Кіріспе

1869 жылы жарық көрген француз романы – Густав Флобердің «Сентиментальді тәрбие» романы. Роман 1848 жылғы француз революциясы және Екінші француз империясының құрылу кезеңінде Фредерик Моро атты жас шалдың романтикалық өміріне арналған. Онда Мороның музыка баспагері Морис Шлезингердің әйелінің образындағы үлкен әйелге деген махаббаты суреттеледі, ол кітапта Жак Арну болып бейнеленген. Романның әуені кезекпен ирониялық және пессимистік болып ауысады, сонымен қатар француз қоғамын әжуалайды. Басты кейіпкер көбінесе романтикалық қиялдарға беріліп, арманшылдыққа бойлайды. 19 ғасырдың ең әсерлі романдарының бірі саналатын бұл туынды Джордж Сэнд және Эмиль Зола сияқты замандастарымен жоғары бағаланған, бірақ Генри Джеймс тарапынан сынға ұшыраған.

Өмірбаян

Флаубер кейіпкердің көптеген өмірлік тәжірибелерін, соның ішінде романтикалық құмарлықты, өзінің өміріне негіздеген. Ол 1864 жылы осы туынды туралы былай деп жазды: "Мен өзімнің буынымдағы адамдардың рухани тарихын жазғым келеді, немесе, дәлірек айтқанда, олардың сезімдерінің тарихын. Бұл махаббат, құмарлық туралы кітап, бірақ қазіргі заманда болуы мүмкін құмарлық – яғни, әрекетсіз".

1-бөлік

Фредерик Моро балалық шақтағы досы Делориермен танысуын жаңартады, ол оған бай париждік банкир Дамбрюзбен кездесуді кеңес береді. Фредерик көршісі М. Роктың ұсыным хатымен, ол Дамбрюз үшін жұмыс істейтін болғандықтан, Парижге аттанады. Дегенмен, Дамбрюзге таныстырылуы аса сәтті болмайды. Парижде Фредерик романның басында қысқа ғана кездескенде әйеліне қызығушылық танытқан М. Арноудың дүкеніне кез болады. Бірақ ол бұл жағдайды пайдаланбайды және бірнеше ай Парижде бекер өткізеді. Оқиға басталғалы бір жылдан астам уақыт өткен соң, Фредерик студенттер наразылығына қатысып, М. Арноудың дүкенінде жұмыс істейтін Хуссоннетпен танысады. Фредерик М. Арноудың дүкенде жиналатын достарының біріне айналады. Соңында, оны М. және Мм Арноулар кешкі асқа шақырады. Осы уақытта оның ескі досы Делориер Парижге келеді. Фредерик Мм Арноуға уақыт өте келе құмар болады. Делориер оны ойын-сауыққа алып бару арқылы көңілін ауыстыруға тырысады, олар бір кабареде М. Арноу мен оның сүйіктісі Мль Ватназбен кездеседі. Кейін Фредерик қаржылық қиындықтарға тап болған анасына қайтуға көндіріледі. Үйде ол көршісінің қызы Луизамен танысады. Кенеттен туған қарындасының өлімінен кейін оның қаржылық уайымдары азаяды, ол қайтадан Парижге жол тартады.

2-бөлік

Парижге оралған Фредерик Арнукс ерлі-зайыптылардың бұрынғы мекенжайда тұрмағанын біледі. Ол қаланы іздестіріп, ақырында достарының бірі – Режимбартқа кездеседі. Арнудың қаржылық қиындыққа тап болғанын және қазір қыш құмыра сатумен айналысатынын естіп біледі. Арнукс Фредерикті тағы бір сүйіктісі – Розанеттпен таныстырады. Фредерик Розанетті ұнатады және Пелеренге оның портретын салдырады. Арноу ханым күйеуінің адал еместігін біледі. Фредерик Деслориерге ақша беруге уәде берген еді, бірақ оның орнына қайтара алмайтын Арнусқа береді. Деслориер мен Фредерик арасы суықтанады. Қаржылық жағдайды түзету үшін Фредерик Дамбреузге қайта оралады, ол осы жолы оған қызмет ұсынады. Бірақ Фредерик белгіленген кездесуіне бармай, оның орнына керамика фабрикасындағы Арноу ханымды көреді. Ол оның әрекеттеріне жауап бермейді, ал Фредерик Парижге оралған соң Розанеттің соңынан қуады. Оның қиындықтары арта түседі және ақырында ол Деслориермен қайта кездеседі, ол оған үйге қайтуға кеңес береді. Үйінде Фредерик көршісінің қызы Луизаға ғашық болып, оған ұсыныс жасайды. Деслориер бұл жаңалықты Арноу ханымға жеткізеді, ол бұған қатты ренжіп, ашуланады. Фредерик Парижде аяқтауға тиіс істері бар екенін айтады. Паризде ол Арноу ханыммен кездеседі, олар бір-біріне деген сезімдерін мойындайды.

3-бөлік

Революцияның ортасында Фредериктің саяси жазбалары оған достарының және М. Дамбрюздың қайтадан құрметін арттырады. Фредерик Розанетпен бірге тұратын, оның мырза Арнукпен достығын қызғана бастайды және онымен бірге ауылға кетуге көндіреді. Фредерик қайтып келгенде, Луиза мен оның әкесінің үйінде тамақ ішеді. Луиза Фредерик пен Розанеттің қарым-қатынасын біледі. Фредерик айым Арнокспен кездеседі, ол олардың кездесуін неге өткізіп жібергенін түсіндіреді. Осы кездескен кезде Розанет пайда болады және жүкті екенін айтады. Фредерик әлеуметтік беделге ие болу үшін мадам Дэмбрюзді азғыруға шешім қабылдайды. Ол сәттілікке жетеді, көп ұзамай М. Дэмбрюз қайтыс болады. Розанеттің жаңа туған баласы қатты ауырып, аз ғана өмір сүреді. Осы арада Арноу мырзаның қаржылық қиындықтары басынан өтіп, елден қашуға дайындық үстінде. Фредерик мадам Арноудың жоғалуына төзуге шамасы келмегендіктен, мадам Дамбрюздан ақша сұрайды, бірақ мырза мен мадам Арноудың кетуін тоқтатуға тым кеш. Осы арада мадам Дэмбрюз оның ақшаны не үшін қарызға алғанын біледі. Фредерик балалық шағындағы үйіне Луизаны табуға үміттеніп оралады, бірақ ол одан бас тартып, оның орнына Деслориерске үйленгенін біледі. Фредерик Парижге оралады. Көп жылдан кейін ол мэм Арнокспен қайтадан кездесіп, оған мәңгілік махаббатын білдіреді. Тағы бір аралықтан кейін ол Делориерлермен кездеседі және роман басталғандай аяқталады, жұп өткен оқиғаларды алмасады.

Кейіпкерлер

Сезімтал тәрбиедегі кейіпкерлер ерсіздік пен өзімшілдікпен сипатталады. Басты кейіпкер Фредерик бастапқыда мадам Арноға ғашық болады, бірақ роман барысында оған деген сезімі бірнеше рет өзгереді. Сонымен қатар, ол өзіне лайықты мамандық таба алмайды, орнына туысының қалдырған мүлігімен күн көреді. Мырза Арно сияқты басқа кейіпкерлер де Фредерик махаббаттағыдай, бизнесте де тұрақсыз. Олардың материализмдері мен "күшке табынуы" болмаса, кейіпкерлердің көбі түбірсіз болып қалар еді. Флаубер өзінің заманына осылай баға берген, ал осы цинизмнің қазір де маңыздылығы романның ұзаққа созылған танымалдылығын түсіндіруге көмектеседі.

Айтуға арналған сөздер

Романның басында Фредерик өзін 18-ші ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы әдебиеттің бірнеше танымал романтикалық басты кейіпкерлерімен салыстырады: Гетенің «Жас Вертер» (1774), Шатобрианның «Рене» (1802), Байронның «Лара» (1824), Жорж Сандтың «Лелия» (1833/1839) және Альфред де Мюсседің «La Coupe et les Lèvres» (1832) романының Франк тұлғасы. Оның досы Деслориер де Фредерикке Бальзақтың «Адам комедиясы» шығармасынан Растиньякты «есіне сақтауын» сұрайды, ал Фредерик М-ль Луиза Роктан «Дон Кихот» кітабының әлі бар-жоғын сұрайды.

Әдеби мәні және қабылдануы

Генри Джеймс, Флаубердің ертедегі және құлшынысты жанкүйері, бұл кітапты өзінің әйгілі алдыңғы туындысынан үлкен қадам деп санады. "Мұнда формасы мен әдісі "Мадам Бовари" романындағыдай, тіпті одан да айқын; зертелі шеберлік, ғылым, материалды жинақтау одан да көзге түседі; бірақ кітап, бір сөзбен айтқанда, тіршіліксіз. "Мадам Бовари" спонтанды және шынайы болды, ал оның жалғасы оқушыға, нәзік сезімімен, күл мен араның қоспасын шайнағандай сезім тудырады. "Сентименталды білім" еңбекті және көлемді түрде көңілсіз. Біз романның белгілі бір тартымдылығы болуын ең қарапайым қағида деп санаймыз, ал осы еңбекқор ескерткіште, адал емес идеалға арналған, қиыршық тас үйіндісінен де аз қызығушылық бар. "Гьёрги Лукач өзінің 1971 жылғы "Роман теориясы" еңбегінде "Сентименталды білім" романын уақыттың әлемде өтуі және кейіпкерлердің оны қабылдауы тұрғысынан ең заманауи деп тапты. 2008 жылы американдық әдеби сыншы Джеймс Вуд өзінің "Фантастика қалай жұмыс істейді" кітабының екі тарауын Флаубердің маңыздылығына арнады. Бірінші тарау, "Флаубер және заманауи повесть", былай басталады: "Романшылар Флауберге ақындардың көктемге алғыс айтқандай алғыс айтуы керек: бәрі онымен қайта басталады. Флауберден бұрынғы және одан кейінгі уақыт бар. Флаубер, жақсы немесе жаман, көптеген оқырмандардың заманауи реалистік баяндау деп санайтынын орнатып, оның ықпалы тым таныс болғандықтан көрінбейді. Жақсы прозаның әңгімелеуге және керемет егжей-тегжейлілікке басымдық беретінін, жоғары деңгейдегі визуалды байқауға мүмкіндік беретінін, сезімталдықсыз сабырлылықты сақтайтынын және жақсы валет сияқты артық түсініктемеден қалай бас тартатынын, жақсы мен жаманды бейтарап бағалайтынын, тіпті бізді ығырғанның құнына болса да шындықты іздейтінін және автордың осының бәріндегі іздері, парадоксалды түрде, іздеуге болатын, бірақ көрінбейтінін біз көбінесе байқамаймыз. Осының кейбір элементтерін Дефо, Остин немесе Бальзактан табуға болады, бірақ Флауберге дейін оның бәрін емес." Француз социологы Пьер Бурдье оны қызықты деп тапты және романның әлеуметтік кеңістіктерінің картасын жасап, әлеуметтік ұйымды әдеби кеңістікпен байланыстырды.