Кіріспе

Жерді тіркеу және жерді беру жүйесі

Торренс титулы – жерді тіркеу және жерді беру жүйесі болып табылады, онда мемлекет жер иелену тізілімін жасайды және жүргізеді. Бұл тізілім тіркелген адамның жерге меншік иесі (иесі) ретінде және тізілімде тіркелген барлық басқа да мүдделердің құқығының нақты дәлелі ("көзбен көрінетін сенімділік") болып табылады. Жерге меншік құқығы жерді сату шарты арқылы емес, меншік құқығын тіркеу арқылы беріледі. Тіркеуші жаңа иеленушіге меншік құқығының сертификатын береді, ол тізілімнің тиісті бетінің көшірмесі болып табылады. Бұл жүйенің басты артықшылығы – жерге меншік құқығының сенімділігін арттыру және жермен байланысты мәмілелерді жеңілдету. Оның атауы Сэр Роберт Ричард Торренс (1812–1884) есімімен байланысты, ол Оңтүстік Австралия провинциясында 1858 жылғы Жылжымайтын мүлік туралы заң ретінде қабылданған жеке мүшелер ұсынған заң жобасын жасады, лоббиледі және енгізді. Бұл әлемде қабылданған Торренс титулының алғашқы нұсқасы болды. Торренс өзінің ұсынысын Оңтүстік Австралияда тұратын неміс заңгері Ульрих Хюббе ұсынған көптеген идеяларға негіздеді. Бұл жүйені көптеген елдер қабылдады және оны несиелік мүдделерді (мысалы, ипотекалық несиелер), жалға алу және страталық меншіктерді қамту үшін бейімдеді.

Жалпы құқық

Жалпы құқық бойынша жерді сатушының жерге ие екенін көрсетуі үшін, жер иелігінің тізбегін тәждің алғашқы иесіне берген жеріне дейін кері бақылау қажет. Жермен жасалатын мәмілелерге қатысты құжаттар жиынтығы "меншік құжаттары" немесе "меншік тізбегі" деп аталады. Бұл оқиға жүздеген жылдар бұрын болған болуы мүмкін және жер иелігі ондаған рет ауысқан болуы мүмкін. Жерге меншік құқығы да күмәндануға себеп болуы мүмкін, бұл жер иелеріне үлкен заңдық шығындар әкеліп, дамуға кедергі келтіруі мүмкін. Тіпті меншік тізбегін толық тексеру де сатып алушыға толық сенімділік бермейді, себебі "nemo dat quod non habet" ("ешкімде жоқ нәрсені ешкім бере алмайды") принципі және жасырын қалған мүдделердің болу мүмкіндігі бар. Мысалы, Ұлыбританияның Канцлерлік сотындағы Pilcher v Rawlins ісінде (1872), сатушы P1-ге толық меншік құқығын берді, бірақ меншік құжаттарын өзінде қалдырып, P2-ге толық меншік құқығын бергендей әрекет етіп, алаяқтық жасады. Nәтижесінде, P2 сатушы сақтаған құқыққа ғана ие бола алатын, яғни ештеңе алмайтын еді. Алайда, іс соңында P1 емес, P2 пайдасына шешім қабылданды. Әділ соттар хабарсыз (ескертпесіз) сатып алушыға қарсы шешім шығаруға келіспеді. Жалпы құқықтық жағдай, болашақ сатып алушы жүргізуі керек іздестірулерді азайтуға бағытталған заңнама арқылы шамалы өзгертілді. Кейбір юрисдикцияларда сатып алушы талап ете алатын меншік құқығының басталу мерзіміне шектеу қойылды.

Құжаттарды тіркеу

Құжаттарды тіркеу жүйесінде тіркеу (сонымен қатар "тіркелген меншік құқығы" деп те аталады) тіркелген құжатқа, тіркелмеген немесе кейін тіркелген құжаттарға қарағанда "басымдық" беретін. Құжатты тіркеу, құжатта аталған алушыға меншік құқығының берілуі туралы әлемге хабарлау қызметін атқаратын. Құжаттарды тіркеу және Торренс жүйелерінің арасындағы негізгі айырмашылық – біріншісі құжаттарды тіркеумен, ал екіншісі меншік құқығын тіркеумен айналысады. Сонымен қатар, кімнің қандай жерге ие екенінің тізілімі сақталғанмен, ол сенімсіз болды және кез келген уақытта сотта күдік тудыруға болатын. Құжаттарды тіркеу жүйесінің шектеулері жерді беру процесінің баяу, қымбат және көбінесе нақты меншік құқығын құруға мүмкіндік бермейтін еді.

Жасау

Оңтүстік Австралия колониясының бас тіркеушісі және қазынашысы, кейін Ассамблея палатасының мүшесі болған сэр Роберт Ричард Торренс көп жылдар бойы жерді берудің қазіргі кездегі ауыр, баяу және қымбат жүйесін жақсарту үшін жаңа титул жүйесін іске қосуға күш салды. Ол 1858 жылы қабылданған "Нақты мүлік туралы 1858 жылғы заң" деп аталған жаңа заң жобасын Парламент арқылы өткізуге басты жауапкер болды. Бұл заңда баяндалған жүйе Торренс титул жүйесі деп танылды және Оңтүстік Австралияның құзырындағы барлық жерлердің орталық тіркеліміне негізделген еді. Торренс өз идеяларын Ұлыбританиядағы сауда кемелерін тіркеу жүйесінен, кеден қызметкері ретінде жұмыс істеген жылдары алған тәжірибесінен алды. Ол сондай-ақ, сол кезде Оңтүстік Австралияда тұратын және Гамбургтегі Ганза тіркеу жүйесі туралы білімі мол неміс заңгері Ульрих Хюббеден Заңға енгізілген көптеген идеяларды пайдаланды.

Жер тізілімі

Торренс жүйесінің негізгі ерекшелігі – жер тіркелімі, онда жерге қатысты барлық мәмілелер тіркеледі. Тіркелім қағаз түрінде болуы мүмкін, бірақ бүгінде көптеген тіркелімдер деректер базасында сақталады. Жерге меншік құқығы иесінің аты мемлекеттік тіркелімге енгізілуі арқылы белгіленеді. Торренс титулы сондай-ақ, жеңілдіктерді (сервитуттарды) және ипотеканы жасау мен жоюды тіркейді. Жерді жүйе бойынша алғаш тіркегенде, оған бірегей нөмір (көлемдік-парақ нөмірі деп аталады) беріледі, ол тіркелген жоспарға сілтеме арқылы жерді анықтайды. Парақта жердің өлшемдері мен шекаралары, тіркелген иесінің аты-жөні және жерге қатысты заңдық мүдделер жазылады. Жер учаскесінің шекарасын өзгерту үшін жаңа жоспар дайындалып, тіркелуі керек. Тіркелгеннен кейін жерді жүйеден алып тастауға болмайды. Жер учаскесіне меншік құқығын беру, тіркелімдегі жазбаны өзгерту арқылы жүзеге асырылады. Тіркеушінің міндеті – тек заңды жарамды өзгерістерді тіркелімге енгізуді қамтамасыз ету. Осы мақсатта тіркеуші, меншік иесінің өзгеруіне көз жеткізу үшін қандай құжаттар қажет екенін көрсетеді. Меншік иесінің өзгеруі жерді сату, тіркелген иесінің қайтыс болуы немесе сот шешімі нәтижесінде туындауы мүмкін. Бұдан басқа, тіркелген иесінің меншік құқығына әсер ететін немесе оны шектейтін кез келген мүдде, мысалы, ипотека да тіркелімге енгізіле алады. Осы мүдделердің әрқайсысының бір-бірімен және үшінші тараптармен қарым-қатынасын реттейтін заңдық ережелер бар. Мемлекет тіркелімнің дұрыстығына кепілдік береді және әкімшілік қателік салдарынан құқықтары бұзылған тұлғаларға өтемақы төлеуге міндеттенеді. Өтемақы талаптары өте сирек кездеседі.

Тіркеудің әсері

Жалпы құқық бойынша меншік құқығы мен Торренс жүйесіндегі меншік құқығы арасындағы басты айырмашылық – жалпы қоғам мүшесінің, адал ниетпен әрекет ете отырып, жер тізіліміндегі тараптардың құқықтары мен мүдделері туралы ақпаратқа сенуі және осы ақпарат негізінде әрекет етуі мүмкін. Мысалы, болашақ сатып алушыға осы тізілімнен басқасын қарастыру қажет емес. Ол тіпті меншік құқығы туралы куәлікті де қарауға міндетті емес, себебі тізілімдегі мәліметтер басым болып табылады. Бұл жалпы құқықпен салыстырғанда, ол сатушының өзіне тиесілі құқықтан артық құқықты сатып алушыға беруге болмайтын қағидаға негізделген. Тізбектей, сатушының құқығы меншік құқығы тізбегінің ең әлсіз буынына тәуелді. Осылайша, егер сатушының жалпы құқық бойынша меншік құқығында қандай да бір кемшілік болса, сатып алушының құқығында да кемшілік болады. Сондықтан сатып алушы сатушының құқығының күмәнсіз екеніне көз жеткізуі керек. Бұл сұрау салуды және меншік құқығы тізбегін тексеруді қамтиды, бұл мүлікпен жасалатын әр мәміледе ұзаққа созылып, қымбатқа түсетін процесс болуы мүмкін. Торренс жүйесінде тіркелген меншік иесінің құқығы күшті болып саналады, яғни оның құқығына тек өте шектеулі жағдайларда ғана дау айтуға болады (төменде қараңыз).

Бала асырап алу

Торренс жүйесінің тіркелімін Британ Доминьоны бойынша қабылдау және оның құқықтық негіздері 1920 жылы Джеймс Эдвард Хогг еңбегінде жан-жақты қарастырылған.

Австралия

Жүйе бойынша тіркелген жердің алғашқы сатылымы 1858 жылғы 25 тамызда мал шаруашылығымен айналысатын Уильям Рэнсом Мортлокқа (кейіннен Оңтүстік Австралия Ассамблеясына сайланды) жасалды. Оңтүстік Австралияда 1858 жылғы Жылжымайтын мүлік туралы заңнан бастап (кейіннен күшін жойып, оның орнына 1886 жылғы Жылжымайтын мүлік туралы заң енгізілді), барлық австралиялық отарлар 1858 мен 1875 жылдар аралығында Торренс жүйесін қабылдады. Содан бері әрбір отар, ал 1901 жылдан бастап штат немесе аумақ өздерінің жер тізілімдерінде жерге қатысты құжаттарды сақтап келеді. Торренс жүйесі жалпы құқық жүйесін алмастырмады, ол тек Торренс жүйесі енгізілгеннен кейін берілген жерлерге және тиісті заңға сәйкес ерікті түрде тіркелген жерлерге ғана қатысты. Қазір Австралиядағы жердің көп бөлігі Торренс жүйесінде тіркелген, бірақ ескі жер иелену жүйесінің қалдықтары да бар, олар "жалпы құқық жері" деп аталады. Австралия астанасының барлық жері жалға берілген (фактически Торренс жүйесіндегі меншік), ал Солтүстік территорияның көп бөлігі Корольдік жалға берілген жер болып табылады. Ұлттық құқық (Native Title) меншіктің жеке түрі ретінде мойындалады. Кейбір жерлер мемлекеттік жер ретінде сақталады.

Канада

Әлемдегі екінші Торренс юрисдикциясы 1861 жылы сол кездегі британдық колония Ванкувер аралында құрылды, қазір ол Канаданың Британ Колумбиясы провинциясының бір бөлігі. Канада 1886 жылы федералды парламент арқылы Солтүстік-Батыс территорияларында Торренс жүйесін енгізді. Бұл жүйе Солтүстік-Батыс территориясының оңтүстік бөлігінен бөлінген үш дала провинциясында (Альберта, Саскачеван және Манитоба) қолданылып келеді. Британ Колумбиясы Торренс жүйесінің өңделген нұсқасын пайдаланады. 1885 жылдан бері Онтариода ағылшын жүйесі қолданылып келеді, ол Торренс жүйесі емес, бірақ оған ұқсас мақсаттарға қызмет етеді. Онтариода электрондық тіркеудің арқасында бұл нұсқа дерлік барлық жерге тарады, бірақ бұрынғы мәмілелерді тіркеу әлі де кейбір мәселелерді реттейді. Бұрынғы мәмілелерді тіркеудегі құқықтар 40 жылдық ережемен реттелген, бірақ үкімет оларды жеңілдетілген процедура бойынша өзгертті. Нью-Брансуик және Нова-Шотия 2000 жылдары мәмілелерді тіркеу жүйесінен Торренс титулы жүйесіне көшті, ал көшудің шығындары сатып алушыға жүктелді. Канадада Торренс титулы жоқ провинциялардың қатарында Ньюфаундленд және Лабрадор, Принс-Эдвард аралы және азаматтық құқық жүйесіне жататын Квебек бар, ол оның орнына кадастр жүйесін пайдаланады.

Фиджи

Фиджидің Торренс заңы – 1971 жылғы Жерді беру туралы акт.

Доминикан Республикасы

Доминикан Республикасы 1920 жылдан бері Торренс титул жүйесін пайдаланып келеді. Барлық коммерциялық мүлік және ірі қалалардағы жылжымайтын мүліктің көп бөлігі тіркелген, осылайша жүйемен қамтамасыз етілген. Доминикан Республикасында жылжымайтын мүлік нарығын тиімдірек ету мақсатында 21-ғасырда ауылдық жерлердегі жерді тіркеу процесі жеделдетілуде.

Ирландия

Ирландия алғаш рет 1892 жылы Торренс титул жүйесін қолдануды бастады. Ирландия Республикасында тіркелген жерлер (яғни Торренс титулымен иеленген жерлер) округ деңгейіндегі нөмірленген фолиолар жүйесі арқылы тіркеледі. Жер тізілімін Мүлікті тіркеу органы – мемлекеттік мекеме жүргізеді және меншік құқығындағы және жалға берілген жерлердің титулдарын, сондай-ақ жерді пайдалану құқықтарын, ипотекаларды және жерге қатысты кез келген басқа да салмақтарды тіркейді. Жер сатылғанда/ауыстырылғанда/бөлінгенде, көп қабатты ғимараттар салынғанда немесе жаңа (бес жылдан астам) жалға алу шарты жасалғанда жер тізілімінде фолио жасау міндетті. Ирландиядағы жерлердің көп бөлігі (жер ауданы бойынша) Торренс титулымен ұсталады, себебі сату кезінде жер тізілімінде міндетті түрде тіркеу көп жылдар бойы ауылдық аймақтарда қажеттілік болып келді. Міндетті тіркеу 2010 жылы Корк, Дублин, Галвей, Лимерик және Уотерфорд округтеріне (көбінесе қалалық) таратылды, осылайша міндетті Торренс титулы Ирландия Республикасының барлық бөлігіне дейін кеңейтілді.

Израиль

Торренс титулы жүйесі британдықтар тарапынан Мандатты Палестинада енгізілді және 1948 жылы Израиль құрылғаннан бері қолданылып келеді. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, елдің жер аумағының шамамен 4% әлі де Торренс жүйесінен бұрынғы, иелік құжаттарын тіркеу жүйесі бойынша тіркелген.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия 1870 жылдан бастап Жер беру туралы заңға сәйкес ұқсас жүйені қабылдады, 1870 жылғы Жер беру (Мүліктерді міндетті түрде тіркеу) заңы 1924 жылы елдегі қалған жерлердің көп бөлігін Торренс жүйесіне енгізді, ал 1951 жылы тіркелім толық деп есептелді, бірақ іс-әрекеттер жүйесінде қалған шағын жерлер кездесуі мүмкін. 1952 жылғы Жер беру заңы Торренс жүйесін одан әрі күшейтті. 20-ғасырда ғалымдар мен судьялар "кешіктірілген" немесе "бірден" деп түсіндіруге келіспеді. 1967 жылы Фрейзер мен Уокер ісінде Ұлы кеңес (Privy Council) тіркелген меншік иесі мүлікке немесе құқыққа ие болған кезде бірден міндетті құқыққа ие болады деп шешті (бірден міндетті болу принципі). 1952 жылғы заң 2017 жылғы Жер беру заңымен алмастырылды. 2017 жылғы заң "көрінеу әділетсіздік" жағдайларында меншік иесінің тіркеуін жоюға сотқа дискрециялық өкілеттік береді, бұл міндетті құқық принципіне негізгі болып саналатын құқықтық нақтылыққа қанағаттандырмайды. Жаңа Зеландиядағы жердің көп бөлігі Торренс жүйесі бойынша тіркелген, бірақ ескі жер тіркеу жүйесінің қалдықтары әлі де сақталған. Маори дәстүрлі құқығы (туған жер құқығы) меншіктің жеке түрі ретінде танылады. Кейбір жерлер мемлекеттік жер ретінде сақталады (яғни Жаңа Зеландиядағы қоғамдық жер).

Ресей

Ресей Совет Одағы құрылғаннан кейін көп ұзамай Торренс жүйесін қабылдады. Қазіргі уақытта Ресейде жылжымайтын мүлікке құқықтарды есепке алу және тіркеу жүйесі екі федералды заңмен реттеледі, олар Торренс жүйесінің кейбір элементтері мен қағидаларын қабылдады. Жер, ғимараттар және табиғи нысандарды есепке алу 2007 жылғы № 221 ФЗ «Мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастры туралы» федералды заңы бойынша жылжымайтын мүлік кадастрының дерекқорында тіркеледі. Осы нысандардың шот иеленушісі жасаған мәмілелер басқа дерекқорда тіркеледі: 1997 жылғы № 122 ФЗ «Жылжымайтын мүлікке құқықтарды және олармен жасалатын мәмілелерді мемлекеттік тіркеу туралы» федералды заңы негізінде «Жылжымайтын мүлікке құқықтардың және олармен жасалатын мәмілелердің бірыңғай мемлекеттік тіркелімі». Екі заң да кадастрлық және тізілімдік ақпараттың ашықтығын белгіледі және оларды басқаруға жауапты бір ұйым – «Росреестр» тағайындалды. Жылжымайтын мүлік құқықтарының бірыңғай мемлекеттік тіркеліміне енгізілу – жылжымайтын мүлікке меншік құқығының туындауы үшін қажетті және жеткілікті шарт. Кадастр мен тізілімде қамтылған мүлік туралы ақпарат жеткілікті егжей-тегжейлі және құрылымдалған, объект туралы ең маңызды мәліметтерді қамтиды және ашық кадастрлық карта арқылы қол жетімді. Көптеген қарапайым веб-формалар арқылы кез келген мүлік объектісі туралы ақпаратты табуға және оқуға болады. Алайда, бұл заңдар дерекқорлардағы ақпараттың дұрыстығы үшін мемлекеттің толық жауапкершілігін белгілемейді. 2015 жылы Мемлекеттік Думаға мүліктің иелері туралы ақпаратқа қоғамдық қолжетімділікті қамтамасыз ететін заң жобасы тіркелді. Заң жобасын Үкімет қолдады. Кейбір сарапшылардың пікірінше, ақпараттың ашықтығын шектеу заңсыз байыудың анықталу мүмкіндігін төмендетіп, бизнес тәуекелдерін арттырады.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясы 2002 жылы «Жерді түгендеу туралы заңмен» (Король жарлығы №6, 9/21423H күні шығарылған) Торренс жүйесін енгізді.

Сингапур

Сингапур 1960 жылы Жер тіркелмелері заңының 157-тарауымен Торренс жүйесінің бір түрін қабылдады. Барлық құжаттарды ауыстыру 2001 жылы аяқталды.

Шри-Ланка

Шри-Ланка 1998 жылғы №21 заң бойынша "Мүлік тіркеу туралы" заң негізінде "Торренс" жүйесінің Bim Saviya деп аталатын нұсқасын енгізді. Шри-Ланканың Жерді зерттеу департаменті мемлекеттік және жеке меншік жерлерді Bim Saviya тіркеліміне енгізу үшін жерді зерттеу процесін бастады. Бүгінгі күнгі таңда жерді зерттеу және жер иелерінің бастапқы құжаттарын меншік куәлігіне ауыстыру процесі аяқталған жоқ. Бағдарлама кеңінен даулы болды, оған байланысты, бұл 1840 жылғы №12 "Корольдік жерлерге қол сұғушылықты болдырмау туралы" жарғыға сәйкес, британдық колониялық үкіметінің Сейлон жерін қайта иеленуіне ұқсас екендігі туралы айыптаулар көтерілді, бұл үкіметке жердің иесін дәлелдей алмайтын тұрғындарынан жерді иелігіне өтеді және алаяқтыққа жоғары мүмкіндік бар, Bim Saviya бағдарламасы бойынша берілген меншік куәлігін мойындамау және бірлескен меншікке қатысты ережелердің жоқтығы сынға ұшырады.

Тайланд

Тайланд 1901 жылы Король Чулалонгкорн Тайландтың Корольдік Зерттеу Департаментін құрғаннан кейін Торренс жүйесін қабылдады. Бұл департамент Тайландтың Корольдік Қарулы Күштерінің Арнайы Қызметтер Тобы болып табылады және жер кадастрын жүргізумен айналысады, яғни жер тілімдерін иелену құқығын анықтау және әділ салық салу мақсатындағы жерді өлшеумен шұғылданады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында Торренс титул жүйесін енгізу ұсыныстарына титулдық сақтандыру индустриясы қарсылық көрсетті. Торренс тіркеуінің жоғары бастапқы құны – жүйені іске асырудағы тағы бір кедергі. Торренс жүйесі АҚШ-тың Гуам аумағында қолданылады. Шешікті түрде енгізілген штаттар: Миннесота, Массачусетс, Колорадо, Джорджия, Гавай, Нью-Йорк, Солтүстік Каролина және Огайо. Иллинойс штаты Торренс титулына қатысты заң қабылдаған алғашқы штат болды, ол Ұлы Чикаго өртінен кейін Кук округінде шектеулі Торренс жүйесін қолданды, бірақ жүйе несие берушілер мен басқа да мекемелер үшін танымал болмағаны анықталғаннан кейін 1992 жылдың 1 қаңтарында тоқтатылды. Калифорния 1914 жылы бастамашылық заңға сәйкес Торренс жүйесін қабылдады. Жүйеге қатысу ерікті болғанымен, жер иесі жерін тіркегеннен кейін одан шыға алмайды. Калифорнияда қабылданған Торренс жүйесі сатып алушыларды федералды салықтан туындаған зияннан, федералды банкроттық рәсімдерден, сатушыға қатысты қабілетсіздік, ажырасу немесе мұрагерлік істерінен қорғамады. Жүйе бастамашылықпен қабылданғандықтан, заң шығарушы орган бұл кемшіліктерді түзетуге құқылы емес еді. 1954 жылы қабылданған бастама арқылы заң шығарушы органға жүйені өзгерту немесе жою құқығы берілді және 1955 жылы ол жойылды. Вирджиния Торренс жүйесін енгізуге мүмкіндік берді. Алайда, ол кеңінен танымал болмады және Торренс заңы 2019 жылы жойылды. Қазіргі уақытта Вирджинияда жерді тіркеудің жалғыз түрі – ресми тіркеу. Вашингтонда 2022 жылдың маусымына дейін ерікті Торренс тіркеуі болды, содан кейін жаңа тіркеулер тоқтатылды. Бар болған тіркеулер 2023 жылдың 1 шілдесінде күшін жойды.