер салынған арбаның үстіне лақтырылады. Ол кездейсоқ құлап, қайтадан туысына қарай жүгіреді. Одиссей жас жігітке жаны ашып, үйіне қайтаруға рұқсат береді. Бір сәтке күйзелген Ставрос өзінің болашақ қалыңдығына үйленуді мақұлдады. Той алдында ол оның күңгірт үнсіздігін күмәнмен қарайды, ал ол әлі де Америкаға көшіп кетуді жоспарлап отырғанын мойындайды, олар үйленгеннен кейін бірден жолға шығатын билет сатып алу үшін қалыңдық ақшасын пайдаланады. Хоханес оған Америкаға келісімшарт бойынша жұмыс іздейтін жұмыс беруші қомақты ақша төлеп, екі жылға жол жүруді ұсынады. Бақытпен Ставрос өзінің болашақ қайын атасы клиенті болған бай армяндық-америкалық кілем саудагері Артун Кебабианның елеусіз қалған орта жастағы әйелі Софиямен қарым-қатынас жасайды. София Ставростың ақшасына Нью-Йоркке билет сатып алады, ал Томнаның жүрегі жараланып, бірде-бір сөз айтпай қалады. Ол Кебабиандармен бір кемеде, ол - бірінші, олар бірінші сыныпта. Атлантиканың екінші жағында кеме Нью-Йорк қаласының жағасында карантинді жоюды күтіп жатыр. София өзінің қызметшісін Ставросты әкелуге жібереді, екеуі Артон ұйықтап жатқанда кездеседі. Ол оянып, махаббатты байқайды және Ставросты мазақ етеді, ол зорлық-зомбылықпен жауап береді. Ол кеме капитанымен Түркияға қайтарылуға сотталады. Өзінің қатерлі туберкулезін жасырып, иммиграциялық дәрігердің тексеруінен өте алмай жүрген Хоханес, егер Ставросты қайтарып жіберсе, ол өлетінін түсінеді. Досының жомарттығына жауап қайтарып, ол кемеден секіріп түседі. Енді адам жоқ, болашақ американдық жұмыс беруші Ставросқа Хоханестің жеке басын қабылдауға және Эллис аралында иммиграциялық қызметкерлерден өтіп кетуге мүмкіндік береді, София сабан қайығын сыйлады және бас инспектор "Джо Арнес" жаңа "американдық" есім берді. Жо өз ақысын өзі төлесе де, Жо Хоханнестің...

Өндіріс

Ағасы Авраам Елиа Казанцоглудың өмірінен шабыттанған Қазан, көбінесе танылмаған актерлерді шақырды, ал бүкіл сюжет желісі сол кезде жиырма бір жастағы грек актері Статис Гьяллелистің орталық өнернамасы төңірегінде құрылды, ол үш сағатқа жуық фильмнің дерлік барлық кадрында да көрінеді. Өндіріс 1962 жылы басталды. Алғашқы қаржылық демеушілерді жоғалту, түрік билігі мен жақын тұрғандардың қарсылығы, сондай-ақ басқа да мәселелерге байланысты өндіріс 1963 жылға дейін жалғасты. Түркияның ықпалды топтары елдің ұлттық институттары мен 20 ғасыр басындағы оқиғаларға қатысты тарихи көзқарасы грек режиссерімен жағымсыз бейнеленеді деп сенді. Қазан қиындыққа тап болған өндірісті Грекияға көшіруге шешім қабылдағанда, кеден қызметкерлері дайын деп саналған фильмнің пленкаларын тәркіледі, бірақ бұрыннан сезіп, ашық және жабық пленкалардың арасындағы жапсырмаларды ауыстырғандықтан, құнды жүк сақталып қалды. Фильм Афинадағы «Альфа» студиясында, сондай-ақ Грекияның ауылдық аймақтарында, Стамбулда, Нью-Йорк қаласында және Голливудтағы «Warner Bros.» студиясында 1.66:1 форматта және 35 мм пленкада түсірілді. Қазан фильмнің басында тек дауыспен кіріспе жасайды, соңында қысқа дауыстық эпилог айтады, одан кейін фильмнің басты актерлері мен техникалық қызметкерлері таныстырылады. Том Холланд фильмді баяндайды.

Шығару

Фильмнің Нью-Йорк премьерасы 1963 жылдың 15 желтоқсанында болды.

Қабылдау

1964 жылдың жазы мен 1965 жылдың көктемі аралығында ол Батыс Еуропаның дерлік барлық ірі қалаларында көрсетілді. "Америка Америка" Мартин Скорсезенің ең сүйікті фильмдерінің бірі.

Сақтау

2001 жылы «Америка, Америка» фильмі Конгресс кітапханасының Ұлттық кино тізіліміне енгізілді. Ол «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танылып, сақтауға ұсынылды.

VHS және DVD

Оның VHS нұсқасы 1994 жылдың 28 қарашасында шықты, ал француз (2 аймақ) DVD жинағы (Казанның «Нәресте қуыршағы» және «Қалыңдықтағы бет» фильмдерімен бірге) 2002 жылдың 3 желтоқсанында жарық көрді. Фильмді Warner Bros. компаниясы АҚШ-та 2011 жылдың 8 ақпанында DVD форматында шығарды.