Кіріспе

1953 жылы Макс Фриштің "Өртеушілер" (Biedermann und die Brandstifter) пьесасы жазылған. Бұл пьеса бұрын "Өрт қоюшылар" немесе "Өртке салушылар" деп те аталған. Алғашқыда радиоға арналған пьеса ретінде жазылып, кейін 1958 жылы теледидар мен сахнаға бейімделді, алты көріністен тұратын пьеса болып қойылды. 1960 жылы пьеса қайта қаралып, эпилог қосылды.

Сюжет

Бұл қараңғы комедия өрткес қаскөйлердің үнемі шабуылдайтын қаласында өрбиді. Олар есіктен-есікке саудагер (сатушы) кейпінде келіп, үйлерге кіріп, шатырға орналасып, үйді жоюды жоспарлайды. Басты кейіпкер, Бидерман деген бизнесмен, газеттен өрт туралы жаңалықтарды оқып, ешқашан алданып қалмайтынына сенімді. Бірнеше минут өткен соң, алғашқы "сатушы" (Шмиц) пайда болады, ал ол қорқыту мен көндіру арқасында түнді шатырда өткізуге рұқсат алады. Пьеса дами келе, екінші өрткес (Айзенринг) пайда болады, ал Бидерман оны тоқтатуға тырысқанға дейін, оның шатыры бензинге толы мұнай барабандарымен толып кетеді. Ол тіпті оларға детонатордың фитилін өлшеуге көмектеседі және оларға сіріңке береді, болып жатқан оқиғаның толық қорқыныштылығына сенуден бас тартады. Көп ұзамай ол өзінің құлдырауына өз қолымен себепкер болады. Осы оқиғаны грек стиліндегі "өрт сөндірушілер" хоры бақылайды, ал сюрреализмнің күшеюі соңғы сахнада, Бидерман мен оның әйелі Бабеттің тозақ қақпасында кездесуімен аяқталады. Мұнда олар тағы да Шмиц пен Айзенрингке кездеседі, олардың Белзебул және Ібіліс екені белгілі болады. Көкке көптеген қылмыскерлердің жол ашқанына ашуланған олар, Бидерман сияқты "ешкімге" тозақты басқарудан бас тартады. Астарлы мағынасында, бұл пьеса неміс Бидерманның – жалпы адамның – ұсынылғыш және оңай манипуляцияланатын жағын көрсетеді. Ол сыртқы әдептілік пен терең қатысу сезімін қалайды, тіпті бұл оның өмір сүруі үшін ақылға қонымды немесе қажетті нәрселерге кедергі келсе де. Осы тұрғыдан алғанда, пьеса шамамен бір уақытта жазылған абсурдисттік пьесалармен, мысалы, Эжен Ионесконың "Риноцерос" пьесасымен көп ортақ нәрселері бар. Бидерманн есімінің өзі "bieder" деген неміс сөзімен байланысты, ол консервативті, лайықты, адал, тура және көбінесе сыни немесе ирониялық контексте қолданылады. Сондықтан бұл есім der biedere Mann, яғни лайықты адам деген мағынаны білдіреді. "Bieder" сөзі 19 ғасырдағы шағын буржуазиялық ойлау қалыптарымен байланысты Бидермейер мәдениетімен байланысты.

Өндіріс тарихы

Майкл Буллок аударған "От қосушылар" 1961 жылғы 21 желтоқсанда Лондондағы Корольдік сот театрында Альфред Маркс Бидерман рөлінде қойылды. Жюль Ирвинг пен Герберт Блау 1964 жылғы 28 ақпанда Сан-Францискодағы актерлік шеберханада "The Firebugs" қойылымын сахналады. Буллоктың аудармасы 1964 жылдың күзінде Эдинбург Gateway компаниясы тарапынан да қойылды. Оңтүстік Иллинойс университетінің театр ғылымын зерттеу профессоры Мордекай Горелик 1964 жылы Калифорния мемлекеттік университетінде қонақ профессор болып жұмыс істегенде, сондай-ақ 1965 жылғы 1-5 маусымда SIU-де оң пікірлерге ие болған пьесаның ресми ағылшын тіліне аудармасын жасады және қойды. 1965 жылғы маусымда Сан-Квентин түрмесінің тұтқындары "The Firebugs" пьесасын сахналады. Эпилог қосылған АҚШ-тағы алғашқы қойылымды 1968 жылғы 16 мамырда Эдвин Дюерр Калифорния штатының Фуллертон қаласындағы мемлекеттік колледжінде қойды. Альстер Битонның "The Arsonists" атты пьесасының жаңа аудармасы, Бенедикт Камбербэтчтің қатысуымен, 2007 жылғы қарашада Лондонның Корольдік сот театрында Рамин Грейдің режиссерлігімен көрсетілді. Ол сондай-ақ 1968 жылы Бристольдің Ескі Вик театрында Тим Пигот Смитпен бірге "От қосушылардың" бірі ретінде ойналды. Пьеса Шимон Восечекпен "Бидерманн және өрт қосушылар" операсы түрінде бейімделді (2013 жылы Венадағы Neue Oper Wien театрында алғашқы қойылымы болды). Дэвид Пунтни аударған ағылшын тіліндегі "Бидерманн және өрт қосушылар" операсы 2015 жылғы қарашада Садлерс-Уэллстегі Independent Opera театрында қойылды (режиссер: Макс Хоэн, дирижер: Тим Редмонд). 2017 жылғы қыркүйекте Вашингтонның Woolly Mammoth Theatre Company Дональд Трамп сайланғаннан кейін дереу пьесаның жаңартылған қойылымын ұйымдастырды. Сценарий Альстер Битонның аудармасынан алынған, режиссері Майкл Гарсес. Театр өзінің көркемдік директоры Говард Шалвицтофты басты рөлге шақырды.