Кіріспе

Геометриялық нүкте, одан белгілі бір түрдегі қисықтар салынады.

Геометрияда фокус немесе фокустар (фокус) – әр түрлі қисықтардың кез келгенін құрастыруға қатысты арнайы нүктелер. Мысалы, конустық қималарды анықтауда бір немесе екі фокус қолданылуы мүмкін, олардың төрт түрі – шеңбер, эллипс, парабола және гипербола. Бұған қоса, Кассини овалын және Картезиан овалын анықтау үшін екі фокус қолданылады, ал n-эллипсті анықтау үшін екіден астам фокус қолданылады.

Конустарды екі ошақ тұрғысынан анықтау

Эллипс – екі берілген фокусқа дейінгі қашықтықтардың қосындысы тұрақты болатын нүктелердің геометриялық орны деп анықталады. Шеңбер – екі фокусы бір-бірімен беттесетін эллипстің ерекше жағдайы. Осылайша, шеңберді әрқайсысы бір берілген фокустан белгілі бір қашықтықтағы нүктелердің геометриялық орны деп қарастыруға болады. Шеңберді Аполлоний шеңбері ретінде, екі түрлі фокусқа қатысты, екі фокусқа дейінгі қашықтықтардың тұрақты қатынасын сақтайтын нүктелердің геометриялық орны ретінде де анықтауға болады. Парабола – эллипстің бір фокусы шексіздікте орналасқан шектік жағдайы. Гипербола – екі берілген фокусқа дейінгі қашықтықтардың айырмасының абсолюттік мәні тұрақты болатын нүктелердің геометриялық орны деп анықталады.

Конусты фокус пен директрица тұрғысынан анықтау

Сонымен қатар, барлық конустық қималарды бір фокус және бір директриса арқылы сипаттау мүмкін, директриса – бұл фокусты қамтымайтын берілген түзу. Коника – бұл әрбір нүкте үшін фокусқа дейінгі қашықтықтың директрисаға дейінгі қашықтыққа бөлінуінің нәтижесінде шығатын оң тұрақты сан, бұл сан эксцентриситет e деп аталады. Егер 0 < e < 1 болса, коника эллипс, егер e = 1 болса, коника парабола, ал егер e > 1 болса, коника гипербола болады. Егер фокусқа дейінгі қашықтық тұрақты болса және директриса шексіздіктегі түзу болса, эксцентриситет нөлге тең болады, онда коника шеңбер болып табылады.

Конусты фокус пен директрикс шеңберінің тұрғысынан анықтау

Сонымен қатар, барлық конустық қималарды бір фокустан және бір шеңберлік директрисадан бірдей қашықтықтағы нүктелердің геометриялық орны ретінде сипаттауға болады. Эллипстің фокусы мен директриса шеңберінің ортасының координаттары шекті, ал директриса шеңберінің радиусы осы шеңбердің ортасы мен фокус арасындағы қашықтықтан үлкен; демек, фокус директриса шеңберінің ішінде орналасқан. Осылайша құрылған эллипстің екінші фокусы директриса шеңберінің ортасында болады, ал эллипс толығымен шеңбердің ішінде жатады. Парабола үшін директрисаның орталығы шексіз нүктеге жылжиды (проективтік геометрияны қараңыз). Директриса "шеңбері" нөлдік қисықтығы бар қисыққа айналады, ол тура сызықтан ажыратылмайды. Параболаның екі тармағы кеңейген сайын бір-біріне жақындап, "шексіздікте" параллель болады; проективтік геометрия принциптерін қолдана отырып, екі параллель түзу шексіз нүктеде қиылысады және парабола жабық қисыққа (эллипстік проекцияға) айналады. Гипербола құру үшін директриса шеңберінің радиусы осы шеңбердің ортасы мен фокус арасындағы қашықтықтан кішірек етіп таңдалады; демек, фокус директриса шеңберінің сыртында орналасқан. Гиперболаның тармақтары асимптоталық түзулерге жақындасады, ал гиперболаның бір тармағының "оң жағы" екінші тармағының "сол жағымен" шексіз нүктеде кездеседі; бұл проективтік геометрияда бір түзудің өзімен шексіз нүктеде қиылысатындығы қағидасына негізделген. Гиперболаның екі тармағы – шексіздікте жабылатын қисықтың екі (бұрылған) жартысы болып табылады. Проективтік геометрияда барлық конустық қималар эквивалентті, яғни біреуі үшін айтылатын әрбір теорема басқалары үшін де айтылуы мүмкін.

Астрономиялық мәні

Гравитациялық екі дене мәселесінде екі дененің бір-біріне қатысты орбиталары екі шоқ қимамен сипатталады, олардың екеуі де екі дененің массалық орталығында (барицентрде) орналасқан, және біреуінің фокусы екіншісінің фокусымен беттеседі. Мысалы, Плутонның ең үлкен серігі Харонның эллипстік орбитасы бар, оның бір фокусы Плутон-Харон жүйесінің барицентрінде орналасқан, бұл екі дене арасындағы кеңістіктегі нүкте; ал Плутон да эллипс бойынша қозғалады, оның бір фокусы денелер арасындағы сол барицентрде. Плутонның эллипсі Харонның эллипсінің ішінде орналасқан, бұл жүйе анимациясында көрсетілгендей. Қарама-қарсылығын айтқанда, Жердің Ай серігі Жер мен Айдың барицентрінде орналасқан бір фокусы бар эллипс бойынша қозғалады, бұл барицентр Жердің ішінде, ал Жер (дәлірек айтқанда, оның ортасы) сол барицентрде орналасқан бір фокусы бар эллипс бойынша қозғалады. Барицентр Жердің ортасынан оның бетіне дейінгі қашықтықтың шамамен үштен екі бөлігін құрайды. Сонымен қатар, Плутон-Харон жүйесі Жер-Ай жүйесі сияқты (және Күн жүйесіндегі басқа да планета-серік жүйелері немесе серігі жоқ планеталар) Күнмен бірге эллипс бойынша барицентрдің айналасында қозғалады. Екі жағдайда да барицентр Күннің ішінде орналасқан. Екі жұлдыздан тұратын жүйелер де барицентрде ортақ фокусы бар эллипс бойынша қозғалады; анимацияны мына жерде қараңыз.

Картезиандық және Кассинилік овалдар

Картезиандық овал – әрбір нүкте үшін екі берілген фокусқа дейінгі қашықтықтардың салмақталған қосындысы тұрақты болатын нүктелер жиынтығы. Егер салмақтар тең болса, эллипс ерекше жағдай болып табылады. Кассини овалы – әрбір нүкте үшін екі берілген фокусқа дейінгі қашықтықтардың көбейтіндісі тұрақты болатын нүктелер жиынтығы.

Жалпылау

n эллипсі – n фокусқа дейінгі арақашықтықтардың қосындысы бірдей болатын нүктелер жиынтығы (дәстүрлі эллипс 1=n=2 жағдайы). Фокус тұжырымы кез келген алгебралық қисықтарға жалпыланады. C қисығы m класында болсын, ал I және J нүктелері шексіздіктегі дөңгелек нүктелер болсын. I және J арқылы C қисығына m жанама сызық жүргізіңіз. Екі жиынталған m түзудің қиылысу нүктелері m^(2) болады, бірақ кейбір жағдайларда ерекшеліктерге байланысты бұл сан өзгеруі мүмкін. Осы қиылысу нүктелері C қисығының фокустары деп анықталады. Яғни, P нүктесі фокус болып есептеледі, егер PI және PJ түзулері екеуі де C қисығына жанасатын болса. Егер C нақты қисық болса, тек қоссақтас жұптардың қиылысулары ғана нақты болады, сондықтан m нақты фокус және m^(2) − m жорамал фокус болады. Егер C коника болса, осылай анықталған нақты фокустар C геометриялық құрылымында қолданылатын фокустар болып табылады.