Кіріспе
Цинь династиясы журналисі Шао Пьяопин (11 қазан 1884 – 1926) – 20 ғасырдың басында Қытайдағы журналист, жазушы және саяси белсенді. Ол бастапқыда Цзинцин (鏡清) деп аталған, кейін өзін Чжэнцин (振青) деп өзгертіп алған. Қытайдың Чжэцзян провинциясындағы Цзиньхуа (金華) қаласында дүниеге келген Шао өмірінің көп бөлігін журналистика саласындағы ұмтылыстарын іске асыруға арнады. "Журналист болып өлгенің өзі – бақыт" деген ұранымен өмір сүрді. Шао Қытайдағы журналистиканың дамуына, әсіресе, ықпалды "Жин Бао" (京報) газетін құру арқылы зор үлес қосты. Ол саясатты журналистік қызметімен байланыстырып, үкіметке қарсы сын айтқандықтан бірнеше рет түрмеге қамалып, соңында қаза тапты.
Shao Piaoping (11 October 1884 – 1926) was a journalist, author, and political activist in China during the early 20th century. He was originally named Jingqing (鏡清), and later renamed himself Zhenqing (振青). Born in Jinhua (金華) in the province of Zhejiang (浙江), China, Shao spent most of his life pursuing his aspirations for journalism. "To die as a journalist" was his lifetime motto. Shao contributed to the development of journalism in China through efforts such as founding the influential newspaper Jing Bao (京報). He also mixed politics with his journalistic career by engaging in criticism against the government, which placed him in jail several times and eventually led to his death.
Ерте өмір және білім
Шао Ханчжоудағы (杭州) Чжэцзян жоғары мектебінде оқып, 1902 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін ол Цзиньхуаға оралып, Чжэцзян провинциясының Цзиньхуа №1 жоғары мектебінде сабақ берді. Осы кезде ол Шанхай қаласындағы бірнеше газетке мақалалар жаза бастады. 1912 жылы Шао Хан Син Чжаимен бірге Ханмин күнделігін (漢民日報) құрды. 1911 жылғы Синхай революциясынан кейін, 1913 жылы ол тұтқындалып, түрмеге қамалды. Оған «үкіметті жаман ниетпен айыптады» деген айып тағылды, себебі ол президент Юань Шикайға (袁世凱) қарсы шықты. 1914 жылдың көктемінде ол түрмеден босатылып, Жапонияға қашып кетті. Жапонияда ол қытайлық «Shenbao» (申報) және «Current Issues in Xinbao» газеттеріне көптеген мақалалар мен сын-пікірлер жазды.
Мансап
1916 жылы Шао Қытайға оралып, көп ұзамай сол кездегі ең ірі тиражы бар ең көне Шанхай газеті – «Шэнбаоның» Пекиндегі бірінші тілшісі болып тағайындалды. Пекинде болған кезінде Шао Жаңа мәдениет қозғалысының (新文化運動) пайда болуына әсерленді. Қозғалыс басталғанда Шао патриотизм мен демократия идеясын кеңінен таратып, журналистиканы революциялық жолмен дамытуға атсалысты. Ол Қытайда құрылған алғашқы редакциялық қоғам – «Жаңалықтар аударма және редакциялау қоғамын» (新聞編譯社) құрды және 200-ден астам мақаладан тұратын «Пекиннен арнайы хабарламаны» (北京特別通訊) жариялады. Оның еңбектері қытай газеттерінің жақсаруына септігін тигізді. 1918 жылы Шао Солтүстік Қытайда зор ықпалға ие «Цзин Бао» газетін құрды. Бірақ 1919 жылы газеттің сына-пікірлеріне наразы болған ресми үкімет оны жабуға мәжбүр етті. 1920 жылы Шаоның әйелінің қолдауымен газет қайта іске қосылды. Дегенмен, «Цзин Баоның» соғыс лордтары үкіметіне қарсы тұрғаны үшін Шаоға «коммунизмді насихаттау, Ресеймен байланыс жасау» айыбы тағылды, бұл шешімді соғыс лорды Чжан Цзолинь (張作霖) қабылдады.
Өлім
Шао замандағы әскери билік тарапынан жек көрілді, себебі ол үнемі шенеуніктерді ренжітіп отырды. 1926 жылдың 26 сәуірінде Шао әскери шенеуніктермен қамалып, 40 жасында Пекинде атылды. Оның құрметіне Шаоның туған жері Зиси ауылынан 5 шақырым қашықтықтағы Донгян қаласының Хенгдиан кентінде Мемориалдық зал салынды.
Журналистикаға үлесі
Шао Пиаопин – Қытайда 20 ғасырдың басында журналистиканың негізін салушылардың бірі. Оның ең маңызды еңбектері: газеттердің стилін және тәжірибесін жаңарту, цензурамен күресу және журналистерге арналған қағидаларды қалыптастыру.
Газет реформасы
Шао өз заманында газеттерде көптеген мәселелер болғанын байқады. Бірінші және ең маңызды мәселе – шектеулі дереккөздер мен биліктен келетін қысымның нәтижесінде туған жақпарушылық көзқарас болды. Әсіресе 1910-1925 жылдары көптеген қытай газеттері түрлі партиялардың ықпалына іледі. Мысалы, Пекин Ши Бао (北京時報) күшті соғыс лорды Дуань Цижуйдің (段祺瑞) бақылауында болды; Хуан Бао, керісінше, тағы бір соғыс лорды Чжан Цзунчанның (張宗昌) бақылауында болды; ал Чэн Бао тағы бір соғыс лорды Ян Цзюсидің тікелей бақылауында болды. Бұған қоса, Шунь Тянь Ши Бао жапондықтар тарапынан басқарылды. Осыған байланысты Шао журналистердің шындықты баяндауын және фактілерді тексеру тәртібін сақтауын қатыстырды. Ол бұл қағиданы Шенбаода жұмыс істеген кезде іске қосты. Қытайдағы жаңалықтар ұйымдарының, әсіресе 1910-шы жылдары, шетелдік жаңалықтар агенттіктеріне жоғары тәуелділігі болды. Шао бұл тәжірибені қытай журналистикасының дамуына кедергі деп санады, себебі журналистер тек шетелдік ұйымдар ұсынған жаңалықтар материалдарын көшіргенде, шындықты өздері зерттеп, жаңалықтар жасай алмады. Сондықтан 1917 жылы Шао Шенбаода жұмыс істейтін жергілікті тілшілерден әр мақаланың көлемін 200 сөзден 500 сөзге дейін арттыруды сұрады. Ол сондай-ақ жаңалықтардың қамтымын кеңейтіп, жергілікті жаңалықтар, шетелдік жаңалықтар, ішкі және сыртқы мемлекеттік саясаттар мен сын-ескертпелерді қосты.
Цензураға қарсы күрес
1910 жылдары Қытайда әскери феодалдардың қатыгез билігі тұсында сөз бостандығы басылып, газеттер қатаң цензураға ұшырады. Осыған қарамастан, Шао Шэнбао газетінде саяси және әскери жаңалықтарды жариялауды жалғастырды, ал көптеген журналистер саяси және әскери емес тақырыптармен шектеліп отырған кезде. Шаоның осы батыл қадамы үкіметтің наразылығын тудырса да, ол өткір әлеуметтік сезімі мен шенеуніктермен жақсы қарым-қатынасының арқасында шындықты халыққа жеткізе алды. Шаоның іс-әрекеті демократиялық және еркін журналистиканың репрессивтік үкіметке қарсы тиімді құрал болатынын көрсетті. Бұл, сөз бостандығы мен баспа еркіндігін талап етпесе, үкімет оны өздігінен бермейтінін жұртшылықтың түсінуіне септі. Журналистерге де шабыт сыйланды және цензурамен күресу жолдары көрсетілді.
Цзин Бао
"Жің Бао" газеті 1918 жылғы қазан айында екі негізгі мақсатпен құрылды: 1) қоғамға өз пікірін білдіруге тәуелсіз платформа ұсыну және 2) заманауи журналистикадағы кемшіліктерге, мысалы, жалған және жақпары хабарларды таратуға қарсы тұру. "Жің Бао" жарық көрген кезде Шао "Tie Jian La Shou" деген танымал ұранды жазды, ол газеттің қоғамдағы кез келген әділетсіздікті сынауға міндетті екенін көрсетеді. Ол өзіне және әріптестеріне журналистиканың мәнін – сыншылдық көзқарас пен объективтілікті еске салып, сақтап қалуға үміттенді. Бастапқыда "Жің Бао" әлеуметтік мәселелер, экономика, қаржы, дипломатия, білім, өнер және әдебиет туралы жаңалықтарды жариялады. Сонымен қатар, ол үкіметтен хабарлама тарату құралы ретінде де жұмыс істеді. Кейін саяси және әскери жаңалықтар, Қытайдың шетелмен қарым-қатынастары және мәдениет тақырыптарына да назар аударды. Өзінің революциялық жаңалықтар беру әдісімен және жан-жақты қамтуымен "Жің Бао" сол кездегі Бейжіңтегі танымал газеттердің біріне айналды. Газеттің мазмұнын байыту үшін "Сяо Цзиң Бао" және "Жің Бао қосымшасы" (京報副刊) сияқты қосымша басылымдар шығарылды. Лу Сүн (魯迅) және Сун Фу Юань (孫伏園) сияқты белгілі жазушылар да осы қосымшаларға материалдар жазды. "Жің Бао" қосымшасы әлеуметтік ғылымдар, экономика, әдебиет, ғылым және дін сияқты түрлі тақырыптарды қамтыды. Ол сөз бостандығын қадір тұтып, әсіресе жас жазушыларды өз пікірлерін білдіруге ынталандырды. Бұл Бейжің университетінің Журналистиканы зерттеу қоғамын (北京大學新聞研討會) құруға негіз болды.
Пекин университетінің журналистиканы зерттеу қоғамын құру (北京大學新聞研究會)
Қытайдағы журналистиканы зерттеуді қолдаған Шао 1918 жылы Пекин университетінің Журналистиканы зерттеу қоғамына қосылды. Қоғамға 113 студент қабылданды, олардың арасында кейін танымал саяси қайраткер Мао Цзэдун (Мао Цзэдун) болды. Шао батыстық журналистика үлгісін таныстырып, журналист ретіндегі тәжірибесімен студенттермен бөлісті. Ол студенттеріне мораль – әсіресе кедейлерге көмек көрсету және зұлым билікті құлату – журналистер үшін ең маңызды нәрсе екенін үнемі еске салды. Сондай-ақ, журналистер жаңалықтардың рас екенін тексеріп, оқырмандарға шындықты айтуы керек екенін түсіндірді. Ол студенттеріне байқау қабілетін дамыту, логикалық ойлау, қиял мен жаңалықтардың маңыздылығын бағалау қажеттігін айтты. Сонымен қатар, ол журналистиканың негізгі ұғымдарын, соның ішінде сұхбат алу техникаларын, жаңалықтардың шындығын, жаңалықтарды уақтылы жариялауды және тіпті журналист үшін сыртқы түрінің, тілі мен мінез-құлқының маңыздылығын үйретті. Шао студенттеріне нақты өмірді сезіну үшін жаңалықтар агенттіктеріне сапар ұйымдастырды. Студенттер газеттерге жазбаларын жіберуге ынталандырылды. Нәтижесінде, Журналистиканы зерттеу қоғамы жас журналистерді жүйелі түрде оқыту арқылы кейін Қытайдағы қазіргі журналистиканың негізін құраған зиялылар тобын дайындады.
Журналистикаға арналған кітаптар мен еңбектер
Шао Шэнбаоның Пекиндегі тілшісі болып жұмыс істеген алғашқы екі жылында 220 000-нан астам сөзді құрайтын 251 мақала жазды. 1923 жылы ол «Практикалық қолданбалы журналистика» (實際應用新聞學) және «Журналистика пәндектігі» (新聞學總論) атты кітаптарын жариялады, олар журналистика ғылымына қатысты және әлеуметтік әділеттілікті және саяси жаңаруды қолдады. 1917 жылы ол Шэнбао газетінде «Әлем мен елім арасындағы қарым-қатынас» (我國與世界戰局) атты танымал мақаласын жариялады. Бұл мақалада Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі елдер арасындағы қарым-қатынастар ашылды және қытайлықтарға әлемде болып жатқан оқиғалар туралы нақты түсінік берілді. Оның басқа да танымал еңбектері: «Шет елдердегі әлеуметтанулық ағымдарды зерттеу» (綜合研究各國社會思潮), «Жаңа Ресейді зерттеу» (新俄國之研究) және «Шао Пьяопиннің мақалаларының жинағы» (邵飄萍新聞通訊選) болып табылады.
Әдебиетке әсері
1920 жылы Цзинь Бао қайта іске қосылғаннан кейін Шао әр түрлі әдеби мазмұнды қамтитын қосымша материалдарды жазуға көшті. Шиао Цзинь Бао (小京報) олардың біріншісі болды. Кейін Шао Пекиннің белгілі университеттерімен бірлесіп, тағы да қосымша материалдар жариялады. Барлығы 10-нан астам қосымша материалдар шықты, олардың ішінде Кино апталығы (戲劇周刊), Әйелдер апталығы (婦女周刊), Халық өнері апталығы (民眾文藝周刊), Экономика екі айлығы (經濟半月刊) және Әлеуметтік ғылымдар екі айлығы (社會科學半月刊) бар. Ол тіпті Лу Сюньді (魯迅) "Ман Юань" (莽原) атты танымал материалды жазуға шақырды. Бұл материалдардың мазмұны өте алуан түрлі болды, кино сыншылдығы, өнер, мәдениет және әдебиет сияқты тақырыптарды қамтыды. Бұл қосымша материалдарда сөз бостандығы сақталды және Шао олардың принциптері Жинг Баодан өзгеше болуы мүмкін екенін, себебі олардың мақсаты мен сипаты әртүрлі болды деп мәлімдеді. Шаоның газеттерде әдеби мазмұнды кеңейтудегі тыранынан шабыттанған оның шәкірттері Чжан Юлуань (張友鵉), Чжао Шаоцзюнь (周紹鈞) және Хуан Цзинцин (黃近青) Синьсинг әдебиет қоғамын (星星文學社) құрып, Әдебиет апталығын (文學周刊) жариялады.
Үкіметке қарсылық
Шао керемет журналист ретінде танылса да, саясат оның журналистік мансабының ажырамас бөлігі болды. Шао Юань Шикайдың өз режимін орнату үшін агрессиялық әрекеттерін болжап, Қытайда Юаньға қарсы күштерді ұйымдастырды. Жаңа билікке ашық қарсылығы оны қиын жағдайға түсірді. Шао екі рет тұтқындалды және оның "Ханмин Дейли" газеті жабылды. Ол Жапонияға қашып, журналистика саласындағы жұмысын жалғастырды. Юаньның Жапон империясы ұсынған жаман атпен белгілі жиырма бір талапты қабылдауына қатысты құпия жоспарларын бірінші болып ашты. 1916 жылдың желтоқсанында ол Юаньның тәж киюіне қарсы наразылыққа қатысу үшін Қытайға оралды. 1919 жылғы мамыр төртінші қозғалысы кезінде Шао Қытай студенттерін елді жапон агрессиясынан құтқару үшін біріктіруге қатысты. Ол Пекин университетінде Қытайдың Париж бейбіт келісіміндегі көңілсіздігінің себептерін айтып, "Цзиньбао" газетінде Қытай үкіметінің кемшіліктерін сынады. Бұл билікті қайтадан ашуға себеп болды, нәтижесінде газет жұмысы тоқтатылды. Жапонияға паналағаннан кейін, ол 1920 жылы Дуан Цы Рюи (段祺瑞) үкіметі биліктен құлағанда Қытайға қайтып келді. 1925 жылы ол Қытай Коммунистік партиясының құпия мүшесі болып, коммунистік қозғалыс туралы көптеген есептер дайындады. Бір жыл өткен соң, Чжан Зуолиннің (張作霖) басшылығымен қытай әскері Шаоны сотсыз-сызбасыз "коммунизмді насихаттады" деген айыппен өлімге кесті.
Коммунистік партияға кіру
1920 жылы Цзинь Бао газеті қайта іске қосылғанда, Шао «Жаңа Ресейді зерттеу» (新俄國之研究) атты мақала жариялады. Оның мақсаты – қытай халқына Карл Маркс теориясын таныстыру, және ең бастысы, Қытайды құтқаруға болатын жол деп оның сенгенін, яғни революцияны насихаттау еді. Мақалада социализм теориясы баяндалды, 1917 жылғы Кеңес Одағындағы Қазан төңкерісі мақталып, Кеңес Социалистік Республикалар Одағының (КСРО) жетістіктері насихатталды. Бұл мақала көптеген қытайлықтардың санасына коммунизм идеясын сіңірді. Кейін 1921 жылы Шао «Марксизм теориясын зерттеу қоғамына» (馬克斯學說研究會) қосылды. Ол капитализмге қарсы шығып, коммунизмді жақтады. 1925 жылы Қытай Коммунистік партиясына (中国共产党) мүше болды.