Кіріспе

Қытай саясаткері және Қытай Коммунистік партиясының негізін қалаушы (1879–1942)

Чэнь Дуксю (t=陳獨秀; 8 қазан 1879 – 27 мамыр 1942) – қытай революциялық социалисі, педагог, философ және жазушы, 1921 жылы Ли Дажаомен бірге Қытай Коммунистік партиясын (ҚКП) құрған. 1921–1927 жылдары Коммунистік партияның бірінші бас хатшысы қызметін атқарды. Чэнь Цин әулетін құлатқан Цзиньхай революциясының және Қытай Республикасының алғашқы кезеңіндегі ғылыми және демократиялық даму үшін өткізілген төртінші мамыр қозғалысының жетекші тұлғасы болды. 1929 жылы ҚКП-ден қуылғаннан кейін Чэнь бір кезде Қытайдың троцкишіл қозғалысын басқарды. Чэньнің ата-тегі Анхуй провинциясының Анцин қаласында болған, ол сол жерде ықпалды «Жаңа жас» (New Youth) қытай тіліндегі мерзімді басылымын құрды. Цин үкіметін құлатуды қолдау мақсатында Чэнь Дуксю Анхуй және Хунань провинцияларындағы Гелаухуйден пайда болған Юэ Фэй адалдық қоғамына (t=岳王會) қосылды.

Ертедегі республикадағы өмір

19 ғасырдың соңынан бастап Цинь әулеті отаршыл шетелдік державаларға қарсы бірқатар әскери жеңілістерге ұшырады, соңғысы – Бірінші Қытай-Жапон соғысында және 1901 жылғы Боксерлік көтеріліске жауап ретінде Қытайға басып кірген Сегіз елдің одағына қарсы соғыста. Үкіметтің жемқорлығы экономикалық дағдарысқа және халықтың кең ауқымда кедейленуіне әкеп соқты. Осы кезеңде Чэнь шетелдік империализмге де, Цинь әулетіне де қарсы революциялық қозғалыста ықпалды тұлғаға айналды. Жапонияда болған кезінен әсер алған Чэнь 1903 жылы Анхуэй патриоттық қауымдастығын, ал 1905 жылы Юэ Фэй адалдық қоғамын құрды. 1905 жылға қарай Юэ Фэй қатарына Сун Юцзин және Бо Вэньвей сияқты Циньге қарсы ақсүйектер енді. Чэнь 1911 жылғы Учан көтерілісі кезінде белсенді жазушы және саяси лидер болды, осы көтеріліс Синхай революциясын бастап, Цинь әулетінің құлауына себепкер болды. Юэ Фэй ұйымдарының филиалдары Уху мен Анцин қалаларында ашылды, Анциндегі филиалдары Цинь әскеріне сұғына кіріп, оларды қоздырды. 1912 жылы Чэнь Анхуэйдің жаңа әскери губернаторының хатшысы болып тағайындалды, сонымен қатар жергілікті жоғары мектептің деканы қызметін атқарды. Ол Юэ Фэй адалдық қоғамын Анхуэй мемлекеттік мектебінің студенттерінен, көтерілісші Цинь әскерлерінен және құпия қоғам мүшелерінен тұратын ұйым құру үшін пайдаланды. Чэньнің батыс өркениеті туралы түсінігі бәсекелестік емес, теңдікке негізделген. Ол былай деп жазды: «Социализм – саяси революциядан кейін болатын әлеуметтік революция теориясы; оның мақсаты – барлық теңсіздік пен қанауды жою. Оны «қазіргі заманғы» еуропалық өркениет деп атауға болады, ол (жалғыз) «заманауи» өркениетке қарсы тұрады». Ал бұрын либералды протестант болған ол кейін христиан дініне көңілі тоймады. 1921 жылы ол протестант шіркеу мектебінде тұрып жұмыс істеді. «Шэнь Бао» газеті ғалымдарды фракцияларға (шуэйпай) бөліп қарастырды. Ол Чэнь мен Худы үкімет тарапынан қуғынға ұшыраған құрбандар ретінде бейнелесе, ал олардың қарсыластарын соғыс лордтарының одақтастары ретінде көрсетті.

Қытай коммунистік партиясының құрылуы

1921 жылы Чэнь, Ли және басқа да көрнекті революционерлер (соның ішінде Мао Цзэдун) ҚКП-ны құрды. Топтың 1917 жылғы Ресей революциясынан шабыт алып, марксистік теорияларды мұқият зерттегені жалпыға мәлім. Чэнь Шанхайда өткен партияның бірінші съезінде қатыспаған күйінде бірінші Бас хатшы болып сайланды. Ол 1927 жылға дейін партияның сөзсіз басшысы болды және осы кезеңде оны көбінесе "Қытайдың Ленині" деп атады. Чэнь Лидің көмегімен Коммунистік Интернационалмен (Коминтерн) ынтымақтастық, бірақ кейіннен қиындықтарға толы қарым-қатынас орнатты. Келесі он жыл бойы Коминтерн ҚКП-ны кеңестік сыртқы саясат құралы ретінде пайдалануға тырысты, бұл ҚКП басшылары мен Коминтерн кеңесшілері арасында саяси келіспеушіліктерге алып келді. 1922 жылға қарай партияда, шетелдегілерді есептемегенде, 200-ге жуық мүше болды.

Коммунизмді таратуға арналған кейінгі әрекеттер

1921 жылы Қытай Коммунистік партиясы құрылғаннан кейін, Чэнь Цзюньминнің шақыруын қабылдап, 16 маусым оқиғасынан кейін Гуанчжоудағы білім беру кеңесінде қызмет етті. Бірақ Гуанчжоу Гоминьданға қайта басып алынғанда бұл лауазым жойылды. Коминтерннің басшылығымен Чэнь және қытай коммунистері 1922 жылы Сунь Ятсенмен және Гоминьданмен (КМТ немесе Ұлттық партия) одақ құрды. Чэнь Гоминьданмен ынтымақтастықтың тиімділігіне көңіл көнбесе де, Коминтерннің бұйрығын еріксіз орындады. Гоминьданмен ынтымақтастықты жалғастыра отырып, 1924 жылдың қаңтар айында партияның Орталық комитетіне сайланды. 1927 жылы Шанхай қырғынынан кейін ол және Мао Цзэдун, Михаил Бородин сияқты жоғары лауазымды коммунистер Уханьдағы Ван Цзинвэйдің ұлттық үкіметімен тығыз ынтымақтастық жасап, Ван режимін түрлі коммунистік бағытталған саясаттарды қабылдауға көндірді. Ухань үкіметінің кейінгі жер реформасы саясаты КМТ-ға адал генералдардың Ван режиміне шабуыл жасап, оны басуына себепкер болды. Чэнь 1927 жылы Бас хатшы лауазымынан кетуге мәжбүр болды, себебі ол 12 сәуір оқиғасы кезінде Коминтерннің қарусыздану туралы бұйрығына наразылық білдірді, бұл мыңдаған коммунистердің қазасына әкелді – бұл 1927 жылғы Шанхай қырғыны деп белгілі болды, сондай-ақ Коминтерннің шаруалар көтерілісіне жаңа бағытталуымен келіспеді.

Маомен қақтығыс

1925 жылы Чэнь Мао Цзэдунмен «Қытай қоғамындағы сыныптарды талдау» атты мақаласы бойынша қайшылыққа түсті. Мао Чэньнің Қытайға қатысты талдауларына қарсы шықты. Чэнь Қытайдағы революциялық күрес негізінен жұмысшыларға бағытталуы керек деп есептесе, Мао шаруалардың басымдығы туралы теория қалыптастыра бастады. Хан Суиннің «Өлімге әкелетін гүл» еңбегінде айтылғандай, Чэнь «Маоның талдауындағы пікірлерге қарсылық білдірді, коммунистік партияның радикалды жер реформасын және ауылдық жерлерді күшті ұйымдастыру қажеттігін жоққа шығарды, сондай-ақ мақаланы орталық басқару органдарында жариялаудан бас тартты». Маоның марксизмді түсіндіруінің қытай шаруаларын және жұмысшыларын революцияға жетелеудегі маңыздылығын мойындағанымен, Чэнь Маоның буржуазияның маңызды рөлін мойындамауына қарсы болды, осы рөлді Чэнь қамтамасыз етуді үміттенеді. Өмірінің соңғы жылдарында Чэнь Сталиннің диктатурасын сынап, тәуелсіз сот жүйесі, оппозициялық партиялар, еркін баспасөз және бос сайлау сияқты түрлі демократиялық институттардың маңызды және құнды екенін айтты. Чэньнің Маоның коммунизмді түсіндіруіне қарсылығы себепті, Мао Чэньнің Қытайды тарихи материалистік тұрғыдан дұрыс талдай алмайтынына сенді. Бұл дау-жанжал ақырында Чэнь мен Маоның достығы мен саяси байланысына нүкте қойды.

Партиядан шығарылған

Коммунистік партия мен Гоминьдан арасындағы ынтымақтастық 1927 жылы күйрегеннен кейін, Коминтерн Ченді кінәлады және оны жүйелі түрде барлық басшылық лауазымдарынан шеттетуге кірісті. 1929 жылдың қараша айында ол партиядан шығарылды. Содан кейін Чен Леон Троцкийдің Халықаралық солшыл оппозициясымен байланыс орнатты. Чен сияқты, Троцкий да Коминтерннің көптеген саясатына қарсы болды және ұлтшылдармен ынтымақтастық жасауға бағытталған Коминтерннің әрекеттерін ашық сынады. Чен ақырында Қытайдағы троцкистердің өкіліне айналды, партия ішінде қолдау мен ықпалын қайтаруға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Чен Мао Цзэдун ұсынған "Жаңа демократия" және "Төрт класс блогы" сияқты шараларға қарсы тұруын жалғастырды. 1920 жылдардың соңындағы коммунистік қозғалыстан кейін Чэнь Дуксю мен Леон Троцкий арасында Батыста көпке белгісіз болған күрделі қарым-қатынас қалыптасты. Олардың қарым-қатынасы Қытайдағы троцкизмнің дамуын көрсетеді және Қытай мен Кеңес Одағының коммунистері арасындағы қарым-қатынасты түсінуге көмектеседі. Қажетті ресурстардың жетіспеуіне байланысты, жұртшылық Чэнь Дуксю мен Леон Троцкийдің арасындағы қарым-қатынасты толыққанды түсінбеді. Бүгінгі таңда бұл жағдай бірнеше себептерге байланысты жақсарды. Біріншіден, Чэнь Дуксю туралы қытайша басылған материалдар көбейді. Екіншіден, 1980 жылы "Леон Троцкийнің эмиграциялық құжаттары" жарияланды, оның ішінде хаттар, жеке жазбалар, қолжазбалар және көптеген жарияланбаған деректер бар.

Соңғы жылдар

1932 жылы Чэнь 1927 жылдан бері тұрған Шанхай халықаралық бейтарап аймағының үкіметімен тұтқындалып, Нанкинге жіберілді. 1933 жылы ол ұлтшыл үкімет тарапынан 15 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ 1937 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысы басталгасын шартты түрде босатылды. Чэнь 1930 жылдардағы қырқыстардан аман қалған Коммунистік партияның алғашқы көшбасшыларының бірі болды, бірақ ол өзі құрған партияда бұрынғыдай беделге ие бола алмады. Өмірінің соңғы он жылында ол танылмастыққа ұшырады. Ол босатылған кезде Ченді қолдағандар да, оған қарсы Коминтерн жақтастары да қаза болды немесе Коммунистік партия мүшелері арасында құрметін жойды. Қытай Коммунистік партиясы 1934-1935 жылдардағы Ұзақ жорыс кезінде солтүстікке қашып, тазалаудан құтылды, осы кезде Мао Цзэдун жетекші ретінде көзге түсті. Коммунистердің тірі қалуы үшін Қытайдың жаңадан қалыптасқан өнеркәсіптік жұмысшы табы шоғырланған қалалардан қашуға, шалғай ауылдық жерлерде пана табуға және шаруаларды қолдауға мүкіндік алды; бұл Маоның Ченмен болған пікір таласындағы позициясын растады. Мао және коммунистердің жаңа буыны Қытайдағы партияны келесі елу жыл бойы басқарды. 23 тамызда Чэнь түрмеден босатылып, Гоминьдан тарапынан келіп түскен бірнеше қызмет ұсыныстарынан бас тартты. Ол соғысқа қатысудың маңыздылығына қарамастан, "Чжан Кайшы менің көптеген серіктерімді өлтірді. Ол сондай-ақ менің екі ұлымды да өлтірді. Біздің арамызда ешқандай келісім жоқ" деді. 1937 жылдың тамызында Чэнь Нанкиндегі Қытай Коммунистік партиясы кеңсесінің басшыларымен кездесті. Бұл Луо Хан мен Йе Цзяньиннің Ченді партияға қайта қабылдауға тырысуына әкелді. Қыркүйекте Мао Ченге, егер ол Троцкизмнен бас тартып, Жапонияға қарсы Біріккен майданды қолдаса, партияға қайта қосыла алатынын мәлімдеді. Чэнь ҚКП Орталық Комитетіне жауап хатында оның қарсылық позициясына келісетінін, бірақ Троцкизмнен бас тартпайтынын білдірді. Бұл ҚКП-ға қайта оралуға жасалған соңғы тыраш әрекет болды. Содан кейін Чэнь 1938 жылдың жазына дейін түрлі қалаларға сапар шекті, содан кейін соғыс астанасы Чунцзинге келді және орта мектепте сабақ берді. Денсаулығы нашарлағандықтан және жақын достары азайғандықтан, Чэнь Дуксю кейіннен Чунцзиннің батысындағы кішкентай қала – Цзянцзиньге зейнеткерлікке шықты, ол 1942 жылы 62 жасында қайтыс болды. Бүгінде ол туған жері Анцинде жерленген.

Жазу стилі

Чен өзінің мақалалары қоғамның қажеттіліктерін көрсетуі керек деп ойлады. Ол қоғамның прогресіне әлеуметтік әлсіздіктер мен кемшіліктерді дәл баяндамайынша қол жеткізу мүмкін емес деп сенді. Ченнің мақалалары әрқашан көркем және әсерлі болды. Ол Қытайдың дәстүрлі шенеуніктерін жемқорлыққа және басқа да бұрмашылықтарға кінәлі деп сынады. Қытайдағы консерваторлардың үнемі шабуылдарына ұшырап, ол төрт рет Жапонияға қашуға мәжбүр болды. Қытайда ол өмірінің көп бөлігін француз концессиясында және Шанхай халықаралық бейтарап аймағында өткізді, ресми қысымсыз жазу және ғылыми жұмыстарын жүргізу үшін. Ченнің мақалалары көпшіліктің назарын аударуға тырысты және гипербола қолдану арқылы пікірталас тудырды. Ол Қытайдағы артта қалушылық пен жемқорлыққа қарсы күресті. "Жаңа жастық" журналында ол көпшіліктің қызығушылығын ояту үшін псевдонимдермен түрлі мақалалар жазып, пікірталастар ұйымдастырды. Ченнің басылымдарында оқырмандардың пікіріне ерекше мән берілді. "Жаңа жастық" журналында форумдар мен азаматтардың бағаналары болды. Әр нөмірде орташа есеппен 6 хат жарияланды. Мақтау не қарсылыққа қарамастан, Чен барлығын жазуға шақырды. Ол сондай-ақ журналистикада ұжымдық жұмыстың маңызды екенін ойлады, сондықтан Ху Ши және Лу Сюнь сияқты көптеген талантты авторлар мен журналистерден көмек сұрады.

Аньхой Сухуа Бао

1904 жылғы 31 наурызда Чэнь Фан Цзиву және Ву Шоупен бірлесіп Токиода «Аньхой Сухуа Бао» газетін құрды. Газеттің мақсаты – революциялық идеяларды халыққа түсінікті, оқуға оңай қытай тілінде тарату болды. Чэнь газеттің бас хатшысы ретінде жұмыс істеген кезде, таралымы жарты жыл ішінде мың данадан үш есеге артып, сол кездегі ең танымал газеттердің біріне айналды. 1904 және 1905 жылдары барлығы жиырма үш нөмір жарық көрді. Әр нөмір 40 беттен, шамамен 15 000 сөзден тұрды. Бірақ, саяси қысымға байланысты 1905 жылы газет жабылды. Чэнь «Аньхой Сухуа Бао» газетін шығару арқылы үш мақсатқа қол жеткізуді көздеді: Аньхой провинциясының тұрғындарына Цин әулетінің саясаты туралы ақпарат беру, газет оқырмандарына қарапайым тілде білім тарату және революциялық идеяларды насихаттау. Чэньнің пікірінше, көптеген қытай халқы отбасының мемлекеттен маңыздырақ екеніне сенеді, бұл олардың саяси оқиғаларға деген қызығушылығын шектейді. Сондай-ақ, ол қытай халқының тым сенімсіз екенін байқады. Чэнь «Аньхой Сухуа Бао» газеті арқылы қытай халқын саясатқа қатысуға шақырды. Он алтыншы нөмірінен бастап газетке қосымша 16 баған қосылды, ең танымал тақырыптары – әскери жаңалықтар, қытай философиясы, гигиена және астрономия болды. Осы қосымша тақырыптардың көбін Чэнь өзі жазды. Оның псевдонимі Сан'ай (三爱/三愛) болды. Осы атпен кем дегенде 50 мақала жарияланды.

Токионың "Джианин" журналы

1914 жылдың басында Чэнь Жапонияға барып, Жаң Шижао баспасынан шыққан "Токио Цзяин" журналында редактор және жазушы болып жұмыс істеді. Чэнь бірде "Патриотизм және өзіндік сана" (爱国心与自觉/愛國心與自覺) деген мақала жазды, ол патриотизмнің күшті сезімін жеткізді және адамдарды өз еркіндігі үшін күресуге шақырды. Ол өз елін жақсы көретіндер оны қорғау үшін бар күшін жұмсауы керектігін, сондай-ақ өз азаматтарының құқықтары үшін күресуі керектігін айтты. Осы топ адамдар бір мақсатқа үйлесімді түрде жұмыс істеуі тиіс. Бұл мақала Юань Шикай үкіметі үшін қауіпті болды, себебі ол қытай халқының өзіндік санасын оятуға тырысты. Алдын ала журнал барлығы 10 нөмір шығып, кейін жабылды. 1925 жылы журнал Бейжіңде "Токио Цзяин" апталығы деген жаңа атаумен қайта жаңғыртылды.

"Жаңа жастар" журналы

1915 жылы Чэнь Шанхайдың француз концессиясында "Жастар журналы" (青年杂志/青年雜誌) атты ықпалды ай сайын шығатын журнал бастады, кейін ол "Жаңа жас" (新青年, сөзбе-сөз "Жаңа жас") деп аталды. Чэнь Дуксю: "Көптеген адамдар пікірінше, қытай, үнді және еуропа мәдениеттері арасындағы айырмашылықтар көбінесе этникалық айырмашылықтарға байланысты, сондықтан олар мәдениетке ғана шектелмейді."