Кіріспе

Либерум вето (лат. "еркін вето") – Польша-Литва одақтастығындағы парламенттік құрал. Бұл Сеймнің (заң шығарушы орган) кез келген мүшесіне ағымдағы сессияны дереу тоқтатуға және сессияда қабылданған кез келген заңның күшін жоюға мүмкіндік беретін бірауыздан дауыс беру қағидасының бір түрі болды. Мүшелер «Sisto activitatem!» (лат. "Мен іс-әрекетті тоқтатамын!") немесе «Nie pozwalam!» (поляк тілінде: "Мен рұқсат етпеймін!") деп айғайлап осыны іске асыратын. Бұл қағида Сеймнің парламенттік отырыстарында 17 ғасырдың ортасынан 18 ғасырдың соңына дейін қолданылды. Оның негізінде Польша-Литва дворяндарының барлығы тең болғандықтан, Сеймге түскен әрбір мәселе бірауыздан қабылдалуы тиіс деген ұстаным жатты. Либерум вето – Комонвеллдің саяси жүйесінің маңызды бөлігі болды, демократиялық элементтерді нығайтып, патшалық билікті тексерді және күшті атқарушы билікке (абсолюттік монархияға) ұмтылған Еуропалық үрдіске қарсы тұрды. Көптеген тарихшылар либерум ветоның, әсіресе 18 ғасырда, Комонвеллдің саяси жүйесінің нашарлауына себеп болды деп санайды. Осы кезеңде шетелдік державалар Сейм мүшелеріне пара беріп, оның жұмысын тоқтатты, бұл Польша-Литва одақтастығының шетелдік оккупацияға түсуіне, ықпалына және манипуляцияға әкеп соқты, соңында оның бөлінуіне ұласты. Пьотр Стефан Вандич либерум ветоның "ескі поляк анархиясының қаралы символына" айналғанын жазды. 1573–1763 жылдар аралығында шамамен 150 сейм өткізілді, олардың үштен бірі либерум вето салдарынан ешқандай заң қабылдамады. Көптеген еуропа тілдеріндегі "Польша парламенті" деген сөздің пайда болуы осы параличтан туындады.

Шығу тегі

Бұл ереже Польша Корольдігінің шешім қабылдау дәстүрінен туындаған бірауыздан келісім принципінен пайда болды және Польша-Литва одағының федеративтік сипатында дамыды. Саяси ғалым Далибор Рохач "либерум вето принципі Польшаның ерекше конституционализмінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды" деп атап өтті және ол "Еуропаның қалған бөлігі діни араздық пен зұлымдыққа тоналған кезде Польшада заң үстемдігі, діни төзімділік және шектеулі конституциялық үкіметтің қалыпты жағдайына" айналдырып, монархтың билігін күрт шектеді.

Халықтық мәдениеттегі сілтемелер

2004 жылы Польшада шыққан коллекционерлік карта ойыны "Вето", патша сайлауы кезінде өткен сайлау сеймі аясында осы процедураның құрметіне аталған.

Қазіргі кездегі ұқсастықтар

1990 жылдардың басына дейін IBM компаниясында "келіспеушілік" деп аталатын шешім қабылдау жүйесі болды, онда кез келген бөлім басшысы компанияның жалпы стратегиясына вето қоюға құқылы болды, егер ол өз бөлімінің көзқарасына сай келмесе, ал даулар одан кейін жоғары тұрған басшыларға жіберіліп, көбінесе бірнеше айға созылатын. Бұл IBM-ді бірнеше тәуелсіз билікке бағынбаған аймақтарға айналдырды. Компанияның құлдырауын тоқтату үшін шақырылған бас директор Луис Герстнер "келіспеушілік" жүйесін жойды. Кейбір сарапшылар Еуропалық Одақ заңдарының мемлекеттер арасында бірауыздан келісімді талап ететін қағидаларын liberum veto-мен салыстырды. Валонияның Канадамен жасалған Экономикалық және саудалық келісімге Бельгияның қол қоюына вето қоюы осы ережемен салыстырылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының қабылдаған шешімдері тұрақты мүшелер күн тәртібіндегі мәселелерге қарсы дауыс берген жағдайда күшін жоюы мүмкін. Қауіпсіздік Кеңесінде атысты тоқтату туралы шақыруларды қабылдамау үшін вето құқығы қолданылды. Палестина және басқа да Таяу Шығыс елдеріне қатысты АҚШ өкілдерінің жеке қарсылықтары осыған қатысты айтулы мысалдардың бірі болып табылады.