Кіріспе

1924 жылғы фильм

"Шерлок-младший" – 1924 жылы түсірілген американдық үнсіз комедиялық фильм. Басты рөлді және режиссерлікті Бастер Китон сомдаған, ал сценарийін Клайд Брукман, Жан Хавес және Джозеф А. Митчелл жазған. Фильмде Кэтрин МакГайр, Джо Китон және Уорд Крейн ойнаған. 1991 жылы Конгресс кітапханасы "Шерлок-младший" фильмін "мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды" деп танып, оны Америка Құрама Штаттарының Ұлттық кино реестріне енгізіп, сақтауға алды. 2000 жылы Америка кино институты AFI 100 Years сериясы аясында фильмді AFI 100 Years…100 Laughs тізімінде 62-орынға қойды.

Сюжет

Бастер Китон проекционист ретінде, әуесқой детектор ретінде ай жарығын түсіреді. Кинотеатр бос болған кезде "Керекті тергеуші" кітабын оқиды. Ол "Қызға" (Кэтрин МакГайр) ғашық, бірақ "Жергілікті шейхке" (Уорд Крейн) қарсыласы бар. Екеуінің де ақшасы аз. Ол кіреберіс бөлмесінде жинаған қоқыс арасында бір доллар табады. Ол оны алып, 2 долларға қосты. Бір әйел келіп, бір долларын жоғалтып алғанын айтады. Ол оны қайтарып береді. Бірақ бір қария бір долларды жоғалтып алғанын айтады, ол да береді, өзіне 1 доллар қалдырады. Бір кісі келіп, қоқыс тастаған жерден ақшаға толы әмиянды табады. Проекцияшы шоколадты 1 долларлық қорапқа сатып алады, оның барлығын сатып алуға болады, және оны үйінде жақсы көретін әйелге беруден бұрын бағасын 4 долларға өзгертеді. Кейіннен ол оған қоңырау шалады. Шейх үйге кіріп, қыздың әкесінің (Джо Китон) қалта сағатын ұрлап, оны 4 долларға кепілге қояды. Ол ақшаға қызға 3 долларлық шоколадтар сатып алады. Әкесі сағатының жоғалғанын байқағанда, шейх көршісінің қалтасына күрмеңке билетін жасырын салып қояды. Проекцияшы қылмысты шешуді ұсынады, бірақ қамыт билеті оның қалтасынан табылған кезде, оны үйден шығарып жібереді. Шейх кеткенде, проекционер оның әрбір қозғалысына көз салады. Шейх оны вагонға қамап тастап, жоғалтады. Кейіннен қыз кепілдікке берілген билетті кепілдік берушіге алып барып, оны кім кепілге бергенін сипаттауын сұрайды. Ол сыртта тұрған шейхті көрсетеді. Перллі алқаның ұрлануы туралы фильмді (лоббиде "Жүректер мен інжу-маржандар" деп жарнамаланған) көрсетіп жатқанда, проекционер ұйықтап, фильмге детектив, Шерлок-күлкен ретінде кіретінін армандайды. Басқа актерлерді проекционердің таныстары алмастырады, шейх зұлымның рөлін алады. Түс қарақшының Батлермен бірге ұрлық жасауынан басталады. Қыздың әкесі әлемдегі ең үздік детективті шақырады, Шерлок-младший келеді. Олар ұсталады деп қорқып, Зұлым мен Батлер Шерлок-младшегоді бірнеше тұзақтар, у және жарылатын 13-топпен күрделі бильярд ойыны арқылы өлтіруге тырысады. Бұл сәтсіздікке ұшырағанда, Қарақшы мен Батлер қашып кетуге тырысады. Шерлок-младший оларды қоймаға дейін іздейді, бірақ оны қарақшының алқаны сатқан тобынан көп. Шерлок кіші қызды ұрлап кеткенін біледі. Өзінің көмекшісі Жилетттің көмегімен Шерлок-күлкі әйелді құтқарып, көлікпен қуғаннан кейін топты жеңеді. Ол оянғанда, Қыз оған өзінің және әкесі шын ұрының кім екенін білгенін айтады. Ол шын мәнінде қалта сағатын кімге кепілге бергенін көру үшін кепілдікке берген дүкенге барғаннан кейін. Экранда татуласу көрінісі ойналып жатқанда, проекционер актердің романтикалық мінез-құлқын еліктейді.

Өндіріс

Бастапқыда "The Misfit" деп аталатын фильмнің түсірілімі 1924 жылы қаңтарда Лос-Анджелесте басталды. Кейін Китон өзінің кейіпкерінің экранға және фильмге кіруі "барлық суретті жасаудың жалғыз себебі" екенін айтты. "Үш ғасырда" Китон Марион Харланды басты рөлге шақырды, бірақ ол ауырып, Кэтрин МакГайрмен алмастырылды. Кэтрин МакГайр бұрын "Сыбыр қоңырау" фильмінде ойнаған және 1923 жылы WAMPAS Baby Star атанған Keystone Studios актрисасы еді. Китон бастапқыда Роско "Fatty" Арбаклді фильмнің тең режиссері ретінде шақырды. Арбаклды 1921 жылы Вирджиния Раппен зорлық жасады деген айыптаудан кейін мансабы тоқтап қалған еді. Осы дау кезінде Арбакл имениесі мен машиналарын жоғалтып, 750 000 долларға қарыз болды. Китон ескі досына көмектескісі келді және Арбаклді "Уильям Гудрич" деген псевдониммен жұмысқа алды. Фильм идеясы Арбаклға қарсы сот процесіне қатысқан сот-медициналық сарапшы Оскар Генрихке арналған құрмет деп саналады. Түсірілім жақсы басталды, Арбакл қайтадан түсірілім алаңында болуына қуанды, бірақ Китон Арбаклдың қатесін түзегеннен кейін оның көзқарасы күрт өзгерді. Арбакл түсірілім кезінде ашуланып, актерлерге айқайлап, Китонның айтуынша, "ашуланған күйде мінезі өзгерді". Өзінің өмірбаяндық кітабында Китон Арбаклмен жұмыс істеудің қиын екенін айтып, "Қызыл диірменді" режиссерлік етуін сұрады, сонда ғана ол фильмді жеке аяқтай алатын еді. "Қызыл диірмен" 1927 жылға дейін түсірілімге кірген жоқ. Арбаклдың екінші әйелі Дорис Дин кейіннен Арбакл фильмнің барлық бөлімін түсіргенін және барлық идеялар оның ойынша туғанын мәлімдеді. Түсірілім кезінде Китонның ең танымал оқиғаларының бірі орын алды. Китон қозғалып бара жатқан пойыздың үстінде су құбырын ұстаған сахнада, су күтпеген жерден Китонға күткеннен де қатты құйылып, оны жерге лақтырып жіберді. Китонның мойнының артқы жағы жердегі болат рельске соғылып, оның есінен танып қалды. Ауырсыну өте қатты болғандықтан, Китон сол күні түсіруді тоқтатуға мәжбүр болды және бірнеше апта бойы бас ауруына шалдықты, бірақ физикалық ауырсынуға төзімділігі жоғары болғандықтан жұмысын жалғастырды. 1935 жылға дейін ғана дәрігер Китонның жоғарғы омыртқасының сынығының үстінде калюс тапты. Дәрігер Китонға тоғыз жыл бұрынғы апат кезінде мойнының сынып, оны байқамағанын айтты. Китон әрқашан өзінің каскадтарын орындаған, және бұл түсірілім алаңындағы жалғыз оқиға емес еді. Басқа бір сахнада Китон отырған мотоцикл сырғанап, екі камераға соқтығысып, Эдди Клайнды құлатып, Китонды жақын маңдағы машинаға лақтырды. "Шерлок-күлкен" Китонның ең күрделі фильмі болды, себебі оның арнайы оптикалық эффекттері мен камералық трюктері көп болды. Фильмдегі ең танымал трюк-шотта Китон кішкентай чемоданға секіріп, жоғалып кетеді. Кейін Китон бұл әкесінің ойлап тапқан ескі водевиль трюгі екенін айтты, кейін ол 1957 жылы Эд Салливан шоуында көрсетті, бірақ оны қалай жасағанын ешқашан жарияламады. Трюк чемоданның артындағы шұңқырмен және актердің көлденең жатып, жоғалған денесін жасыратын ұзын киіммен жасалды, содан кейін актер тездетіліп, тік тұрғандай секіріп тұрды. Китон кейіннен "осы көріністерді түсіруге көп уақыт кетті" деді. Фильмнің түсірілімі төрт айға созылды, ал Китон әдетте толық метражды фильмді екі айда аяқтайтын. Монтаж да қиын болды және Китонның басқа фильмдеріне қарағанда ұзаққа созылды. Китон кейіннен кинотарихшысы Кевин Браунлоуға "бизнестегі әрбір оператор осы суретті бірнеше рет көріп, біз қалай жасағанымызды түсінуге тырысты" деді. Китон түс сериясында фильм ішінде фильмнің алғашқы мысалын көрсетті. Китонның кейіпкері проекция бөлмесінен шығып, театрға түседі, содан кейін сахнада көрсетіліп жатқан фильмге кіреді. Китон кейіннен бұл трюк жарық беру арқылы жасалғанын түсіндірді: "Біз үлкен қара экранмен сахна жасадық. Содан кейін алдыңғы қатардағы орындықтар мен оркестр орнын жасадық. Біз сахнаны жарықпен жарықтайтынбыз, сондықтан ол экранға көрсетіліп жатқан кинофильм сияқты көрінетін еді". Китонның кейіпкері бірнеше рет фильмнен шығарылады, бірақ ақырында қалуға тырысады және бірнеше монтаждар арқылы парк, көл және шөл сияқты әртүрлі көріністерде бейнеленеді. Бұл сол кезде ерекшелік болды, өйткені сахналар үздіксіз болды және бұл стратегияны бұрын кино түсірушілер сирек қолданған. Китон және оның операторы бұл үшін геодезиялық құралдарды қолданып, Китон мен камераны дәл қашықтықта және орналасуда орналастырды, соның арқасында үздіксіздік иллюзиясы туды.

Босату және маңызды жауап

Китон фильмді алғаш рет Калифорния штатының Лонг-Бич қаласында көрсетті. Көрермендер кейбір арнайы эффектілерге таң қалғанмен, күлкі аз болды, сондықтан Китон оны көңілдірек ету үшін қайта өңдеуге кірісті. Бірақ екінші көрсетілім алғашқысынан да көңілсіз болды, Китон фильмді қысқартып, 5 рулондай қылып жасады. Продюсер Джозеф Шенк Китоннан тағы 1000 фут пленка (шамамен 11 минут) қосуды сұрады, бірақ Китон бас тартты. Фильм "Шерлок кеншісі" деп аталды және 1924 жылдың 21 сәуірінде шықты. Ол "Үш дәуір" фильмінен сәл кем, 448 337 доллар табалдырысын өтті. Китон бұл фильмді "жақсы, бірақ аса ірі туынды емес" деп есептеді, мүмкін, себебі ол сахнада және экрандағы 25 жылдық мансабындағы алғашқы сәтсіздігі болды. "Шерлок кеншісі" сыншылар тарапынан әртүрлі бағаланды. "The New York Times" газеті оны "комедиядағы ең керемет трюктердің бірі" деп атады, ал "Photoplay" журналы "сирек және жаңартушы" деп сипаттады. "Los Angeles Times", "The Washington Post" және "The Atlanta Constitution" газеттерінен де жағымды пікірлер келді. "Picture Play" журналы фильмде "табыс пен жаңалықтың" жоқ екенін жазды. "Variety" журналы оны "аурухананың операциялық залындай" қызықсыз деп бағалады. "The New Republic" журналының Эдмунд Уилсон Китонның кейіпкерлерді жеткілікті дамытпағанын және фильмде "механика мен трюктердің" көп екенін сынға алды.

Мұра

Дуайт Макдональд "Кино туралы" кітабында сюжеттің өзгешелігін атап өтеді: "Шерлок-младшийдің екінші жартысы – ғажайып аймаққа еркін ену. Бұл Бастер бұрын естімеген жаңа тәсіл. Ол кинотеатрдың проекциялық бөлмесінде ұйықтап, сүйікті қызы мен аяусыз махаббаты туралы армандап жатыр. Оның көшірмесі ұйықтап жатқан денесінен шығып, қараңғы театрдың дәлізімен төменге қарай жүріп, сахнаға шығып, экранда көрсетіліп жатқан қоғамдық мелодрамаға араласады. 1924 жылғы осы фильмде бұл немесе басқа да табиғи бұрылыстарға ешқандай түсінік берілмейді, бұл Дали, Бунюэль және Коктоның кейінгі жұмыстарын қарапайым және сәл ұялшаң етіп көрсетеді. Олар осы мәселені символдық құралдармен түсіндіруге тырысты. Китон оған жете алмады". 2005 жылы Time журналы "Шерлок-младшийді" "Барлық уақыттың 100 үздік фильмі" тізіміне енгізді, жазып: "Талантты комедиялық актер өзін-өзі мінсіз үнсіз комедияда режиссерлік етеді. Бұл, кейбір сыншылардың пікірінше, американдық сюрреализмнің алғашқы үлгісі ме? Әрине. Бірақ оны күрделендірмейік. Бұл американдық минимализмнің керемет мысалы – қарапайым заттар мен қозғалыстар күрделі тәсілдермен өңделіп, үнемі күлкіге шақырады. Фильмнің ұзақтығы бар болғаны 45 минут, оның бір секундтық уақыты да зыңғыр болып өтпейді. Көптеген комедиялардың тек дайындығы ғана бар, ал нәтижесі жоқ кезінде, бұл – ең бағалы қасиет". Денис Шварц "Шерлок-младший" туралы былай деп жазды: "Бұл Бустердің ең жақсы үнсіз комедияларының бірі, оның әдеттегі бейжай юморы, көңілді клоунадасы, көптеген әзіл-қалжыңдар, инновациялық техникалық жетістіктері және каскадтық трюктердің өзі жасағанымен (оның ішінде су бассейніне қосылған баспақыштан асылып, су ағып шығып, оны теміржолға шайып, мойнының жарылуына дейін барған қауіпті трюк). Китон осы фильмді түсіргеннен кейін көп жыл бойы қатты мигреньтен зардап шекті". Дэвид Томсон "Шерлок-младшийді" Китонның "шедеврі" және "үнсіз комедиялардың ең философиялық айқын" деп атайды. Оның "Көрдіңіз бе? 1000 фильмге жеке кіріспе" кітабында оны "бір қадам" деп сипаттайды. "Бұл фильмнің режиссері, кемінде, барлық нәрсенің мәнін білгендей". Rotten Tomatoes 41 сыншының 88% жағымды бағалап, орташа рейтингі 9.8/10 құрайды. "Шерлок-младший" Уди Алленнің "Каирдің қызғылт розасы" (1985) фильміне үлкен әсер етті, онда кейіпкер фильмнен шығып, нақты өмірге кіреді. Фильмнің 40-шы минутында Бастер басқарып келе жатқан машинаның тежегіштерін күшпен басып, шассисі тоқтаса, кузовы қоздылығын жалғастырады, бұл трюк Джеймс Бондтың "The Living Daylights" (1987) фильмінде қайта қолданылды. 2012 жылы Motion Picture Editors Guild мүшелері таңдаған барлық уақыттың ең жақсы монтаждалған фильмдер тізімінде 61-орынды иеленді. 2012 жылғы Sight & Sound сауалнамасында сыншылардың сауалнамасында 59-шы ең жақсы фильм деп танылды. 2015 жылы "Шерлок-младший" әлемдік киносыншылардың дауыс беруімен BBC-нің "100 ең үздік американдық фильмдер" тізімінде 44-орынды иеленді. 2023 жылдың 5 қаңтарында Ричард Броди оны "Киноны мақтататын отыз төрт фильм" тізіміне қосты. 2020 жылдың 1 қаңтарында фильм АҚШ-та авторлық құқығынан босатылды.

Марапаттар

1991 жылы Конгресс кітапханасы «Шерлок-младший» фильмін «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, АҚШ Ұлттық кино реестріне енгізу үшін іріктеді. Фильм 2000 жылы Америка кино институтының «AFI 100 жыл – 100 күлкі» тізімінде 62-орынды иеленді.