Кіріспе
Қытай жазушысы және журналисі Хуан Юаньюн (黃遠庸), (қалам аты: Хуан Юаньшен (黃遠生), Уэйд-Джайлс: "Huang Yüan yung") (15 қаңтар 1885 – 25 желтоқсан 1915) – Қытайдың соңғы Цин әулеті (清朝) мен Республиканың алғашқы жылдарындағы (民國初年) белгілі жазушысы және журналисі. Хуан Қытайдағы журналистика мен сауат ашуға маңызды үлес қосты, әсіресе журналистік әдістеме және жазу стиліндегі жаңашылдығымен көзге түсті. АҚШ-тың Сан-Франциско қаласына (Калифорния) сапармен барған кездегі оның шешілмеген қанып кетуіне КМТ-ның қатысы болуы мүмкін деген күдік туды.
Huang Yuanyong (黃遠庸), (Pen name: Huang Yuansheng 黃遠生, Wade Giles: "Huang Yüan yung") (15 January 1885 – 25 December 1915) was a renowned Chinese author and journalist during the late Qing dynasty (清朝) and early Republic of China (民國初年). Huang made significant contributions to journalism and literacy in China, particularly as an innovator in both journalistic methodology and writing style. His unsolved assassination while visiting San Francisco, California, United States, was suspected of having been a KMT operation.
Ерте өмір
Хуан Юаньён (Шынайы аты: Хуан Вэйдзи 黃為基) Қытайдың Цзюцзян (九江) қаласында, Цзянси провинциясында (江西省) білімді жанұяда дүниеге келген. Оның әкесі ғалым және Нинбода (寧波) шетел істері жөніндегі лауазымда отырған адам, ал оның отбасының көптеген мүшелері мемлекеттік қызметкерлер болған. Отбасының ықпалымен Хуан өскенде қытай классикасын зерттеуге берілді. Ағылшын тілін жақсарту үшін оның отбасы оған шетелдік репетитор шақырды. Хуан Чжэцзян провинциясында (淅江) орта білімін аяқтады. Чжэцзян Хусинг Наньсунь мемлекеттік мектебінде (浙江吳興南潯公學) оқығанда білім беру реформаларына қатысып, Прогрессивті партияның (進步黨) мүшесі болды. 1903 жылы Хуан Цзянсидегі (江西) аймақтық емтиханды жетінші орында аяқтады. Бірақ 19 жастағы Хуан мемлекеттік қызметкер болудың дәстүрінен бас тартып, Жапониядағы Токио қаласындағы Чуо университетінде құқық білімін жалғастырды. Алты жылдан кейін Қытайға оралып, Азаматтық пошта департаментінде (郵傳部) жұмыс істеді. Кейін журналист болып, бірнеше газет пен жаңалықтар агенттігінде қызмет етті. Хуан саяси және әлеуметтік мәселелерді талқылауымен ерекше көзге түсті.
Өмірбаян
Цин императоры құлағаннан кейін Хуан Қытай Республикасының жаңа үкіметіндегі офицер қызметін тоқтатты. Ли Шендуо (李盛鐸), Бейянның бес министрінің бірі (北洋五大臣), Хуанға зор ықпал етті. Ол Хуанға журналистикамен айналысуға кеңес беріп: "Батыс елдеріндегі журналистердің көпшілігі тарих пен халықаралық қатынастарды жақсы біледі. Егер осы салада жұмыс істесең, әрі қарай танымал журналист болатыныңа шәкман жоқ", – деді. Лидің кеңесін тыңдаған Хуан журналист ретінде мансабын бастады. Хуан журналистік қабілетімен көп ұзамай көзге түсті. 1912 жылы, Қытай Республикасы құрылған жылы, Хуан, Лан Гонгву (藍公武) және Чжан Цзюньмай (張君勱) "Қазіргі Қытайдың жас үштігі" (新中國三少年) деп белгілі болды. Олар саясатты сынау мақсатымен Shao Nian Zhong Guo Weekly 《少年中國周刊》 апталығын жариялады. Кейін Хуан және тағы екі жас журналист – Лю Шаошао (劉少少) мен Дин Фоян (丁佛言) "Журналистиканың үш қаһарманы" (新聞界三傑) атағына ие болды. Хуан "Қытайдағы заманауи мағынадағы тұңғыш журналист" (中國第一個真正現代意義上的記者) деп есептелді, ал оның "Юаньшенг Тонгсюнь" (遠生通訊) атты арнайы жаңалықтар бағаны, Қытай журналистикасындағы ең танымал брендке айналды.
Юань Шикаймен қақтығысу
Хуан бастапқыда Юань Шикай басшылығымен Қытай Республикасының құрылуын қолдады. Алайда, жаңа үкімет Хуанға зор көңіл көшірді. Ол Прогрессивті партияның сөздеріне қарамастан, оның жемқор ұйым екенін сезінді. "Ірі қарыз оқиғасы" (大借款事件) және "Жиырма бір талап" (喪權辱國的二十一條) атты мақалаларында Хуан Юаньның шетелдік державалармен жасаған құпия келісімдері мен жеке мүддесі үшін ұлттық мүдделерге келтірген опасыздығы туралы жазды. Хуан бірде үкіметтің жағдайын "идеясыз, шешімі жоқ, үмітсіз" (無理想, 無解決, 無希望的政府) деп сипаттаған. Бірақ Хуанды ең мазалаған нәрсе – Юань бейнелейтін баспасөз бостандығына қауіп төнуі болды. Юань билігінде журналистерге саяси жиналыстарға қатысуға тыйым салынды (政治會議), ал газеттерді цензуралау полиция басқармасының (警察官署) қарауына берілді. 1912 мен 1916 жылдар аралығында Юань және оның партиясы ақпарат құралдарына бақылауын кеңейтіп, 71 газетті жапты және 60-тан астам журналисті қамауға алды. Бұл оқиғалар Хуанның журналистиканың маңыздылығына деген көзқарасын өте пессимистік етіп өзгертті. Хуан мен Юань арасындағы соңғы қақтығысқа себеп болған оқиға 1915 жылы болды. Ол кезде Юаньға жақын ақпарат құралдары Қытайда монархиялық жүйені қайта орнату жоспарын жариялап, насихаттады. Бірінші кезде, ол Лян Цичаоға (梁啟超) өзіне арналған мақала үшін екі жүз мың доллар ұсынды, бірақ Лян бас тартты. Содан кейін Хуанның беделіне сүйене отырып, Хуанға жүгінді. Юань оған министр болуы және өзінің бақылауындағы "Я Ши Я Daily News" (亞細亞日報) газетінің бас редакторы болуы үшін он мың доллар ұсынды. Дегенмен, Хуан журналист ретіндегі қағидаларын бұзуға дайын болмады. Хуан "Монархиялық жүйеге қарсылығым және Юань тобының баспагерлік лауазымдарынан кету туралы хабарламасы" 《黃遠生反對帝制並辭去袁系報紙聘約啟事》 атты хабарламасын Шанхайдың ірі газеттерінде, соның ішінде Шэнь Баода (申報) жариялады. Хуан Юаньмен саяси байланысын үзуін түсіндіру үшін Шэнь Бао (申報) және Ши Ши Синь Бао (時事新報) сияқты бірнеше газетте ұқсас хабарламалар жариялады. Юань Хуанға қарсы оның еркіне қарсы "Я Ши Я Daily News" газетінің бас редакторы қызметіне тағайындап, қысым көрсетті, бірақ Хуан бұл ұсыныстан бас тартты. Соңында Хуан осы саяси күрестен қашып, ғылыми зерттеулерге берілді.
Білім
Хуан императорлық емтиханда жақсы нәтижеге қол жеткізгенімен, ол жүйенің кемшіліктерін қатты сынға алды. Оның орнына, ол Цинь династиясы құлағаннан кейін емтихан жүйесі де бірте-бірте жойылмалы екенін айтты. Цинь династиясы құлағаннан кейін Қытайда жаңа емтихан жүйелері мен мектептер дереу енгізілгенімен, бұрынғы жүйеден ештеңе үлгермеген және жаңа жүйеге бейімделе алмаған көптеген адамдар болды. Хуан олардың қоғам үшін қауіп тудыруы мүмкін екенін мәлімдеді.
Жазу
Журналист болғанға дейін Хуан әдебиет жазумен шұғылданды, себебі кейінгі Цин дәуірінде классикалық қытай әдебиеті әлі де кең таралған болатын. Ол шеберлікпен, көптеген риторикалық тәсілдер мен тікелей сілтемелерді пайдалана отырып жазуымен белгілі болды. Бірақ Хуан жаңалықтар мақалаларының көп адамға түсінікті болуы керек екенін, ал классикалық қытай тілін қолдану ойды жеткізуге кедергі келтіруі мүмкін екенін ұқты. Сондықтан ол өзінің жазу стилін өзгертуге бел буды. Қарапайым және күнделікті тілмен жазған Хуанның мақалалары оның сыншылдығын және сатиралық көзқарасын күшейтті.
Өлімінің құпиясы
Хуан 1915 жылғы 25 желтоқсанда, Сан-Францискоға (АҚШ) сапармен келгенде 30 жасында қаза тапты. Хуанның өлімінің мән-жайлары әлі де құпия болып қала береді, себебі Қытайда саяси тұрақсыздық болды, сонымен қатар ол үйінен шалқап жатқан Сан-Францискода өлтірілді. Осының салдарынан оқиғаның бірнеше мүмкін түсіндірмесі бар. Хуанның өлтірілуінің екі нұсқасы бар. Бір мүмкіндік – Хуанды Юань Шикай жіберген кісі өлтірді, Хуанның Юаньдің монархиялық жүйесіне қарсылығы үшін кек қайтару мақсатында. Тағы бір нұсқа бойынша, оны кейіннен Ұлттық партия деп аталған Чжунхуа революциялық партиясының мүшесі Лю Бейхай (劉北海) қасақана өлтірген. Партия Хуанның шын мәнінде Юань үшін жұмыс істеп жүргеніне күдік келтірді, ал оның АҚШ-қа сапарының мақсаты монархиялық жүйені насихаттау болды. Дегенмен, Хуанның өлімінің Юаньмен байланысы бар екенін дәлелдейтін жеткілікті дәлелдер әлі күнге дейін табылмады. Хуанның қаза болған күні де күмәнді. Хуанның өлімінен кейін жарық көрген мақалалар жинағы «Юаньшень йи цзю» 遠生遺著 кітабының кіріспесінде Лин Жицзюнь (林志鈞) 1915 жылғы 27 желтоқсан күні осы жаңалықты естігенін айтады және осы күнді Хуанның қайтыс болған күні деп көрсетеді. Алайда, Ли Шендуо (李盛鐸) сияқты кейбір ғалымдар Хуанның 25 желтоқсанда өлтірілгеніне сенді, себебі жаңалық келген күн міндетті түрде өлім күні болуы керек емес. Сондықтан, жалпы алғанда, Хуанның қайтыс болған күні 1915 жылғы 25 желтоқсан деп қабылданды.