Кіріспе

1898 жылғы Қытайдың соңғы Цин әулетіндегі сәтсіз реформа қозғалысы

Жүз күндік реформа немесе Ухсу реформасы – 1898 жылдың 11 маусымынан 22 қыркүйегіне дейін өткен, ұлттық, мәдени, саяси және білім беру саласындағы 103 күндік сәтсіз реформа қозғалысы. Бұл реформаны жас Гуансю императоры және оның реформаға ұмтылған жақтастары жүзеге асырды. Реформалық бұйрықтар жарияланғаннан кейін, император жесір Циси бастаған ықпалды консерваторлар төңкеріс жасады. Императрица-жетім Циси Жүз күндік реформаның қағидаларын қолдағанмен, бюрократиялық қолдаусыз күрт іске асырудың бұзылысқа әкелуінен және жапондықтар мен басқа шетелдік державалардың кез келген әлсіздікті пайдалануынан қаушады. Кейіннен ол Сегіз елдің одағының басып кіруінен кейін Цин реформаларын қолдады.

Әр түрлі түсіндірмелер

Жүз күндік реформаға қатысты пікірлер күрделеніп, жаңа мағыналарға толып келеді. Бұрынғы көзқарас реформаторларды қаһармандар, ал консервативті элиталарды, әсіресе Императрица Цысиді, өзімшілдік мүдделеріне бола реформа жасауға қарсы тұрған жау ретінде бейнелеген.

Қаңның жауапкершілігі

Алайда, 20 ғасырдың соңында кейбір тарихшылар консерваторларға көбірек, ал реформаторларға аз көңіл бөлді. Осы көзқарас бойынша, Кан Ювэй мен оның жақтастары саяси жағдайды түсінбеген, бекер арман күткен адамдар еді. Бұл тұжырым консервативті элиталар өзгеріске қарсы болмағанын және ұсынылған реформалардың көп бөлігі іс жүзінде жүзеге асырылғанын көрсетеді. Мысалы, Стерлинг Сигрейв "Аждаһа әйел" кітабында реформалардың сәтсіз аяқталуына бірнеше себеп болғанын айтады. Саяси билік сол кезде Маньчжуй ақсүйектерінің қолында болды. Қытайдың Ұлы Кеңесінде "Темір бас киімділер" фракциясы үстемдік құрды және Қытайдан барлық батыс ықпалын жоюға тырысты. Гуанчжоу императоры реформаларды жүзеге асыру үшін Ұлы Кеңестің шешімін ескермей, төрт реформаторды кеңесші етіп тағайындады. Бұл реформаторлар бірқатар әңгімелерден кейін таңдалды, соның ішінде Кан Ювэймен болған әңгіме, император оны қабылдамады және Канның кейінірек мақтан тұтқанындай, оның ықпалы одан әлдеқайда аз болды. Реформа кеңесшілерінің ұсынысымен Гуанчжоу императоры сондай-ақ, Мейдзи қайта жаралуындағы тәжірибесін пайдаланып, Қытайды ұқсас реформалар арқылы жетектеу мақсатында Жапонияның бұрынғы премьер-министрі Ито Хиробумимен құпия келіссөздер жүргізді. Сонымен қатар, Кан Ювэй консерваторлардың көзінде өзінің мақтандығымен реформа ісіне көп зиян келтірді деген пікір де бар. Ұлы Кеңеске көптеген, көбінесе жалған болған, императорға қарсы шаралар туралы қауесет тарады, бұл императорға қарсы төңкеріс жасау шешіміне әсер етті. Кан, көптеген реформаторлар сияқты, мүдделі тараптардың реакциялық табиғатын дұрыс бағаламады. Император өзінің реформаларын күшті Ұлы Кеңестің басынан асырып өтуге кірісті; императордың әрекеттеріне наразы болған және саяси билігін жоғалтудан қорқытқан кеңесшілер императорды биліктен ығыстыру үшін императрица Цисиге жүгінді. Көптеген, бірақ барлық емес, реформалар сәтсіз аяқталды. Енді өз билігіне сенімді болған кеңесшілер реформаторларды өлім жазасына кесуді талап етті, бұл қатаң түрде орындалды.

Ричардтың федерация теориясы

Профессор Лей Чьяшенгтің (雷家聖) айтуынша, Жапонияның бұрынғы премьер-министрі Ито Хиробуми (伊藤博文) 1898 жылы 11 қыркүйекте Қытайға келді, бұл Канг Ювейдің британдық миссионер Тимоти Ричардты Пекинге шақырған уақытқа тура келді. Ричард Қытайдың реформалық күш-жігерін одан әрі дамыту үшін Итоны көптеген шетелдік кеңесшілердің бірі ретінде тағайындауды ұсынды. 18 қыркүйекте Ричард Кангты Қытайдың он ұлттың федерациясына (合邦) қосылу жоспарын қабылдауға көндірді. Канг осыдан кейін реформаторлар Янг Шэньсиу (楊深秀) мен Сонг Болудан (宋伯魯) бұл жоспар туралы Гуансю императорына хабарлауды сұрады. 20 қыркүйекте Янг императорға осы мақсатта ескерткіш жіберді. Келесі күні императорға жазылған тағы бір ескерткіште Сонг федерация құруды және жүз адамнан тұратын комитет арқылы төрт елдің дипломатиялық, қаржылық және әскери билігін бөлісуді ұсынды. Лей Чьяшенгтің пікірінше, осы идея 19 қыркүйекте Жазғы сарайдан оралған Цисидің 21 қыркүйектегі төңкеріс арқылы реформаларды тоқтатуға шешім қабылдауына себеп болды. 13 қазанда төңкерістен кейін британдық елші Клод Макдональд өзінің үкіметіне Қытайдағы жағдай туралы баяндап, Канг пен оның достарының іс-әрекеттерінен Қытай реформалары "көп зиян көргенін" мәлімдеді. Алайда, британдық және американдық үкіметтер Ричардтың жеке идеясы болған "федерация" жоспарынан көп нәрсе білмеді. Жапон үкіметі Ричардтың жоспарынан хабардар болуы мүмкін, өйткені оның серігі – Жапонияның бұрынғы премьер-министрі, бірақ оны растайтын ешқандай дәлел әзірге жоқ.