Кіріспе
Б.з.б. V ғасырындағы ескі комедияның афиналық драматургі, грек ақыны Эуполис (; 446 – 411 ж.б.) – Пелопоннес соғысы кезінде шығармашылығы гүлденген ескі комедияның афиналық ақыны.
the Greek poet
Eupolis (; 446 411 BC) was an Athenian poet of the Old Comedy, who flourished during the time of the Peloponnesian War.
Өмірбаян
Евполис өмірі туралы өте аз мәлімет бар. Оның әкесі Сосиполис еді. Оның сахнаға алғаш рет шыққан уақыты туралы деректер аз. Ежелгі грек комедиясының қысқаша тарихы, көне заманның анонимді жазушысы Евполис алғаш рет Аполлодор Епонимдік архонт болған жылы, яғни б.з.д. 430/429 жылы пьеса қойғанын хабарлайды. Сол дереккөзде Фриних де сол жылы дебют жасағаны айтылған. Алайда, Кесариялық Евсевийдің «Хроникасы» Евполистің дебютін б.з.д. 428–27 жылдары деп көрсетеді және Аристофан да сол жылы пьеса шығарғанын айтады. Бұл – Иеронимнің латын тіліндегі аудармасында сақталған нұсқа. Бірақ армян аудармасы бұл оқиғаны б.з.д. 427/426 жылдары деп белгілейді. Александриялық Кирилл Евполистің тұңғыш қойылымын б.з.д. 428 және 424 жылдар аралығында, ал Аристофан мен Платонның дебюттерін сол кезеңде деп көрсетеді. Георгий Синцелл да сол күндерді айтады, бірақ Евполис пен Аристофанның танымал бола бастағанын ғана қысқаша айтады, дебюттерінің қашан болғанын емес. Синцелл Софоклды да еске алады. Софокл Афинада б.з.д. 456 жылы, Эсхил қайтыс болған кезде, аса танымал драматург атанды. Жоғарыдағы негізгі деректерге сүйене отырып, қазіргі заманғы тарихшылар Евполис драматург ретінде б.з.д. 420-ші жылдары, шамасы б.з.д. 429 жылы дебют жасағанын қорытады. Оның алғашқы қойылымы, әдетте, сол кездегі кіші театр фестивалі – Ленаияда болған. Ленаиялар жаңадан келгендерге Дионисия фестивалінде пьеса қоюға үміттене алмас бұрын өздерін көрсетуге мүмкіндік берген деп есептеледі. Оның алғашқы белгілі пьесасы «Проспальтиой» немесе «Хейлотес» болды. «Проспальтиойдан» сақталған фрагменттерде Софоклдың «Антигонасына» (б.з.д. 442 ж.) сілтемелер мен цитаталар бар. Ғалымдар пьеса Периклге қарсы бағытталғанына сенімді, себебі онда Аспасияға қатысты белгілі бір сілтеме бар. Бұл Периклдің б.з.д. 429 жылы қайтыс болған кезде Евполис мәтін үстінде жұмыс істегенін көрсетеді. «Суда» Евполис мансабын бастағанда 17 жаста болғанын айтады (Бұл оның б.з.д. 447/446 жылы туғанын көрсетеді). Сондай-ақ, Аристофан мен Менандр өздерінің мансабының басында жасөспірімдер (эфебои) болғаны да айтылады. Бұл ақындардың ерте пісіп-жетілуіне байланысты дәстүрді білдіреді. Евполис бастапқыда Аристофанмен жақсы қарым-қатынаста болғанмен, кейін олардың арасы суытылып, бір-бірін еліктеу және плагиаттауда айыптады. Аристофан «Бұлттар» пьесасының парабазисінде Евполистің «Марикас» пьесасын әріптесі комик Фриних пен өзінің «Рыцарьдарынан» көшіргені үшін ашық айыптады:
«Евполис, шын мәнінде, ең алдымен, өзінің «Марикасын» шеберлікпен таныстырды, / менің «Рыцарьдарымды» өзгертіп, / оған кордакс үшін, / Фриних бұрыннан өлеңмен жазған, кит жұтатын мас қарт әйелді қосты». (Хор [жетекшісі], «Бұлттар», 553–556 жолдар, аударған Уильям Джеймс Хики, 1871 ж.)
Eupolis, indeed, first of all craftily introduced his Maricas, / having basely, base fellow, spoiled by altering my play of the Knights, / having added to it, for the sake of the cordax, a drunken old woman, whom / Phrynichus long ago poetized, whom the whale was for devouring. —(Chorus [leader], in The Clouds, line 553–556, transl. William James Hickie, 1871)
Өлім және жерлеу
Иан Стори Евполистің өлімі мен жерленуіне қатысты "төрт ежелгі дәстүр" бар екенін, олардың әрқайсысының бір-бірімен келіспейтінін айтады. Бірінші дәстүр – Алькибиадқа қатысты "жақсы белгілі әңгіме". Евполис өзінің "Баптай" пьесасында осы саясаткерді сынаған, бірақ кейін Сицилия экспедициясында Алькибиадтың қол астында қызмет еткен. Алькибиад Сицилияға жол жүрісінде ақынды суға батырып өлтірген. Бұл Евполистің өлімін б.з.д. 415 жылғы "көктемнің соңында немесе жаздың басында" деп көрсетеді. Бұл әңгіме, шағын өзгерістермен, Ювенал, Элий Аристид, Темистий, Платоний, Иоанн Тзецес және Аноним Крамэри еңбектерінде кездеседі. Соңғы екеуі екі жаңа мәлімет қосады. Біріншіден, Евполис Алькибиадтың ротицизмін қысымдаған. Екіншіден, сарбаздар ақынды бірнеше рет теңізге батырып, оның суға батып кеткені ме, әлде аман қалғаны ме, белгісіз қылған. Бұл оқиға бірнеше ежелгі дереккөздерде келтірілген, бірақ оған қарсы да пікірлер болған. Эратосфен Евполистің Сицилия экспедициясынан кейін жазылған туындылары болғанын көрсеткен. Цицерон Эратосфеннің сөздерін келтіріп, оны бұл мәселеде сенімді дереккөз деп санаған. Екінші дәстүрді географ Паузаний жазған. Ол Евполистің Афинадан алыс жерленгенін, оның қабірі Сикион мен Асоп өзенінің жанында орналасқандығын хабарлаған. Паузаний үйден тыс жерге жерлеу себебін түсіндірмеген. Бірақ бұл Евполистің Сикионмен туыстық байланысы болғанын көрсетеді. Стори бұл қаламен байланысы бар бір афиналық әулет болғанын айтады: Алкмеонидтер. Үшінші дәстүрді Клавдий Элиан жазған. Ол Евполиске тиесілі Молос иті, Аугея туралы және оның қожайынының мүлкін ұрыдан қалай қорғағаны туралы айтады. Содан кейін Евполис қайтыс болып, Эгинада жерленгенін мәлімдейді. Аугея қожайынының қабірінің үстінде тұра беріп, оның өліміне қайғырып, өзі де қайтыс болған. Осы оқиғадан кейін бұл жер "Иттің зарлауы" (Ежелгі грекше: Κυνὸς Θρῆνος) деп аталған. Қазіргі ғалымдар бұл оқиғаның ежелгі әдеби өмірбаяндардағы кең таралған үлгіге сәйкес екенін атап көрсеткен. Стори бұл оқиғаның комедияда айтылған әңгіме ретінде басталып, кейінірек жазушылардың оны тарихи оқиға деп қате түсінген болуы мүмкін деп болжайды. Ол Евполистің Эгинамен байланысын қызықтырады. "Ахарниялықтар" поэмасының 652-655 жолдары Аристофанның да осы аралмен байланысы болғанын көрсетеді. Төртінші дәстүр Судадан табылады. Онда Евполис Пелопоннес соғысының құрбаны болған, ол Геллеспонтта (Дарданелл) "кеме апаттауынан" қайтыс болған делінеді. Ақпараттың көзі көрсетілмеген. Сондай-ақ, оның өлімі ешқандай теңіз шайқасымен байланыстырылмаған. Стори бұл өлімнің аймақтағы үш ірі шайқастың бірімен байланысты болуы мүмкін екенін атап өтеді: Кеносема шайқасы (б.з.д. 411), Аргинуса шайқасы (б.з.д. 406) немесе Эгоспотами шайқасы (б.з.д. 405).
Беделі
Хорас Евполис, Кратин және Аристофанды (осы ретімен) Ежелгі комедияның ең белгілі авторлары ретінде тізімдеді, олардың комедияларындағы әдепсіздікті қалай "көзге түсіретінін" айтты. Персий өзінің туындыларын "батыл Кратин", "ашулы Евполис" және "үлкен қарт" (Аристофан) шабыттанған адамдарға арнады. Макробтың "Сатурналия" еңбегінде: "Евполис есімді барша біледі, ол Ежелгі комедияның көркем ақындарының қатарында болуға лайық" делінген. Евполис жанды және шығармашылық қиялды сау, практикалық оймен үйлестірді. Ол сөздердің әдемілігі мен тазалығы тұрғысынан Аристофанмен, ал ирония мен сарказмді қолдану шеберлігі тұрғысынан Кратинмен тең деп есептелді.