Кіріспе

Саяси философия

Қытай федерализмі – Қытайдың орталық үкіметінің федерализмнің бір түрі арқылы аймақтық бірліктермен егемендікті бөлісуі керек деген пікірді қорғайтын саяси теориялар жиынтығы. Мұндай ұсыныстар ХХ ғасырдың басында, Цинь әулетінің құлауымен байланысты, сондай-ақ орталық үкімет билігіне бақылау орнату және Қытай материгі, Тайвань, Гонконг, Макао және басқа да мүмкін саяси бірліктердің (Қытай материгінің провинциялары да оның ішінде) арақатынастарын реттеу мақсатында соңғы уақыттарда да айтылды. Қытайдың басшылық құрылымындағы екінші тұлға болған У Банггуо 2011 жылы Қытайда федералдық жүйе болмайтынын мәлімдеді: «Үкімет тармақтары арасында билік бөлінісі болмайды және федералдық жүйе де болмайды. Егер мұндай жағдай туса, мемлекет ішкі тәртіпсіздікке құлап кетуі мүмкін».

Республика дәуіріндегі ұсыныстар

1894 жылы қарашада Сунь Ятсен құрған «Қытайды жаңғырту» қоғамы болашақ қытай үкіметін федералдық үлгіде құруды ұсынған алғашқылардың бірі болды. Бұл сезім ұйымның «Солтүстік шабуылшыларды қуу, Чжунхуаны жаңғырту және бірыңғай (hézhòng) үкімет құру» антында көрініс тапқан. «Хэжонг» термині сөзбе-сөз «көптің бірігуі» дегенді білдіреді және Америка Құрама Штаттары сияқты федералдық құрылымды көрсетеді. 1911 жылғы Синьхай төңкерісі кезінде он төрт провинция Цинь әулетінен тәуелсіздік жариялап, Қытай Республикасы ретінде қайта бірікті. Бірақ Гуйчжоу провинциялық кеңесі тәуелсіздік жариялағанда, олар Ұлы Хан Федеративтік Демократиялық Республикасын құруды сұрады. 1912 жылдың қаңтарына дейін революциялық Шанхай әскери үкіметі қолданған елдің жаңа атының жартылай ресми аудармасы – Қытайдың біріккен провинциялары болды. 1912 жылы Сунь Ятсеннің лауазымы – «Қытайдың біріккен провинцияларының Уақытша үкіметінің президенті» еді. Осы кезеңдегі қытай федералистері «федерация» немесе «АҚШ» орнына көбінесе «бірлескен провинциялар» деген сөзді қолданды, себебі «мемлекеттер» термині «облыстардан» гөрі тәуелсіздікке ие болуды білдіреді. Яғни, олар федерализм сепаратизмді білдіреді деген пікірден қашыңқы болғысы келді. Қытайдың федеративтік мемлекет құру туралы ұсыныстар алғаш рет 1920 жылдары талқыланды, бірақ олар көпке танымал болмады. Көбінесе осы жүйе үшін «Біріккен автономиялы провинциялар» деген тіркес қолданылды. Хунань осы қозғалыстың орталығы болды. Жас Мао Цзэдун тіпті сол кезеңде «Хунань Республикасын» құруды жақтады. Бірақ Сунь Ятсен сияқты көптеген зиялылар бұл ұсыныстар Қытайдың сыртқы басқындыққа қарсы тұру қабілетін шектейді және соғыс лордтарының билігін заңдастырады деп санайтын. Жас Мао Цзэдун «Та Кунг Пао» газетінде Қытайды 27 мемлекетке бөлу идеясын жариялады. Ол былай деп жазды:

Коммунистік дәуірдегі өзгерістер

Қытай коммунистері Цзянсиде Қытай Кеңес Республикасын құрғаннан кейін, олар Кеңес Одағының одақтық республикаларының үлгісіндегі саяси жүйені құруды мақсат етті. Олардың жоспарларына сәйкес, Қытай бірнеше автономиялы республикалары бар (мысалы, Моңғолия, Синьцзян және Тибет) Кеңес федеративтік республикасы болуы керек еді. Ұзақ жорық кезінде олар Сычуаньда тибеттер үшін шағын автономиялы республика құрды. Бірақ, Шаньсиде олар ұлттық саясатын өзгертіп, КСРО-дағыдай автономиялы республикалар құру жоспарынан бас тарды, оның орнына автономиялы облыстарды құруға көшті. Олардың алғашқысы 1947 жылы Ішкі Моңғолия автономиялық аймағы болып құрылды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғанда, ол алты жартылай тәуелсіз үлкен әкімшілік аймаққа бөлінді. Орталық үкімет Солтүстік Қытай Халық үкіметінен ауыстырылды және тек Солтүстік Қытай мен Ішкі Моңғолияны бақылады. Басқа үлкен әкімшілік аймақтар көбірек дербестікке ие болды. Бұл автономия 1954 жылға қарай толығымен жойылды. Соңғы кездегі кейбір экономистер экономикалық реформалар процесінде Халық Республикасының де-факто федеративтік мемлекетке айналғанын айтады, онда провинциялар ҚХР орталық үкіметі белгілеген саясатты іске асыруда кең құқықтарға ие, ал провинциялар мен жергілікті биліктер экономикалық даму үшін белсенді түрде бәсекелеседі. 2004 жылы Санкт-Джон Фишер колледжінің Халықаралық зерттеулер кафедрасының меңгерушісі Бо Цзиюе жүргізген зерттеуге сәйкес, провинциялық билік институционалдық тұрғыдан орталық биліктен артық күшке ие. Бо партияның 16-шы съезінен кейін провинциялар мен орталық арасындағы кадрлық ауысымдардың нәтижесінде орталық билік күшейгенін, бірақ оның билік индексі бойынша провинциялық биліктен басып өтуге әлі де тартынғанын қорытындылады.

Жарғы 08

Бұрын түрмеде отырған адам құқықтары жөніндегі белсенді, Нобель сыйлығының лауреаты Лю Сяобоның бірлесіп жазған "08 Хартиясы" Қытайдың "Федералды Республикасын" құруға шақырады. Тиісті ұсыныста былай делінген:

"Федеративтік Республика. Демократиялық Қытай Азия-Тынық мұхиты аймағындағы бейбітшілік пен дамуға үлес қосатын жауапты ірі держава ретінде теңдік және әділдік рухымен басқаларға ұмтылуы керек. Гонконг пен Макаода қазіргіде бар бостандықтарды қолдауымыз керек. Тайваньға қатысты, біз еркіндік пен демократия принциптеріне адалдығымызды жариялауымыз керек, содан кейін, тең дәрежеде келіссөздер жүргізіп, ұсыныстармен келісуге дайын тұрып, бейбіт бірігудің жолын табуымыз керек. Қытайдың ұлттық азшылықтарының аймақтарындағы дауларды ашық көзбен қарап, барлық этникалық және діни топтардың гүлденуіне мүмкіндік беретін тиімді шеңберді табудың жолдарын іздеуіміз керек. Біз Қытайдың демократиялық қауымдастықтарының федерациясын құруға ұмтылуымыз керек". 2010 жылдың соңына дейін "08 Хартиясына" Қытайдың ішінде де, сыртында да 10 мыңнан астам адам қол қойған.

Қытай Федеративтік Республикасы

Қытай Федеративтік Республикасы – Қытай материгін (және оның провинцияларын), Макао, Гонконг және Тайваньды қамтитын болашақ федеративтік республика. Бұл "Үшінші республика" (Қытай Республикасы мен Қытай Халық Республикасынан кейін) Тибет тәуелсіздігін қолдаушылар ұсынған, бірақ ол іс жүзінде тәуелсіз Тибет құрмайды. Тибет үкіметі үшін жазған Ян Цзяцзи былай деп жазды: "Бұл конфедерациялық сипаттамалары бар федерация болады. Федеративтік Қытай екі түрдегі республикадан тұрады: Тайвань, Гонконг, Макао, Тибет, Ішкі Моңғолия және Сіньцзян сияқты "еркін республикалар" және Қытайдың қалған бөлігін құрайтын "жақын республикалар". Янның сөзінше: "Олар қорғаныс, салық салу және құқықтық жүйелерінде қазіргі федеративтік елдерден өзгеше болады." Алайда, бұл модельде жақын республикалар Америка Құрама Штаттарының үлгісінде, ал еркін республикалар Еуропалық Одақтың үлгісінде құрылатын болады, дегенмен Федеративтік Республиканың барлық жақтаушылары осымен келіспейді. Сондай-ақ, Тайвань ісі жөніндегі кеңсе қызметкері оны "бір ел, екі жүйе" принципіне балама ретінде қарастырған. 2020 жылдың 4 маусымында Қытайдың жаңа федеративтік мемлекеті жарияланды, оны эмигрантта болған миллиардер Го Вэнгуэй (сонымен қатар Майлз Квок) және Стив Бэннон басқарады.

"Біріккен Қытай" немесе "Қытай Құрама Штаттары"

Тағы бір ұғым – Біріккен Қытай немесе Қытай Құрама Штаттары. Алғаш рет 1920 жылдардың басында Чэнь Цзянмин ұсынған бұл идея Америка Құрама Штаттарының үлгісімен жасалған. Қытайдың соғыс лордтары кезеңіндегі саяси, әлеуметтік және тілдік жағдайларды ескере отырып, Чэнь Цзянмин федералистік тәсілдің ғана біріккен, демократиялық республика құрудың мүмкін жолы екеніне сенді. Гуандунды үлгі ретінде алға тартып, ол елдің барлық аймақтарындағы федералистермен келіссөздер арқылы «Америкалық үлгідегі Қытай Құрама Штаттарын» құруды жоспарлады (Нью-Йорк Таймс, 27 маусым, 1922). Бұл терминді Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Цзян Цзэминь 2001 жылы біріккен Қытайдың жаңа ұлттық атау мен туды қабылдауы мүмкін екенін айтқаннан кейін танымал болды. Қытай мен Тайвань арасындағы тығыз экономикалық байланыстар да біртұтас Қытайды сипаттау үшін осы терминді бейресми түрде қолдануға ықпал етті. 1980 жылдардан бері арнайы экономикалық аймақтардың құрылуы Қытай Халық Республикасы ішінде Жемшін өзені дельтасы, Янцзы өзені дельтасы және Бохай аймағы сияқты ерекше аймақтық экономикалардың дамуына әкелді. Осы аймақтардың кейбіреулерінің экономикасы кішкентай дамыған елдердің деңгейінде. «Қытай Құрама Штаттары» терминін қолданатын ғалымдардың пікірінше, экономикалық реформалар барысында Қытай Халық Республикасы іс жүзінде федеративтік мемлекетке айналды. Бұл экономикалық аймақтар ҚХР орталық үкіметі белгілеген саясатты іске асыруда кең өкілеттіктерге ие, ал провинциялар мен жергілікті биліктер экономикалық даму үшін белсенді түрде бәсекелеседі.

"Қытай Біріккен Республикасы"

Қытай Біріккен Республикасы тұжырымдамасы алғаш рет Морис Гомберг жасаған және 1942 жылдың басында Филадельфияда жарияланған «Соғыстан кейінгі жаңа әлем картасының жоспары»нда пайда болды. Картада Одақтастардың Осі күштеріне қарсы жеңісінен кейін әлемді қайта құру туралы ұсыныс көрсетілген. Картада Қытай Біріккен Республикасы (ҚБР) қазіргі Қытайдың, Кореяның, бұрынғы француз колониясы Индокитайдың (қазіргі Вьетнам, Лаос және Камбоджа), Таиландтың және Малайяның көп бөлігін қамтиды. Әйтпесе, Солтүстік Маньчжурия мен Моңғолия КСРО-ға қарасты; Тайвань мен Хайнань АҚШ-тың аумақтары болар еді. 2004 жылы Қытай Республикасының бұрынғы қорғаныс министрінің орынбасары Лин Чун Пин Пекин немесе Шанхайдағы сарапшылар тобы Қытай Біріккен Республикасы туралы ұсыныс жасағанын айтты. Бұл ұсыныстың ешқайсысы жарияланбады. Бірақ сол жылдары Қытай Халық Республикасының шенеуніктері мен сарапшылары 1964 жылы материктік Танганьика мен Занзибар архипелагының бірігіп, Біріккен Танзания Республикасын құруына қызығушылық танытты. Занзибардың өз президенті, үкіметі, парламенті, автономиясы және т.б. болды, ал Занзибар президенті 1995 жылғы алғашқы көппартиялық сайлауларға дейін Танзанияның вице-президенті қызметін атқарды. Осылайша, Танзания 1980-жылдары Қытайда Дэн Сяопиннің «Бір ел, екі жүйе» ұсынысының үлгісі болған болуы мүмкін. 2011 жылы Пекин университетінің Халықаралық саясат институтының директоры Ли И Ху «Бір ел, екі конституция» үлгісі болып табылатын Танзания мен Занзибар «Бір Қытай, екі конституция» деп аталуы мүмкін екенін айтты. 2011 жылдың ақпан айында China Review News басылымы Танзания стиліндегі Қытайдың бірігуі туралы мақала жариялады.