Кіріспе

Қытайдың Туньменгхуй революциялық ұйымы (1905–12)

Қытайдың Туньменгхуй тай қоғамы және жер асты қарсылық қозғалысы Сунь Ятсен, Сонг Цзяорен және басқалардың 20 тамыз 1905 жылы Жапония империясының Токио қаласында Қытайдың Цин әулетін құлату мақсатымен құрылған. Ол Қытайдың Цин әулетінің соңғы кезеңіндегі бірнеше революциялық топтардың бірігуінен пайда болған.

Революциялық дәуір

Туньменхуй Сунь Ятсеннің Синьчжунхуй (Қытайды жаңғырту қоғамы), Гуанфухуй (Қайта орнату қоғамы) және көптеген басқа қытай революциялық топтарының бірігуі арқылы құрылды. Туньменхуй мүшелерінің арасында Хуан Син, Ли Цзонгрен, Чжан Бинлин, Чэнь Тяньхуа, Ван Цзинвэй, Ху Ханьмин, Тао Чэнчжан, Цай Юаньпей, Ли Шицзэн, Чжан Ренцзи және Цю Цзинь болды. 1906 жылы Суньнің Сингапурге сапарынан кейін Туньменхуйдің Сингапурдағы филиалы құрылды, ол Наньян филиалы деп аталды және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ұйымның бас штабы болды. Филиал мүшелері Вонг Хонг Куй, Тан Чор Лам (1884–1971) және Тео Энг Хок (бастапқыда резеңке табандар өндіруші) болды. Тан Чор Лам, Тео Энг Хок және Чан По Ин (1883–1965) 1907 жылдың 20 тамызында бірінші саны жарық көрген және күніне 1000 дана таратылған «Чонг Шинг» қытай тіліндегі газетін шығарды. Газет 1911 жылғы Синхай төңкерісіне байланысты 1910 жылы тоқтатылды. Тан, Тео және Чан кантондықтармен бірлесіп Сингапурда «Кай Минг» кітап дүкенін ашты. Революция үшін Чан По Ин әскери жабдық сатып алу және тасымалдау (Сингапурдан Қытайға) үшін, сондай-ақ Сингапурдан Қытайға революциялық жұмысқа барушы адамдардың шығындарын жабу үшін 30 000 юаньнан астам қаражат жинады. 1906 жылдың желтоқсанынан 1908 жылдың сәуіріне дейін Цин үкіметі Туньменхуй ұйымдастырған жеті көтерілісті жеңді. Туньменхуйдың көптеген мүшелері Оңтүстік-Шығыс Азияға қашып кетті. Ипохтағы көшбасшылар Те Лай Сенг, Вонг И Эк, Ли Гуан Суи және Ли Хау Чонг болды. Көшбасшылар Малайя түбегінде донорлық науқанды кең ауқымда жүргізді. 47 683 Straits Settlement доллары жиналды. Туньменхуй 1910 жылдың желтоқсанында Пенангтағы 120 Армян көшесінен шыққан бірінші санымен «Квонг Вах Жит Пох» газетін де бастады. Хэнань провинциясындағы кейбір қытай мұсылмандары Туньменхуй мүшелері болды.

Республика дәуірі

1911 жылы қарашада Шанхай революционерлер тарапынан басып алынғаннан кейін Туньменгуй штаб-пәтерін Шанхайға көшірді. Нанкин Уақытша үкіметі құрылған соң штаб-пәтер Нанкинге көшірілді. 1912 жылғы 20 қаңтарда Нанкин қаласында жалпы жиналыс өтті, оған мыңдаған мүше қатысты. Уақытша президент Сунь Ятсенді өкілдік еткен Ху Ханмин Туньменгуй антын «Маньчжу үкіметін құлату, Қытай Республикасын консолидациялау және Мин Шенг Чу И-ді іске асыру» деп өзгертуге ұсыныс жасады. Ван Цзинвэй Сунь Ятсеннен кейін төраға болып сайланды. Ван келесі айда отставкаға кетті, ал Сунь Ятсен төрағалыққа қайта оралды. Қытай Республикасы құрылғаннан кейін Туньменгуй 1912 жылғы 3 наурызда конституциялық және парламенттік қызметке қатысуға дайындық мақсатында саяси партияға айналды. Ол 34 баптан тұратын Қытай Республикасының Уақытша Конституциясын жариялады, бұл Туньменгуй құпия қоғам болған кездегі конституциялық ұсыныстан 10 бапқа артық болды. Сол күні басшылық сайлау өтті, онда Сунь Ятсен төраға, Хуан Син және Ли Юаньхун вице-төрағалар болып сайланды. 1912 жылғы мамыр айында Туньменгуй штаб-пәтерін Пекинге көшірді. Ол кезде Туньменгуй Қытайдағы ең ірі партия болып есептелді және Гуандун, Сычуань, Ухань, Шанхай, Ханчжоу, Сучжоу, Анцин, Фучжоу және Тяньцзинь қалаларында өкілдіктері болды. Партия мүшелерінің саны шамамен 550 000 адамды құрады.