Кіріспе

Феодализмді ұстанатын қоғамдар. Феодализмнің нақты мысалдары феодализм мен феодалдық қоғамды толыққанды түсінуге көмектеседі. Феодализм әртүрлі аймақтарда және кезеңдерде түрлі жолдармен қолданылған, сондықтан жоғары деңгейдегі жалпылама анықтама оқырманға егжей-тегжейлі тарихи мысалдар сияқты терең түсінік бермейді.

10-ғасырдағы Нормандия

Ролло 911 жылы француз королі Карл Қарапайымнан Нормандияны алғанда, Нормандияның меншігі квази фондм және аллодий ретінде – толыққанды меншік құқығымен берілді. Бұл герцог Роллоға сеньор ретінде жердің бөліктерін өзінің қолдаушыларына күнделікті пайдалануға беруге мүмкіндік берді, оның орнына олар лордтың құқықтарын мойындап, адалдық серт және құрмет көрсетуге келісті, сондай-ақ қызмет етуге және салық төлеуге міндеттенді.

Франция

11 ғасырдан бастап феодалдық қарым-қатынастардың күрделілігінде, әмір мен вассал арасындағы келісімдердің орындалуына ешқандай кепілдік болған жоқ, ал феодалдық келісімдер жоғары билік иелері тарапынан тиісінше қамтамасыз етілмеді. Бұл көбінесе байлар мен күштілердің әлсіздерді пайдалануына әкеп соқты. Осындай жағдай (деген жорамал бар) Хью де Лузиньян мен оның әміршісі Вильгельм V Аквитанскийдің арақатынасында болды. 1020 және 1025 жылдар аралығында Хью Вильгельмге және оның вассалдарына қарсы шағым жазып, екеуінен де көрген теріс қараушылықты сипаттады. Хью сол дәуірге тән адалдықтың араласуын, ақсүйектер арасындағы бәсекелестікке себеп болған шиеленістің туындауына әсер ететін күрделі жүйені суреттеді. Хьюдың айтуынша, Вильгельм оған көп рет қиянат жасаған, көбінесе Вильгельмнің вассалдарының мүддесі үшін. Оның көптеген мүліктері де ұқсас тағдырға ұшырады: қарсыластары тарапынан тартылып алып, олар мен Вильгельмнің арасында бөлістірілді. Вильгельм Хьюға қажет болған кезде әскери көмек көрсетпеді және кепілдерді алмастыруда өте әділетсіздік жасады. Хью өз мүлігін қайта алған сайын, Вильгельм оны соңғы иесіне қайтаруға бұйырды. Вильгельм көптеген анттарды бұзғанымен, Хью әміршісінің сөзіне сенуін жалғастырды, бұл оның өліміне әкеп соқты. Вильгельммен соңғы келісімінде, Чизадағы ағасының қамалына иелік ету мәселесінде Хью нақты және ашық тілмен сөйледі:

Хью: Сіз – менің әміршім, мен сізден кепілдік қабылдамаймын, тек Құдайдың және сіздің рақымыңызға сенемін.
Вильгельм: Бұрын менімен дауласқан барлық талаптарыңыздан бас тартып, маған және ұлымға адал болуға ант беріңіз, мен сізге ағаңыздың құрметін [Чизес] немесе оған тең бағалы нәрсені беремін.
Хью: Әміршім, сізден Құдайқа және осы Мәсіх бейнесімен жасалған киелі крест арқылы сұранамын, егер сіз бен ұлыңыз мені қорқытып, алдау ниетімен келсеңіз, мені осыған мәжбүр етпеңіз.
Вильгельм: Мен өз ар-намысым мен ұлымның атынан ант етемін, бұл алдаусыз орындалады.
Хью: Мен сізге адал болған соң, сіз менен Чизе қамалын талап етесіз, егер мен оны сізге бермесем, мен сізден алған қаланы маған қайтаруым дұрыс емес дейсіз, ал егер мен оны сізге берсем, сіз бен ұлыңыз оны тартып аласыз, өйткені сіз кепілдік ретінде Құдайдың және сіздің рақымыңыздан басқа ештеңе бермедіңіз.
Вильгельм: Біз мұндай іс жасамаймыз, бірақ егер сізден талап етсек, оны бізге бермеңіз.

Бұл, мүмкін, Хьюдың мүддесі үшін шындықты әшекейлеу, және феодалдық жүйенің барлық жердегі шағын көрінісі емес, бірақ Лорд пен Вассал арасындағы келісім феодалдық биліктің жемқорлығының куәсі болып табылады. 1789 жылғы революцияда Францияда феодалдық жүйе сеньордың құқықтарын жойып, толығымен жойылды.

Португалия

Португалия, бастапқыда Леон Корольдігінің бір бөлігі болған, Марк Блохтың пікірінше, феодалдық қоғамның мысалы еді.

"Жартылай феодалдық" (Батыс Еуропадан тыс) феодализм

Ортағасырлық Еуропаның тарихи контекстінен тыс, феодализм ұғымы көбінесе аналогия негізінде қолданылады («жартылай феодалдық» деп аталады), ең көп кездесетіні – Жапонияның сёгундық билеуі, тайлық сакдина және кейде ХІХ ғасырғы Эфиопия туралы пікірталас. Дегенмен, кейбір зерттеушілер феодализм аналогиясын одан да әрі тереңдетіп, оны ежелгі Египет, Парфян империясы, Үндістан және ХІХ ғасырғы Американың оңтүстігі сияқты сан алуан жерлерде де көреді.

Византия империясы

Византия империясындағы 11-ғасырлық проноя жер беру жүйесі, Еуропалық Батыстағы феодалдық иелікпен салыстырғанда пайдалы айырмашылықты көрсетеді. Еуропалық Батысқа қатысты тағы бір ерекшелік – paroiki (проноярлардың жерінде тұрып, шаруашылық жүргізген адамдар) проноярларға (проноя алғандарға) ешқандай борыш немесе адалдық сезімталдығы болмады. Бұл жүйені Сербия, содан кейін Византия империясының күшімен құлағаннан кейін Осман империясы қабылдады, олар жер беруді тимар деп атады, ал жер алғандарды "тимариоттар" деп атады.

Ресей

Батыс Еуропада феодализм мықты орталық билікті қалыптастырғаннан өзгеше, Ресейде феодализмді дамыту үшін мықты орталық билік қажет болды. Нақты орталық биліктің болмауы ресейліктерді әлсіретіп, сырттан билеуге ұшыратуына себеп болды. Ресейліктер жер/ие/жұмысшы қатынастары негізіндегі жүйені, шартты түрде феодализм деп аталатын жүйені, мықты орталық билік құрылғаннан кейін ғана дамытты. Феодалдық жүйедегі вассалдық адалдықтың жоқтығы, ерте кездегі кез келген ханзаданың басқыншыларға қарсы күш көрсету үшін жеткілікті ықпал мен билікке ие болуына кедерес келтірді. Басқа еуропалық крепостнойлық пен феодализм түрлерінен айырмашылығы, крепостнойлардың еңбек еткен жер иесіне деген вассалдығы мен адалдығы болмады. Феодализмнің дамуы ұзаққа созылды, бірақ ол Еуропаның басқа аймақтарына қарағанда әлдеқайда қатал формада қалыптасты. Крепостнойлардың ешқандай құқығы болған жоқ; оларды иелері мал сияқты саудалай берді. Олардың ешбір нәрсеге, тіпті өз отбасына да меншігі болған жоқ, барлығы иелеріне тиесілі болды. Тағы бір маңызды айырмашылық – тәуелсіз княздықтардың болмауы; бұл вассалдықтың жоқтығынан туындады. Жекелеген иелер өздерінің жерлерін қорғау үшін әскерлеріне бұйрық бермеді.

Армения

Орта ғасырлардағы Арменияда армян дворяндары қолданған Нахарар жүйесі көбінесе феодалдық деп сипатталады, мұрагерлік дворяндар үйлері ірі жерлерге ие болды, әрқайсысы өз танутерінің басшылығымен және мүлік отбасы мүшелері арасында бөлісті. Түгел Армения үшін Спарпапет (жоғарғы қолбасшы), патша және бас Аспет әрқайсысы жеке дворян үйлерінен тағайындалды. Дегенмен, армян феодализмі Еуропаның көп бөлігіндегі феодализмнен өзгеше болды, себебі жерлер иелеріне емес, отбасыларға тиесілі еді және отбасының рұқсатысыз бөлінбеді немесе берілмеді. Сонымен қатар, егер танутер мұрагерсіз қайтыс болса, оның орнын оған адал болған дворян емес, отбасының басқа тармағы басты. Киликия Армениясы крестшілер мемлекеттерімен байланыс арқылы Батыс феодализміне одан да жақын жүйеге ие болды. Орта ғасырлық Еуропаның экономикалық және саяси жүйелері, онда адамдар адалдық пен еңбектерін лордтың қорғауы үшін ұсынды.

Пәкістан мен Бангладеш

Талұқдар I немесе Заминдар I жүйесі көбінесе феодалдық немесе феодалдыққа ұқсас жүйе ретінде танылады. Бұл жүйе бастапқыда отаршылдыққа дейінгі кезеңде шаруалардан салық алу мақсатымен енгізілген, және отарлық британ үкімдігі кезеңінде де жалғасты. Тәуелсіздік алғаннан кейін Заминдари Үндістанда және Шығыс Пәкістанда (қазіргі Бангладеш) жойылды, бірақ ол бүгінгі күні Пәкістанда әлі де сақталып қалған. Қазіргі заманда тарихшылар басқа қоғамдарды еуропалық үлгілерге сәйкестендіруден саналы түрде бас тартады, және бүгінде академиктер Заминдариді феодалдық деп сипаттауға көбінесе дайын емес; алайда, бұл әлі де күнделікті қолданыста кездеседі, бірақ тек теріс мағынада, жүйеге наразылық білдіру үшін, әдетте оны сынға алатындар тарапынан.

Қытай

Қытай Халық Республикасы ресми түрде марксистік-лениндік қоғам және мемлекет, ол Қытай ерекшеліктері бар социализмге негізделген және халықтық демократиялық диктатураның аясында құрылған. Марксистік ғалымдар Қытай тарихын Қытайдағы Қытай тарихын жазуға тырысты. Феодализм – қазіргі қытайлық марксистер мен Токио мектебінің тарихшылары Қытайдың жақын өткенін анықтау үшін пайдаланатын модель, ол Қытайдағы Жоу әулеті кезінде болған және Цинь мемлекеті құрған көп мемлекеттік жүйені белгілеу үшін қолданылған (фэнцзянь) ұғымынан туындаған жаңа термин. Чжоу патшасы У Шан әулетін жеңгеннен кейін бес мұрагерлік шен берді: 公 gōng, 侯 hóu, 伯 bó, 子 zǐ және 男 nán, олар әдетте герцог, маркиз, граф (немесе барон), виконт және барон деп аударылады. Алайда, Батыс Еуропалық аналогтарынан айырмашылығы, бұл шендер көбінесе жер мөлшерінен гөрі, танылған дворяндық дәрежесін көрсететін. Мысалы, Кин және Чу мемлекеттерінің үлкен иелері «графтар» және «виконттар» деп аталды, ал Сун иесіне оның бұрынғы Шан әулетінен тарағандығы үшін «герцог» шені берілді, оның билігінің деңгейіне қарамастан. Ежелгі қытай мәтіндерінде шатасу туындауы мүмкін, себебі билеушілерді олардың нақты шеніне қарамастан, гонг деп атау сыпайылықтың белгісі саналды. Жоу әулетінің билігі әлсіреген сайын, аймақтық саяхаттар өздерін патша деп жариялап, шендерін көбейтті; бұл инфляция соншалық болды, Хан әулеті тұсында көптеген жергілікті иелер «патша» шенімен құрылды; императорлық Қытайда бұл кейіпкер көбінесе «принц» деп аударылады. Жоу әулетін шынайы феодалдық жүйе ретінде қарастыруға болады, өйткені ол көптеген жағынан ортағасырлық Еуропадағы жүйеге өте ұқсас. Әр иеге жер берілді және оның билігі орталық Жоу патшасына номиналды адалдықпен бекітілді; саясат осылайша осы ақсүйек үйлердің айналасында өрбіді. Көне қытай тіліндегі «премьер-министр» 太宰 ұғымы феодалдық кезеңнен шыққан, ол ақсүйек үйдің «бас үй иесі» немесе «баттер» деген мағынаны білдіреді, бұл «констебль» сияқты еуропалық шендердің дамуына ұқсас. Әр феодалдық мемлекет салықтар, валюта және әр үйдің белгілеген заңдарымен тәуелсіз басқарылды, бірақ ақсүйектер Жоу патшаларына адалдық белгісі ретінде тұрақты құрмет көрсетуге міндетті болды. Соғыс кезінде ақсүйектер патшаға қарулы күш беруге міндетті болды. Жоу әулетінің соңына жақындағанда патшаның билігі әлсіреп, ақсүйектердің билігі күшейді. Бұл «Көктем және күз» және «Соғысатын мемлекеттер» деп аталатын кезеңдерге әкелді, онда ақсүйектер үнемі билік үшін күресті. Бұл ақсүйек шендері жүйесінің құлдырауына әкелді, феодалдық ұйымдастырылған қоғам көбінесе тұрақты армиясы бар бюрократиялық мемлекеттермен алмастырылды, олар енді Жоуға ешқандай назар бөлмеді. Циньнің бірінші императоры Инь Чжэн өзінің бәсекелес мемлекеттерін жеңіп, Жоуларды құлатып, алғашқы империяны құрғаннан кейін, ол негізінен жойылған феодалдық жүйені ресми түрде жойып, оны сауатты мемлекеттік қызметкерлердің бюрократиялық жүйесімен алмастырды. Циньнің тез құлдырауына және Сян Юдың феодализмді қайта орнатуға жасаған сәтсіз әрекетіне қарамастан, келесі Хан әулеті оның бюрократиялық реформаларының басым бөлігін сақтап, оларды Қытай империясының келесі екі мың жылдық тарихындағы жаңа басқару стандарты ретінде бекітті. Хан конфуцийшілдік ғалымдары Бірінші императорды «адамзатқа қарсы қылмыстары» феодализмді жоюды қамтитын тиран ретінде айыптады, оны Батыс Жоудың идеалданған қоғамының ажырамас бөлігі ретінде қарастырды, бірақ феодализм әскери элита үшін биліктің децентрализациясы мағынасында Қытайда қайтадан енгізілмеді.

Тибет

Тибет феодалдық әлеуметтік жүйе құрды ма, әлде шаруалар крепостной есептелді ме деген мәселе әлі де талқыланып жүр. 17-20 ғасырлар аралығында зерттелген Тибет аймақтарында жерді меншікке алу заңдары мен салық төлеу міндеттемелері Еуропалық феодалдық жүйелерге ұқсас, қабатталған қоғамның болғанына куәліктер бар. Дегенмен, ғалымдар бұл салыстыруды күмәнді ететін маңызды айырмашылықтарды көрсетті және сол кезеңге қатысты зерттеу үшін қолда бар мәліметтер шектеулі. Ғалым Джефф Сэмюэл одан әрі Тибеттің тіпті 20 ғасырдың басында да біртұтас мемлекет емес, аудандар жиынтығы болғанын, ал Ласаның жер және салық заңдары бүкіл елге таралмағанын айтты. Алайда, Мелвин Голдштейннің пікірінше, 20 ғасырдағы Тибет саяси жүйесін феодалдық деп жіктеуге болмайды.

Жапония

Токугава сёгунаты – 17 ғасырда құрылып, 1868 жылға дейін жалғанған Жапонияның феодалдық әскери диктатурасы. Бұл кезең көбінесе «феодалдық Жапония» деп аталады, немесе Эдо кезеңі деп те айтылады. Қазіргі заманғы тарихшылар басқа қоғамдарды еуропалық үлгілерге сәйкес жіктеуге көбінесе қарсы тұрады. Бірақ Жапониядағы жерді иелену жүйесі және вассалдың адалдық сертіне байланысты жер алуы орта ғасырлық Еуропаның кейбір аймақтарындағы жағдайға өте ұқсас болғандықтан, бұл термин кейде Жапонияға қатысты қолданылады. Карл Фрайдей 21 ғасырда Жапония тарихшыларының феодализм терминін сирек қолданатынын атап көрсетеді; ұқсастықтарды іздеудің орнына, салыстырмалы талдаумен айналысатын мамандар негізгі айырмашылықтарға назар аударады.

Англия

Англиядағы бірегей ауыл – Ноттингемширдегі Лакстон, феодалдық жүйенің қалдықтарын сақтап қалған, онда жер әлі де ашық егістік жүйесімен өңделеді. Феодалдық сот қазір тек жыл сайын өтеді, ал оның билігі егістік жерді басқарумен ғана шектеледі. Жаңа Орманның 900 жыл бұрын құрылған ортақ құқықтары әлі де сақталуда, оларға 500-ге жуық адам ие, олар белгілі бір мал жаюға және отын жинауға құқылы. Бұл құқықтар Ведерлер басқарады, олар Ведерлер сотында заңды сақтайды.

Сарк

Сальвадор аралдарындағы кішкентай Сарк аралы, Еуропадағы соңғы феодалдық мемлекет саналатын, 450 жылдық тарихы 2008 жылдың 9 сәуірінде аяқталды. Арал, жақын орналасқан Гвернси аралының феодаты болып табылып, Ұлыбритания королевасының жер иесінің вассалы болған Seigneur (синьор) тарапынан тәуелсіз басқарылды. Сарк аралының басқару органы 2006 жылғы 4 қазанда Бас кеңестегі (Chief Pleas) қалған пәтерлік орындықтарды толық сайланған демократиялық үкіметпен алмастыруға дауыс берді, және бұл өзгеріс 2008 жылғы 9 сәуірде күшіне енді.

Солтүстік Корея

Солтүстік Кореяның касталық жүйесі, Сонгбунға байланысты, феодалдық мемлекет ретінде сипатталған. Қарапайым азаматтар шаруалар, әскерлер – рыцарьлар, Корея Еңбек партиясының жоғары лауазымды мүшелері – ақсүйектер, ал Ким әулеті – монархтар ретінде қарастырылады.