Кіріспе

XVI ғасырдағы швед ханшайымы Сесилия (швед. Cecilia Gustavsdotter Vasa) (16 қараша 1540 жылы Стокгольмде дүниеге келген – 27 қаңтар 1627 жылы Брюссельде қайтыс болған), король Густав I мен оның екінші әйелі Маргарет Лейжонхуфвудтың қызы, сондай-ақ Баден-Родемахерн маркграфы Кристофер II-нің әйелі болған. Ол Густав I-нің ең танымал қызы, әпкесінің үйлену тойына байланысты туған дау-жанжалмен және Елизавета I билік кезінде Англияда ұзақ уақыт тұрғандықтан, оның алғашқы баласы осы елде дүниеге келген.

Ерте өмір

Сесилия Густав I-нің қыздарының ең сұлуы деп сипатталған және оның сұлулығы үшін жиі айтылған. Ол қатысқан дау-дамаздардың салдарынан отбасының «қара қойы» атанды. Балалық шағында ол, әсіресе корольдік балалар бағындағы бауырлары, анасының сенімді мейірбикесі Бригитта Ларс Андерссонс, анасының туысы Леди Маргарета және ақсүйек жесір Ингрид Амундсдоттердің күтімінде болды. 1551 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, ол және оның бауырлары Кристина Гилленштиернаның, содан кейін оның әпкелері Брита мен Марта Лейжонхуфвудтың қамқорлығына, әкесінің Екатерина Стенбокқа үйленуі алдында берілді. Олардың жауапкершілігі өгей анасының, нақтырақ айтқанда, қонақүйдің бас мейманханасы Анна Хогенскильдтің қолында болды. 1556 жылы оған және оның әпкелеріне 100.000 далер сыйлық берілді, олардың портреттері салынды және олардың жеке қасиеттері сарай ақыны Хенрикус Моллерус латын тілінде сипаттап, династиялық неке нарығында ұсынылды. Сол жылы әкесі Остфризияға (Шығыс Фризия) сауда шарты мен неке одағын сыйлады. Остфризия Данияға қарай стратегиялық тұрғыдан орналасқандығы және кальвинистік Эмден Любекке қарсылас болғандықтан таңдалды, ал келісім Ганза лигасының Швециядағы үстемдігін бұзуға мүмкіндік беретін еді. 1565 жылдың күзінде ол су арқылы 400 шақырым, ал мұз бен қармен 750 шақырым сапардан кейін келді. Сесилия бірнеше жыл бойы Елизаветамен хат алмасып, жеке бағасын білдірген сияқты. Ол 1562 жылы Елизаветадан Англияға шақыруды сұрады және Швецияда ағылшын тілін ағылшын тілінде сөйлейтін адамдардан үйренді. Сесилия Эстония, Пруссия, Польша және Германия (ерінің үйіне бармай) арқылы Испанияның Нидерландындағы Антверпенге сапарлады. Кету алдында ол тұтқында отырған ағасы Джонмен кездесті, ал швед Эстониясына келген кезде Эрик Ревальдағы губернаторынан оны қадағалауда ұстауды өтінді, өйткені ол оның ағасы Джонға, өзіне емес, адал деп күдіктенді. Сесилияның Англияға сапары королева Елизавета I-ді оның жартылай бауыры король Эрик XIV-ке үйленуге көндіру мақсатында болды. Сондай-ақ, ол Балтық теңізінде Дания, Германия және Польша кемелеріне шабуыл жасау үшін ағылшын пираттарын жалдауға тиіс болды. 1566 жылдың қаңтар айында Эрик оған Швеция мен Дания арасындағы соғыста бейбітшілік орнатуға көмектесу үшін Швеция мен Англия арасындағы одақ туралы келіссөздер жүргізуді тапсырды. Оның бұл келіссөздерді қалай жүргізгендігі туралы әртүрлі мәліметтер бар. Неке мәселесіне келетін болсақ, кейбір мәліметтерде ол Лестер графына жүгінуге тырысқан. Алайда, Сесилияның өз жоспары болды, сондай-ақ Елизаветаны ағасы Джонның түрмеге қамалуына араластыруға тырысты, ал қазан айында Елизавета Эрике хат жазып, Джонды босатуды өтінді. Ол Джонды босату үшін Пруссия герцогымен байланыста болды. Ол сондай-ақ ағылшын сотындағы испан елшісімен тығыз байланыста болды, өйткені оның жұбайының жерлері ішінара испан Люксембургінде орналастырылды. Сесилия мен Елизаветаның қарым-қатынасы Сесилияның испан елшісімен тығыз байланыста болғаны және оның борыштарынан туындаған жанжалдардан зардап шекті. Сесилия сарайдағы мәртебесіне сай өмір сүру үшін қажет деп санаған стиліне байланысты үлкен қарыздар жинады. 1566 жылдың қараша айында оның жұбайы оған ақша алу үшін Германияға баруға мәжбүр болды. Оның ең үлкен несие берушілері Джордж Норт пен Джон Даймонд (кейде Димох деп те аталады): ол сондай-ақ дәрігер Корнелиус Алнетанусты пайдаланды, ол одан ақша қарыз алып, оның заттарын кепілге берді. Алнетанды Елизавета бұрын соттан қуылған, өйткені ол оған алтын жасауға болатынына сендіруге тырысқан, ал ол Елизаветаның Сесилиямен байланыс болмауы туралы бұйрығын бұзғаннан кейін түрмеге қамалған. Наурыз айында Кристофер Англияға жасырын оралып, Сесилияны несиегерлерінен ұрлап алуға тырысты, бірақ оны несиегерлер тауып, түрмеге қамады. Елизавета оны босатты, бірақ бұл Сесилия мен королеваның достығына нүкте қойды. 1566 жылдың сәуір айында Сесилия оның зергерлік бұйымдарын және киім-кешегін кепілге қойып, Баденге саяхатқа қаржыландырды. Алайда Доверде оларды тоқтатты және олардың жүктерінің көпшілігі несие берушілері Норт пен Даймондтың атына тәркіленді. Алайда, тек Сесилия мен Кристофердің ғана емес, сонымен қатар Сесилияның шведтік қыздарының (олардың қарызы жоқ) жүктері тәркіленді, ал Сесилия мен оның сарай қызметкерлері өздерін тонауға ұшыраған деп санады. Ол жүкті болды, ал Родемахернге (қазіргі Родемак) жеткен кезде оның ұлы кемістікпен дүниеге келді, ол үшін ол өмір бойы несиегерлерін кінәлады.

Арбога графесі

1566 жылдың тамызында Сесилия Баден-Родемахернге келді және бес жыл сол жерде тұрды. Нидерландыдағы діни соғыс жалғасып жатқанда, Альба герцогының әскерлері оның тұратын жерінің аумағында қозғалып, оның иелігіндегі жерлерді басып алды, бұл оның экономикалық қиындыққа ұшырауына себеп болды. 1569 жылы Баденнің екінші бөлігі, Баден-Баден, оның күйеуінің кәмелетке толмаған туысының мұрасына өтті және оның католик туысы Альберт V басқаруына берілді, ол протестанттарға қатыгездікпен қарады. Сесилия ағасы Швецияның Иоан III-ге хат жазып, олардың қауіпсіздігі үшін қорқатынын және Швецияға оралуға рұқсат сұрады. 1571 жылы Швецияның Кальмар қаласына келген соң, оған 50 кемеден тұратын флотымен ағылшын саудагері Джон Даймош (сонымен қатар Джон Даймонд деп те аталды) келгені туралы хабарланды. Бұл оның бұрынғы қарыздары үшін оның мүлкін тәркілеген кредиторы еді. Сесилияға Джоннан Даймошты тұтқындауға рұқсат берілді, оның флоты тәркіленді және ол бес жыл түрмеде отыруға міндетті болды. Кристофер көп ұзамай Джонға берген уәдесін орындау үшін Швециядан кетті, Швецияда тұруға рұқсат алу үшін: Ресеймен соғыс кезінде Швецияны жалдамалы әскерлермен қамтамасыз ету. Ол ешқашан қайтып келмеді. Швецияда Сесилияға Арбога қаласы жеке феод ретінде берілді және ол өзін Арбога графинясы деп атады. Сесилия сауда саясатын және құқықтық жүйені басқаруға, патша заңдарының сақталуын қадағалауға және импорт пен экспорт бойынша белгілі бір салық салуды басқаруға құқылы болды. Тау-кен және егіншілікпен табыс табудан басқа, Сесилия пираттықпен де айналысты. Швециядағы оның міндеттерінің бірі – оған берілген қалың малдың соңынан төленуіне қол жеткізу болды. Иоан III мұны төлей алмады. Сесилия Джоннан қалың малдың бір бөлігін төлеу ретінде кемелер флотын алды және осы флотты Балтық теңізіндегі кемелерге шабуыл жасау үшін пайдаланды. Иоанн Балтық теңізіндегі пираттарға Ресейге бара жатқан кемелерге, көбінесе ағылшын және голланд кемелеріне шабуыл жасауға рұқсат берген бірнеше лицензиялар берді, Швеция мен Ресей арасындағы соғыс кезінде Ресей саудасын бұзу үшін. Сесилия Джонмен де қақтығысқа түсті, өйткені ол өзінің рұқсатын бұзып, Дания сияқты достық елдердің кемелеріне шабуыл жасады, бұл Швеция мен Дания арасындағы шиеленісті күшейтті. 1573 жылдың күзінде Морнейдің Иоан III-ді өлтіру жоспары дайындалды. Бұл жоспарды Данияның Кристинасымен және Копенгагендегі француз елшісі Шарль Данкаймен байланыста болған Шарль де Морней басқарды. Иоан III шотланд жалдамалыларының Балтық теңізіне кетуінен бұрын сол жылдың қазан айында өткізілетін тойда шотланд жалдамалылары орындаған қылыш биі кезінде өлтірілуі тиіс еді. Ол өлтірілгеннен кейін Карл герцогы таққа отыруы керек еді. Бұрын Эрик XIV-нің сүйіктісі болған Шарль де Морней Эриктің жасырын алтын қоры бар жерін білетінін және төңкерістен кейін Эрикке түрмеде жағдай жасау үшін оны ашатынын уәделеді. Алайда, бұл жоспар орындалмады, өйткені тойда де Морней жалдамалыларға әрекет ету белгісін беруге батыл болмады. 1574 жылдың қыркүйегінде жоспар ашылып, Шарль де Морней тұтқындалды, тексерілді және өлім жазасына кесілді. Бұл жоспарға кімдер қатысқандығы ешқашан анықталмады. Алайда, күдікті заговоршылар Хогенскильд Биелке, Густав Банер және Понтус Де ла Гарди жиі Елизавета ханшайымның пәтерінде кездесулерге жиналатын, онда принцесса Сесилия да көрінетін, ал екі әпке мен олардың ағасы Чарльз ешқашан айыпталмаса да, біршама кінәлі болды. Иоан III оның өзіне қарсы көтеріліс дайындап отырғанына күдіктенген сияқты: 1573 жылы ол өзінің жоқтығы кезінде Сесилияға Стокгольм сарайына кіруге рұқсат етілмеуі керек деп бұйрық берді, ал 1574 жылы, жоспар ашылғаннан кейін, ол Остерготландтағы губернаторларға Сесилияны бақылауда ұстауға және оған ешқандай патша сарайына кіруге рұқсат бермеуге бұйрық берді. 1575 жылдың 2 тамызында оның жоқ күйеуі Кристофер қайтыс болды, ал оның кәмелетке толмаған ұлы Эдвард Фортунатус Швецияда болмаған жағдайда да, Баден-Родемахерн маркграфы болып ресми түрде оған мұрагерлік етті. Неке шартына сәйкес, егер оның ұлы кәмелетке толмаған болса, Сесилияның регент болу құқығы берілді. Алайда, Кристофердің өлімінен кейін, оның бұрынғы енесі оның құқықтарын қамтамасыз еткен құжаттарды тәркілеп, оның иелігіндегі жерлерді, сондай-ақ бүкіл Баден-Родемахерн билігін оның ұлының қамқоршылары мен регенттері ретінде ресми түрде өз бақылауына алды. Сесилия 1576 жылы Баденге өкілдерін құқықтарын қамтамасыз ету үшін жібергенде, олар кері қайтарылды және оның регенттік құқығы мойындалмады. Осы уақытта Англияның Елизавета I біраз себептермен оған Роберт Дадли, Лестер графының қолын ұсынды, бірақ Сесилия Швеция королі, оның ағасы Иоан III-нің кеңесімен одан бас тартты. Сесилия күйеуінің мұрасын және ұлдарының құқықтарын қамтамасыз ету үшін католицизмге ауысты. Оның дін өзгеруі 1577 жылы Швецияға келген папалық легаты Антонио Поссевиноның келуімен байланысты болуы мүмкін. 1578 жылдың жазында Испания елшісі Франсиско де Эрасо Швецияға келді. Иоан III Испаниямен одақтасуды қалаған, Дания мен Польшаның Швецияның Ресейге қарсы соғысына араласуына жол бермеу үшін. Ол сонымен қатар Италиядағы жерлерді қамтамасыз ету үшін Испанияның көмегін қалады, оның анасының әйелі Бона Сфорца оған құқылы болған. Иоан III Сесилияның католик болғандықтан, Испанияның Еуропадағы жерлерінің бірінде, әсіресе Люксембургте губернатор болып тағайындалуы мүмкін екенін ұсынды. Сесилия Эрасоны Арбогаға шақырды және онымен жеке келіссөздер жүргізді. Ол өзін Испания губернаторы етіп тағайындау жоспарларын қолдады және Испанияның Нидерландыдағы соғысында қызмет ету үшін өзінің пират флотын ұсынды. Бұл оның протестант ағасы Чарльзбен қақтығысқа әкелді, ол өзінің флотына шабуыл жасады. Эрасоның хабарламаларына сәйкес, Сесилия Испания үшін құнды ақпарат беруші болып әрекет етті. Иоанның Испаниямен келіссөздері сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол Сесилияның Эрасомен жасаған келісімдеріне күдікпен қарады. Иоан Эрасоны үй қамауына алып, Сесилиямен байланысқа тыйым салды. 1579 жылдың 17-18 маусым күндері Сесилия құпия түрде Стокгольмге кіріп, Эрасоны көруге тырысты. Дабыл қағылды және Сесилия мен оның сүйегі ұсталды және Иоанға жеткізілді, бұл туыстар арасында үлкен дауға әкелді. Одан кейін Сесилия Германияға қайтып келді, одан кейін қуылған Франсиско де Эрасо келді.

Баден

1579 жылы Баденге оралғаннан кейін Сесилия өз дөңгес жерлерін және Баден Родемахенді күйеуінің туыстарынан ұлының атынан басқаруға алуға тырысты. Франсиско де Эрасо мен Сесилия Эрасо Испанияға аттанғанға дейін Баденде бірге тұрды. Осы уақыт ішінде ол қыз дүниеге келтірді, бұл төрт жыл жесір болғаннан кейін қысық күйге түсірді. Эрасоның қызы Эдвард Фортунатуспен Сесилияның еркіне қарсы Лиетенталь монастырына орналастырылды және 1622 жылға дейін оны қайта көруге рұқсат етілмеді: ол ересек болғанда кешірім етіп, тек «Шаритас» есімімен танылды. Марқұм күйеуінің отбасына қарсы күресінде оған папалық легаты Антонио Посевино, Эрасо және Иоан III қолдау көрсетті: ағасы Карл IX болса, Шаритастың дүниеге келуінен кейін одан жаңылды. Ол сондай-ақ ұлдарын иезуиттердің қамқорлығына тапсырды. Испаниямен одақтасуының нәтижесінде Иоанның да қолдауынан айырылды, ол 1581 жылы Швецияға оралуға рұқсат бермеді. Сесилия шведтік иеліктерінен түскен табыспен өмір сүрді, бірақ 1585 жылы Гуннилла Билькеге үйленуіне қарсылық білдіргені үшін Иоан оны тәркіледі. 1588 жылы ұлы Эдвард Фортунатус Баден Родемахенді иеленді. Ол Сесилияның дөңгес жерлерін тартып алды, себебі Сесилия мен Эдвард екеуінің де үлкен қарыздары болды. Сесилия өзінің және ұлының мүддесі үшін экономикалық және саяси мәселелерде әртүрлі католик билеушілерімен келісімдер жасағандықтан белгілі дипломат атанды, осы мақсатта үнемі саяхаттап жүрді. Бұл 1596 жылы ұлы Мария ван Эйкенмен 1593 жылы теңсіз некеге тұрғаннан кейін Баден әулетінің протестанттық тармағымен құлатылған кезде одан да қажет болды. Ол зерек дипломат, ұлы ойлы және сөзді адам ретінде сипатталды. Ол Польша монархы, Германия Рим императоры және Папамен байланыс жасады. Киелі Рим империясының маргравынасы ретінде ол Рим-Герман империясының жиналысында орын алуға құқылы болды және осы құқығын пайдаланды: 1613 жылы ол Регенсбургтегі Рим-Герман империясының жиналысында протестанттық тармақпен тұтқындалған екінші ұлының пайдасына сөз сөйледі. Ол Императорлық сотта өзінің пайдасына қолайлы үкімдер шығару арқылы көбінесе табысқа жетті, бірақ үкімдер императордың де-юре, бірақ де-факто бақыламайтын аумақтарында орындала алмағандықтан, олардың іс жүзіндегі мәні шамалы болды. Сесилия католицизмге өткені және саяси белсенділігі үшін протестанттық үгіт-насихаттың нысаны болды. Оған қарсы ең танымал жала – Эверхард ван Рейдтің айтуынша, ол Антверпенде бордель ұстаған және ұлының шашынан сүйреп шығаруға мәжбүр болған (1590). Ол сондай-ақ императрица Мессалинамен салыстырылды. Сесилия қиын жағдайда өмір сүрді, себебі ол кірісінің жетіспеушілігіне байланысты қарызға батып, жиі кредиторларының қудалауына түсті. 1618 жылы оның мүлігі тәркіленді және ол Трир архиепискобымен байланыс орнату үшін Люксембургке атпен қашып кетті: қуғыншыларынан қашу үшін ол аттан түсіп, Лотарингия шекарасынан секіріп өтті. Отыз жылдық соғыс басталғаннан кейін Баден әулетінің протестанттық тармағы Императорлық армиямен құлатылды және оның немересіне католик ретінде Баденнің барлық аумағын басқаруға рұқсат берілді. Сесилия Родемахендегі иелігіне оралып, соңғы жылдарын жайлылықта өткізді. Ол сол кездегі ең қарт адамдардың бірі болып қайтыс болды және Родемак шіркеуінің еденінің астына жерленді.