Кіріспе

Мүлікке құқықтар жиынтығы

Мүлік құқығында, құқық – бұл бір тарап заңды немесе тең мүддеге ие бола алатын мүлікке құқықтар жиынтығын білдіретін материалдық емес құрылым. Бұл жиынтықтағы құқықтарды бөліп, әртүрлі тараптарға беруге болады. Сондай-ақ, ол меншік құқығын куәландыратын, мысалы, келісімшарт сияқты ресми құжатқа да қатысты болуы мүмкін. Мүліктің меншігін басқа біреуге беру үшін құжатты беру (мүлікке құқықты беру) қажет болуы мүмкін. Құқық меншіктен өзгеше, ол көбінесе меншік құқығымен бірге жүреді, бірақ оны дәлелдеу үшін міндетті түрде жеткілікті емес (мысалы, басып қону). Көп жағдайда, меншік және құқық бір-бірінен тәуелсіз берілуі мүмкін. Жылжымайтын мүлікке қатысты, жерді тіркеу және тіркелген деректер меншік туралы ақпаратты жария етеді. АҚШ құқығында, құқық туралы дәлелдеме әдетте құқық сақтандыру компаниялары жасайтын құқық туралы есептер арқылы расталады, олар құқықтың тарихын (мүліктік тұжырымдама және құқық тізбегі) тіркелген мемлекеттік актілер арқылы көрсетеді. Құқық туралы есепте қолданылатын шектеулер де көрсетіледі, мысалы, жеңілдіктер, салымдар немесе міндеттемелер. Сақтандыру сыйақысының орнына, құқық сақтандыру компаниясы мемлекеттік тізілімдерде құқық іздеуді жүргізеді және жақсы құқыққа кепілдік береді, егер құқыққа қатысты дау туындаса, сақтандырылған тұлғаға өтемақы төлейді. Көлік құралына меншік құқығында, мемлекеттік орган қарапайым көлік құралының меншік құжатын шығара алады. Құқық жиынтығындағы негізгі құқықтар әдетте:

Эксклюзивті иелік
Эксклюзивті пайдалану және қоршау
Иелену
Басқару, соның ішінде мұрагерлік арқылы
Жеңілдік құқығы
Гипотека
Бөлу

Жылжымайтын мүлікке қатысты құқықтар одан әрі бөлінуі мүмкін, мысалы:
Су құқықтары, соның ішінде жағалау және ағын су құқықтары
АҚШ-тың кейбір штаттарында су құқықтары жерден толығымен бөлек.
Кен құқықтары
Жеңілдік құқығы (коммуналдық желілер үшін және т.б.)
Жақсартулардағы меншік немесе иелік құқығы
Ағаш құқығы
Егіншілік құқығы
Жайлау құқығы
Аң аулау құқығы
Әуе құқығы
Әртүрлі шектеулермен жақсартулар салу құқығы
Сыртқы көрініс құқығы, көбінесе жергілікті аймақтық ережелерге және келісімшарттарға бағынады.

Иелік – нәрсені иеленудің нақты әрекеті, оған құқығыңыз бар немесе жоқ. Иелік ету құқығы – иеліктің заңдылығы (нақты иелікпен немесе онсыз), оның дәлелі заңмен қолдалады, егер одан жақсы талап дәлелденбесе. Меншік құқығы – барлық қатысты фактілер белгілі (және рұқсат етілген) болса, барлық басқа талаптарды жеңетін құқық. Олардың әрқайсысы әртүрлі адамда болуы мүмкін. Мысалы, А Б-ден бұрын Б-нің C-ден адал ниетпен сатып алған және C бұрын D-ден ұрлаған, ал ол D-нің ұрпақтарынан қалған, бірақ бастапқыда ғасырлар бұрын ұрланған (бірақ бұл факт қазір ұмытылған) нәрсені ұрлаған деп есептейік. Мұнда А иелік етеді, B-нің иелік ету құқығы бар (сатып алу арқылы дәлелденгендей), D-нің иелік етудің абсолютті құқығы бар (сақтауға болатын ең жақсы талап), ал Е-нің мұрагерлері, егер олар білсе, меншік құқығына ие болар еді, бірақ олар оны дәлелдей алмайды. Жақсы құқық – иелік, иелік ету құқығы және меншік құқығының бір адамда (немесе адамдарда) бірігуінен тұрады. Ескі, ұмытылған немесе талап етілмеген талаптарды жою, мысалы, жоғарыдағы мысалдағы E-лер, шектеулердің бастапқы мақсаты болды. Әйтпесе, мүлікке құқық әрқашан белгісіз болар еді.

Теңдікке қатысты және заңды меншік

Жалпы құқық бойынша тең құқықтылық – мүлікке толық иелік ету құқығы, онда басқа біреу мүлікке заңды құқықты сақтайды. Жерді сату шарты орындалған кезде, сатып алушыға тең құқықты мүдде беріледі. Сату шартының талаптары орындалғаннан кейін, сатып алушыға заңды меншік құқығы беріледі, бұл жабылу деп аталады. Тең құқықтық негізде сатылған мүліктің заңды меншік тізбегі сақталады және жергілікті муниципалитетте тіркелген дерек көшірмесі болады. Заңды құқық – мүлікті сатып алған кезде, сатушы толық төлеген кезде және құжат немесе тіркеу қағазы дұрыс тіркелген кездегі нақты меншік. Тең құқықтылық заңды құқық иесінің (иесінің) қайтыс болуымен заңды құқықтан бөлінеді. Мысалы: мүлікті заңды түрде иеленуші адам қайтыс болған кезде, мұрагерлер немесе соңғы өсиет бойынша пайда алушылар мүлікке тең құқықтық мүддеге ие болады. Заң бойынша мұрагерлік құқықты орындаушы немесе басқарушы тағайындалғанда, ол заңды құқықты иеленеді, бірақ мұрагерлік мүлікті басқару аяқталғаннан кейін, заңды құқықты тең құқықтық мүддесі бар тұлғаларға заңды түрде беруге мүмкіндік беретіндей етіп, одан бас тартады. Заңды және тең құқықтың бірігуі нәтижесінде «таза құқық» пайда болады, ол көбінесе нарықтық құқық деп аталады. Заңды және тең құқықтылық сенімгерлік арқылы да туындайды. Сенімгерлікте бір адам заңды құқықтың иесі болуы мүмкін, мысалы, сенімгерлер. Екінші адам, мысалы, бенефициар, тең құқықты иеленуші болуы мүмкін.

Қолданбалар

Жеке меншік жүйесі дамыған елдерде меншік құжаттары жылжымайтын мүлік, автокөлік және кейбір материалдық емес мүлік түрлері үшін кеңінен қолданылады. Мұндай құжаттар қолданылғанда, олар көбінесе тіркеу жүйесінің бөлігі болып табылады, осы мүлікке меншік құқығын тексеруге мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда, титул мүліктің иелігінен айыру туралы заңды жазба ретінде де қызмет ете алады, мысалы, автокөліктің жарамсыз немесе құтқарылған титулы сияқты. Жылжымайтын мүлікке қатысты, меншік құқығын бір тұлғадан немесе ұйымнан екіншісіне беру үшін қолданылатын құқықтық құрал – сауда шарты (дед). Белгілі бір қағида бар: ұры жақсы титул бере алмайды, сондықтан көптеген қымбат мүлік түрлерін (әсіресе жылжымайтын мүлікті) сатып алу кезінде титул іздеу әдеттегі (немесе ұсынылатын) процедура болып табылады. АҚШ-тың бірнеше округтері мен муниципалитеттерінде меншік құқығын беру кезінде стандартты титул іздеу (әдетте титул сақтандырумен бірге) заңмен талап етіледі. Басты титул – бұл толық құқық бойынша ең жақсы титул, ол нақты иесіне қол жетімді. Басты титулға ие жылжымайтын мүліктің иесі, меншік құқығын бекіту туралы сот ісінде жоғары (немесе жақсы немесе "жоғары") құқыққа ие болады. Бұл ұғым салыстырмалы. Басты титул әрқашан ең жақсы (немесе ең жоғары) титул болмайды, өйткені ол міндетті түрде басқа біреудің титулына негізделген. Меншік құқығын бекіту туралы сот ісі – бұл титулға қатысты кез келген дауды, мысалы, бәсекелес талаптарды немесе жылжымайтын мүлікке құқықтарды, мысалы, жоғалған мұрагерлер, жалдаушылар, қайтарушылар, қалдық құқық иелері және үйде немесе жерде меншік құқығын алуға бәсекелес болатын талапкерлерді шешу үшін арналған сот процесі. Титулмен байланысты техникалық проблемаларға қате жазулар, төленбеген қарыздар, тіркелмеген мәмілелер және меншік тізбесін бұзуға әкелетін кез келген бұзушылықтар жатады. Әрбір АҚШ штатында меншік құқығын бекіту туралы сот ісін жүргізудің әртүрлі процедуралары бар. Алайда, жеке мүліктің көп бөлігіне ресми титул құжаты берілмейді. Мұндай заттар үшін иелік ету меншік құқығының ең қарапайым көрсеткіші болып табылады, егер жағдай иеленушінің затқа иелігіне күдік тудырмаса. Сату шарты сияқты заңды түрде сатып алынғанын растайтын құжаттар маңызды рөл атқарады. Егер құжат талап етілмесе, адал сатып алушыға иеліктің берілуі әдетте меншік құқығын береді.

Саяси мәселелер

Калифорния 1952 жылы заң конституцияға қайшы деп танылғанға дейін шетелдіктердің (көбінесе азиялықтардың) жерге меншік құқығына ие болуына тыйым салған. Қазіргі уақытта АҚШ-та шетелдіктердің жер меншігіне ешқандай шектеулер жоқ, алайда тұрғын емес шетелдіктердің жылжымайтын мүлікті сатуына қатысты белгілі бір арнайы салық ережелері қолданылады.

Түпкүлгілік атағы

Америка Құрама Штаттары құрылғанға дейін Солтүстік Америкадағы Ұлыбританияның бақылауындағы жерлердегі үндістердің жерлеріне құқық 1763 жылғы 7 қазандағы Корольдік жарлығымен реттелетін. Бұл жарлық бойынша король Джордж III жерге құқықты тек үндістерге берді, оны тек тәж ғана алып тастауға құқылы болды. Бұл заң Америка революциясынан кейін де Канадада қолданыла берді. Америка Құрама Штаттарында үнді титулы – бұл Америка Құрама Штаттарындағы жергілікті американдықтардың дәстүрлі түрде талап еткен және пайдаланған жерлеріне иелік етуге құқық. Бұл сотта өте ерте қабылданған қағида болды, олардың пікірінше, отарлаушылар келген кезде үндістер иеленген жерлерге толық құқық егемендікке көшкенімен (алдымен ашқан еуропалық елге, кейін бастапқы штаттарға және Америка Құрама Штаттарына), үнді тайпаларының иелену құқығы танылды. Бұл құқық, кейде «Үнді титулы» деп аталады, егемендікке қарсы барлық тараптар үшін жарамды және тек егемендіктің актісімен ғана жойылуы мүмкін. Америка Құрама Штаттары құрылып, Конституция қабылданғаннан кейін, үнді жерлеріне қатысты бұл тайпалық құқықтар федералдық заңның эксклюзивті құзыретіне өтті. Иелену құқығы ретінде танылған үнді титулын тек Америка Құрама Штаттары ғана жоюға құқылы болды. «Онейда үнді ұлты Онейда округіне қарсы», 414 U.S. 661, 667 (1974). Үнді титулын жоюдың әдеттегі тәсілі – шарттар арқылы жасалатын.