Кіріспе

1933 жылдан 1945 жылға дейін Германияның диктаторы болған Адольф Гитлер Германияда танымал саясаткер болғаннан бері халық мәдениетінде бейнеленеді. Оның ерекше келбеті жиі қарсыластарымен пародияланды. Ол билікте болған кезде пародиялар Германиядан тыс жерлерде одан да көп танымал болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Гитлердің бейнесі, мазмұнды да, сатиралық та, халық мәдениетінде жиі кездеседі, кейде үлкен дау тудырады. Көптеген журналдарда, кітаптарда және фильмдерде Гитлер мен нацизм жамандықтың архетипі ретінде көрсетіледі. Бұл тәсіл тек көркем әдебиетке ғана шектелмейді, сонымен қатар оны осы бағытта талқылаған ғылыми еңбек жазушылары арасында да кең таралған. Гитлер басқа да тұрғылардан қызығушылық тудырады; мысалы, Германия тарихи мұражайында өткен көрмеге көп адам қатысты.

Гитлер өмір сүрген кездегі суреттер

Көптеген танымал музыка мен әдебиеттерде Адольф Гитлер маңызды орын алады. Германияда, билікке келгенге дейін, Гитлер газет карикатураларында және саяси қарсыластарының үгіттерінде көбінесе сатиралық түрде бейнеленген. Фотомонтаж шебері Джон Хартфилд өзінің нацизмге қарсы плакаттарында Гитлерді абсурдты жағдайларда жиі көрсеткен. 1933 жылғы қаңтарда нацистер ұлттық билікке келгеннен кейін Гитлер көбінесе неміс халқы сүйіп, құрметтейтін, құдай сияқты тұлға ретінде бейнеленді, мысалы, Гитлердің өзі қатысқан «Ердің жеңісі» фильмінде көрсетілгендей. Бірақ, 1933 жылғы «Доктор Мабузе өсиеті» неміс фильмі нацистік үгіт министрлігімен тыйым салынды. Көптеген сыншылар Фриц Лангтың қылмыскерлер ауруханасының қабырғаларынан қылмыстық империяны басқаратын кісі өлтіруші маньяк бейнесін Германияда нацистердің билікке келуінің аллегориясы деп санайды. Германиядан тыс Гитлердің бейнесі көбінесе пародияланды. Джордж Бернард Шоудың 1936 жылғы «Женева» пьесасында Гитлердің герр Батлер рөлінде, халықаралық трибуналға достары – Синьор Бомбардоне (Муссолини) және генерал Фланко (Франко)мен бірге келуі бейнеленген. Дэвид Лоу сияқты авторлардың оның ерекше белгілерін сатиралық тұрғыдан көрсететін көптеген карикатуралары бар.

Соғыс басталғаннан кейін

Криптографиялық бейнелеудің тағы бір ерте мысалы – 1941 жылғы Бертольд Брехттің «Артуро Уидің қарсы тұрушы көтерілуі» пьесасында, онда Гитлер, Чикаголық қылмыскер Артуро Уи кейіпкерінің бейнесінде, баклажан саудасындағы, аяусыз сатираланды. Неміс болған, бірақ нацистер билікке келген кезде кеткен Брехт, басқа пьесаларында да Ұлттық-социалистік және фашистік қозғалыстарға қарсылығын білдірді. Германиядан тыс жерлерде Гитлер манап ретінде мазақталды немесе бейнеленді. Қазіргі Голливуд фильмдерінде көптеген көрнекті мысалдар бар. «Үш шүкір» атты бірнеше қысқа фильмдердің біріншісі – «Сен, нацист шпионы!» (1940), Гитлер мен нацистерді мазақтайтын Голливудтың алғашқы жұмысы, онда Мо Ховард «Мо Хейлстоун» рөлінде Гитлер кейіпкерін сомдап, Мороника елінің диктаторлары болады. Бұл фильм Гитлердің билікке көтерілуінің артында бизнес мүдделері тұрғанын көрсетеді және Мо Ховард пен Ларри Файннің сүйікті «Студждер» фильмі деп есептеледі. Бір жылдан кейін «Мен ешқашан жазылмаймын» атты жалғасы шықты. Бұл Гитлер мен Ұлттар лигасы арасындағы келіспеушілікті көрсетті. «Үш шүкірдің» басқа фильмдерінде Гитлер әкесі Алоис Гитлердің туған атына сілтеме жасай отырып, «Шикклгрубер» деп аталады. «Студждер» нацистерді мазақтағаннан кейін тоғыз ай өткен соң, Чарли Чаплин 1940 жылы түсірген «Ұлы диктатор» фильмінде Гитлерді «Аденоид Гинкель» деп атады – Томайнияның әжуалы диктаторы. Бұл Гитлердің ең танымал пародиязының бірі. Әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гитлер көптеген анимациялық фильмдерде бейнеленді, соның ішінде 1942 жылы Диснейдің «Фюрердің беті» фильмінде Дональд Дақтың бейнесі (Оливер Уоллес жазған әнді Спайк Джонс орындауынан шабыттанды), сондай-ақ «Уорнер Брос» мультфильмі «Херр қоянмен танысады» Бэгс Банни. Алайда, Гитлер алғаш рет «Уорнер Брос» мультфильмінде 1933 жылы «Босконың киносы» фильмінде, Джимми Дюрантені балтамен қуа жатқан қысқа эпизодта пайда болды. Джордж Гросс 1944 жылы «Қайын немесе тозақтағы Гитлер» картинасын салған, онда өлгендер тозақта Гитлерге шабуыл жасайды. Фотомонтаж шебері Джон Хартфилд Гитлердің өмірінде оның бейнесін өзінің өткір сатиралық стилінде жиі қолданды. Фриц Лангтың 1941 жылғы «Адам аулау» фильмінде, Америка соғысқа кірер алдында кинотеатрларда көрсетілген, Гитлер британдық аңшының мылтығының көзқарасынан көрінеді. Эрнст Любичтің 1942 жылғы «Болу немесе болмау» фильмінде (сондай-ақ 1983 жылы Мел Брукстің қайта түсірілімінде) поляк сахналық тобының актері Гитлер рөлін сомдайды, бұл труппаның Англияға қашуына көмектеседі. Гитлердің пародиязы 1942 жылы Чарльз А. Ридлидің британдық ақпарат министрлігі үшін жасаған қысқа пропагандалық фильмде пайда болды, онда «Шихлегрубер Ламбет шеруін орындайды» және «Ламбет шеруі – нацистік стильде» атты эпизодтар болды. Фильмде «Еркіндіктің жеңісі» фильмінен алынған Гитлер мен басқа нацистердің кадрлары қолданылды, олар «Ламбет шеруіне» билеп, шеруде жүріп жатқандай етіп өңделді. Бұл би сол кезде кең таралған (Германияда да), бірақ нацистер жек көретін. «Ламбет шеруі – нацистік стильде», генерал Адольф билікті басып алады және «Панцер балеті». Жаңалықтар компаниялары эпизодқа өздерінің баяндамаларын қосады. Капитан Американың басты жауы – Қызыл бас сүйегі Гитлердің шәкірті ретінде танылды. «Супермен» комиксінің 15-шы санында Разан атты диктатор пайда болды, ол жақын маңдағы демократиялық елді басып алуға тырысты. Супермен оның әскерін жеңіп, Разан қашып басып жатқанда атып өлтірді. Супермен Гитлерді жеңген «Супермен соғысты қалай аяқтайды» атты оқиға ресми нацистік БАҚ-та жауап тудырды. Бұл оқиға 1940 жылы комикс кітабында емес, «Look» журналында жарияланды. Бұл оқиға Супермен кейіпкерін жасаған Джерри Сигел мен Джо Шустердің толық ынтымақтастығымен жарық көрді. Сигел мен Шустердің екеуі де еврей болғандықтан, нацистік Германия оларды жау деп санайтын. АҚШ ресми түрде бейтарап болған кезде де, Сигел мен Шустер нацистердің жауы болды. «Супермен соғысты қалай аяқтайды» журналының өзінде Суперменнің қалыпты сюжетінен тыс және канонға жатпайтындығы айтылды. «Супермен соғысты қалай аяқтайды» деген тақырыпта айтылғандай, бұл Суперменнің Екінші дүниежүзілік соғысқа араласатын гипотетикалық сценарийді егжей-тегжейлі баяндайтын оқиға. Оқиға Зигфрид сызығынан басталады, неміс сарбаздары Суперменнің оларға қарай ұшып келе жатқанын көреді. Супермен жерге қонады, сарбаздар оған оқ атып, бірақ оқтар әсер етпей, секіріп кетеді. Супермен артиллериялық зеңбілді супер күшімен түйіндеп, істен шығарады. Содан кейін Супермен ұшып кетеді, ал ұшақ оны тоқтатуға тырысқанда, ол ұшақтың қанатын жұлып алады, пилотты шатастырады. Супермен Берлинге қонады және Гитлерді (өзінің тұтқынға алынуына шағымданады) тұтқынға алады. Супермен Гитлерді ұстап тұрып, Мәскеуге, Совет Одағына ұшып, тағы бір диктатор, Иосиф Сталинді (1941 жылдан бастап Гитлерге қарсы болған) тұтқынға алады және оларды екеуін де Женевадағы Ұлттар лигасының штаб-пәтеріне апарып, сотқа береді. Гитлер мен Сталин Польшаны бірлесіп оккупациялағандары сияқты соғыс қылдықтары үшін сотталады. Осы сот соғысты аяқтайды. АҚШ-тағы нацист «Look» журналының және Супермен комиксінің мақаласын оқығаннан кейін СС газеті «Das Schwarze Korps»-қа хабарлайды. 1940 жылдың сәуір айында «Das Schwarze Korps» газеті комикске, Суперменге және оның серігі Джерри Сигелге қарсы мақала жариялайды. «Джерри Сигел шабуыл жасайды!» атты мақала Суперменді «денесі дамыған, бірақ ақылы жетілмеген» деп сынап, нацистік стильде, әңгіме мен Сигелді айыптау үшін антисемиттік тілді жиі қолданады. Мұндай тілге мақаланың ашылу сөйлемі кіреді, онда Сигел «интеллектуалды және физикалық тұрғыдан кемістікке ұшыраған кісі» деп сипатталады. Мақала Сигелдің жеке мораліна да шабуыл жасайды, ол Суперменді тек ақша табу үшін жасады деп мәлімдейді. Суперменнің Гитлер мен Сталинды Ұлттар лигасына тапсыру туралы эпизод айтылғанда, оның супергерой костюмі ғимараттағы киім талаптарын бұзуы мүмкін екені, бірақ Супермен оларға «физика, логика және жалпы өмір заңдары сияқты» назар аудармайды. Мақала «Das Schwarze Korps» Сигелді американдық балалардың жүрегі мен санасына күнделікті у жалдап салушы деп айыптап аяқталады. Гитлер «Сталин тоқталған жоқ» сияқты сатиралық халық әндерінде мазақталды немесе «Гитлердің бір ғана жарығы бар» ( «Полковник Богей маршының» әуенімен) сияқты ескі әндерге жаңа сөздер жазылды.

Гитлер өлімінен кейінгі бейнелер

2003 жылғы «Гитлер: Зұлымдықтың өрлеуі» телефильмінде Роберт Карлайл бас рөлді ойнайды және Гитлер өмірінің жартылай ойдан шығарылған баяндамасын көрсетеді. Александр Сокуровтың режиссерлік еткен «Молох» (1999) фильмінде Леонид Мозговой Гитлердің соғыс кезінде Берхтесгаден қаласының жанындағы Бергхоф тау үйіндегі өмірін бейнелейді, бұл фильм соғыстан кейін жарық көрген Гитлердің «Үстел басындағы әңгімелерінен» көп нәрсені алған. Гитлердің соңғы күндері бірнеше фильмде көрсетілген, біріншісі – Георг Вильгельм Пабст режиссерлік еткен «Соңғы акт» (1955) фильмінде Альбин Скода диктатор рөлінде ойнаған; одан кейін Юрий Озеровтың режиссерлік еткен «Азат ету» совет фильмдер сериясының бесінші және соңғы бөлігі (1969–72) шықты, онда Фриц Диц (1955 жылдан бастап көптеген шығыс германиялық фильмдерде Гитлер рөлін ойнаған актер) ойнады. 7 қаңтар 1973 жылы түсірілген британдық «Адольф Гитлердің өлімі» телефильмінде басты рөлді Франк Финлей сомдады, ал Эннио де Кончинидің режиссерлік еткен «Гитлер: Соңғы он күн» (1973) фильмінде сэр Алек Гиннес ойнады – бұл батыстың алғашқы үлесі болды. Бесінші нұсқасы – Джордж Шефердің режиссерлік еткен «Бункер» (1981) американдық телефильмі, онда сэр Энтони Хопкинс ойнады. Соңында, Оливер Хиршбигельдің режиссерлік еткен және Бруно Ганцтың Гитлер рөлінде ойнаған «Құлау» (2004) фильмі «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Гитлердің бункердегі соңғы сағатын бейнелейтін Кристоф Шлингенсифтің «Жүз жылдық Адольф Гитлер – Фюрер бункеріндегі соңғы сағат» (1989) қысқаметражды фильмінде Удо Кир ойнады, бұл жоғарыда аталған фильмдердің қайта түсірілімі емес. Сер Дерек Джейкоби 1982 жылы «Үшінші рейхтің ішінде» телесериалында Гитлер рөлін ойнады және осы рөлі үшін «Эмми» сыйлығына ұсынылды. Гитлер 1944 жылғы шілдедегі оған жасалған бомбалық қастандықтың тарихын баяндайтын «Валькирия» фильмінде Дэвид Бамбердің ойнауында бейнеленген. Гитлердің бейнелеуінің тағы бір мысалы – Мел Брукстің «Продюсерлер» комедиясындағы «Гитлерге көктем» атты сатирикалық пьеса, онда билейтін нацистер мен Еуропаны жаулау туралы әндер бар. Брукстің кейінгі комедиясы «Дүние тарихы, 1-бөлім» фильмінде «Мұздағы Гитлер» көрсетілді. Гитлер сонымен қатар эксперименталды фильмдерде де бейнеленген. Ханс Юрген Сибербергтің режиссерлік еткен «Гитлер: Германиядан фильм» (1978) – Гитлер туралы төрт бөлімнен тұратын, 442 минуттық эксперименталды фильм, онда Хайнц Шуберт басты рөлді ойнады. Сибербергтің Гитлерді кинорежиссермен салыстыратын ұқсас сызықтық емес тәсілі Барри Дж. Хершидің режиссерлік еткен «Бос айна» (1996) фильмінде қолданылды, онда Норман Родуэй Гитлердің Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалғанын, жасырын жер асты бункерінде өмір сүргенін және бүгінде Зигмунд Фрейд жүргізген психоанализден өтетінін көрсетеді. Косоволық Эмин Хиновчи Гитлерге ерекше ұқсастығы және оны кейіннен бейнелеуі үшін бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. «Ол» (2001) – Адольф Гитлердің нақты бейнесімен ауыстырылғаннан басқа, намаз оқып отырған оқушы балаға ұқсайтын мүсін. Мүсін көбінесе ұзақ дәліздің соңында немесе ақ бөлменің қарама-қарсы шетінде, көрерменге жақын болмай тұрып оны тани алмайтындай етіп қойылды. Суретшінің «Ол» (2001) мүсіні 2016 жылы Christie's аукционында 17 189 000 долларға сатылды.

Гитлер көркем әдебиетте

WorldCat-та осы тақырып астында 553 жарияланған кітап тізілген.

Романдар

1962 жылы жазылған Роальд Дальдың «Тұқым және апат: Шын оқиға» атты әңгімесі 1889 жылы Австрияда бақытсыз күйеуді бейнелейді, оның әйелі босануға дайындалып жатыр. Әкесі баланың аман қалуына пессимистікпен қарайды, себебі олардың алдыңғы үш баласы нәресте шағында қайтыс болған. Дәрігер оның мұңдылығына қарсы айтса да, әйелінің жаңа туған ұлдарының аман қалатынына деген сенімі оның рухын көтеріп, әкесі баласына Адольф Гитлер деп ат қояды. 1968 жылы жарық көрген «Адольф Гитлердің «Менің күресім» атты кітабы – «Естеліктер» романына сатиралық көзқарас. 1999 жылы Рон Хансеннің «Гитлердің немересі» атты тарихи фантастикалық романы Гитлердің 1920-1930 жылдары билікке келуімен, оның немересі (жасырын сүйіктісі) Гели Раубалмен қарым-қатынасымен байланысты өмір жолын көрсетеді. Ағылшын жазушысы Д.М. Томас жазған «Кардағы аңшылар» (2014) романында жас Гитлер («Волк» атты соғыс есімімен) Венада тұрғанда Анна Фрейд пен оның әкесі Зигмундпен танысады. Гитлер көптеген балама тарих романдарының кейіпкері болады. Филип К. Диктің 1962 жылғы «Жоғары қамалдағы адам» романында, Екінші дүниежүзілік соғыста Оккупациялық державалар жеңіске жеткен Америка, Ұлы германдық рейх пен Императорлық Жапония арасында бөлініп, Гитлер сифилис ауруының соңғы сатыларына шалдыққаннан кейін соғыстан кейін көп ұзамай психиатриялық ауруханаға жабылады, оның орнын Мартин Борман, кейіннен Йозеф Геббельс және, мүмкін, Рейнхард Гейдрих алады. Хоторн Абендсеннің «Жер бетіндегі жәндік ауыр» романында, оқиға ішіндегі оқиға, одақтастар соғысты жеңіске жеткізеді, осы оқиғада Ұлыбритания одақтастардың соғыс күш-жігеріне үлкен үлес қосады, нәтижесінде Берлин басып алынады, Гитлер Нюрнберг процесіне қатысады және адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін кінәлі деп танылып, жазаланады. Эрик Норденнің 1973 жылғы «Соңғы шешім» романында нацистік Германия соғысты жеңіске жеткізіп, әлемді билейді, бірақ Гитлер жеке өзіне көп пайда көре алмайды. Толығымен ақылдан адасқандықтан, ол қатаң күзетте ұсталады, ол қамқорлықсыз күзетшілерге үнемі сатқындыққа ұшырағанын айқайлайды, ал оның орнын қоғамдық шараларда қос адам алмастырады. Нэнси Кресстің «Аңдарды ұстау» романында уақыт саяхатшылары өткенді өзгертуге араласады. Гитлерді өлтірудің орнына, болашақтан келген гуманистік елшілер оны 1932 жылдан тірі ұстап алып, ыңғайлы жағдайда тұтқында ұстайды; Гитлер уақытын негізінен өзі ұнатып оқитын ғылыми-фантастикалық ғарыш операсы романдарына арнайды. Ол болмаған кезде 1933 жылы Германияда диктатура да, еврейлерді қудалау да болмайды. Норман Спиндрдың 1972 жылғы «Темір арман» романында Гитлер 1920 жылдардың басында саясаттан қол үзген, Америкаға көшіп, ағылшын тілін үйреніп, «Свастиканың иесі» романының авторы атанды, кітаптың негізгі бөлігін құрайтын мәтін. Джордж Штайнердің 1981 жылғы «Сан-Кристобалына саяхат» атты романында Гитлер соғыстан аман қалып, Амазонка орманына қашып кетеді, онда оны 30 жылдан кейін нацистік аңшылар тауып, соттайды. Гитлердің қорғанысы Израильдің Холокостқа байланысты өмірге келуіне байланысты, ол еврейлердің игілігі үшін қызмет етеді. Ирвинг Уоллестің «Жетінші құпия» (1985) романында Гитлер мен Ева Браун Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалады. Ира Левиннің 1976 жылғы «Бразилиядан келген жігіттер» романында Гитлер өлімінен бұрын Йозеф Менгелемен бірге өзін клондауға келіседі. Менгель Гитлердің қанын пайдаланып, 1960 жылдары бірнеше Гитлерлерді клондау және Гитлердің балаларын түпнұсқаға ұқсас отбасыларға тарату жобасын бастайды. Кейіннен Менгель Гитлердің жастық шағының әлеуметтік ортасын қайта құруға тырысады, ол Гитлердің барлық клондарының әкелерін өлтіруден бастайды. Менгельдің жоспары – ХХІ ғасырда ересек болып, Төртінші рейхті құруға мүмкіндік беретін екінші Гитлерді жасау. 1983 жылы Батыс Германияда «Штерн» журналы Гитлердің күнделіктері деп аталатын жалған күнделіктерді жариялады. Роберт Людлумның 1995 жылғы «Апокалипсис күзет» романы 1990 жылдары құрылған Төртінші рейхтің жойылуымен және ірі көпұлтты корпорацияны басқаратын ежелгі Адольф Гитлердің табылғандығымен аяқталады. Роберт Харристің 1992 жылғы «Отан» романы Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткені және Гитлердің 1960 жылдары АҚШ президенті Джозеф П. Кеннедимен кездескені туралы ойдан шығарылған оқиғаға негізделген. Филип Роттың «Америкаға қарсы заговор» (2004) кітабында Чарльз Линдберг Франклин Д. Рузвельтті жеңіп, 1940 жылдары президент болған Американың нацистік Германиямен одақтас болған жағдайдағы өмірі бейнеленген. Гитлер сонымен қатар Тимур Верместің 2012 жылы жарық көрген «Оқіметті қараңыз» («Er ist wieder da») атты неміс қара сатиралық романының басты «кейіпкері» болады. Гитлер 2011 жылғы Берлинде қайтадан оянып, тірілгендей көрінеді, ешкім оның Гитлер екеніне сенбегендіктен, YouTube-та Гитлердің имитаторы ретінде мемге айналады. Лави Тидхардың «Арман көрген адам» (2014) романында жұқақ маскировкаланған Гитлер («Волк» атты соғыс есімімен – Гитлер 1920 жылдары қолданған) 1930 жылдарғы Лондонның нашар жағдайдағы жеке детективі ретінде бейнеленген, Германияда нацистер емес, коммунистер билікке келген әлемде. Ньют Гингрич пен Уильям Р. Форстшеннің «1945» (1995) романында Америка тек соғысқа қатысып, Жапония империясын жеңген, Нацистік Германияға Кеңес Одағымен бейбіт келісімге келуге мүмкіндік берген, Америка Еуропалық қақтығысқа араласуға мүдделі емес, тіпті Германияның басып алған Еуропаның алдында тұрған Ұлыбритания империясы бұрынғы Француз Индоқыстайындағы отарлық соғыста көптеген ресурстарын ысыраптайды, бірақ Гитлер мен АҚШ президенті Эндрю Харрисон арасындағы кездесу нашар аяқталғаннан кейін, Рейкьявик, Исландиядағы кездесуден кейін Гитлер АҚШ пен Ұлыбританияны жою жоспарын жасайды, бұл дайындықтардың бір бөлігі ретінде әдемі неміс тыңшысы Ақ үйдің бас штабын азғындыққа салып, оны неміс тыңшысына айналдырады, ал Эрвин Роммель Шотландияға шабуыл жасайды. Джеймс Герберттің «48» (1996) романында Гитлер өзіне-өзі қол жұмсамас бұрын, V-2 зымыраны түріндегі биологиялық қаруды іске қосып, Жер бетіндегі барлық тіршілікті жоюға бұйрық береді. Стивен Фрайдың «Тарих жасау» (1996) романында Майкл Янг пен профессор Лео Цукерман уақыт машинасы құрап, өткенге саяхаттап, Гитлердің әкесінің суына тұрақты еркек контрацепциялық таблеткасын салып, оны бедеу етеді, нәтижесінде Гитлер дүниеге келмейді, бірақ олар қазіргі заманға оралғанда Гитлерді жойғанын, бірақ оны одан да жаман адаммен – Рудольф Глодермен алмастырғанын біледі. Ханс Альфредсонның «Палсjö орманындағы қастандық» (1996) романында 1941 жылы швед коммунистері Швеция арқылы өтіп бара жатқан неміс пойзын жардырып, Ева Браунды өлтіреді, нәтижесінде Гитлер Швецияны сәтті басып алады, осының салдарынан «Барбаросса» операциясы үш аптаға кешіктіріледі, бұл Сталинге жақсырақ дайындалуға мүмкіндік береді, Нормандияға одақтастардың шабуылы маусым айында емес, көктемде жүзеге асырылады, сол жылдың желтоқсан айында Гитлер өзіне-өзі қол жұмсайды, Швеция британдық және орыс күштерінің бірлескен күштерімен босатылады және соғыс бір жыл ертерек аяқталады. Гай Уолтерстің «Жеке басшы» (2003) романында король Эдуард VIII тақтан түспей, Уоллис Симпсонға үйленеді, нәтижесінде Освальд Мосли 1935 жылғы сайлауда жеңіске жетеді, Ұлыбританияны Оккупациялық державалармен одақтастырады, Мосли Гитлермен «Соңғы шешімге» қосылу үшін сөз байласады. Кэтрин Апплегейттің «Анимарфтар» сериясында Адольф Гитлер үшінші кітапта француз-неміс әскерлері үшін қарапайым жүргізуші болып көрінеді. Ол Тобиас қолданған Хорк Баджир морфының көмегімен тамыры кесіліп өлтіріледі.

Театр

Гитлер сахнаға жапондық романист Юкио Мисима арқылы шықты, ол "Менің досым Гитлер" (Вагатомо Хитора) атты пьеса жазды, ол Ұзын пышақтар түнін қайта баяндады. Сонымен қатар, венгр жазушысы Джордж Табори "Менің күресім" атты комедия жазды, онда Гитлер суретші болуды армандаған кедей жігіт ретінде Венаға келгендей бейнеленген. Гитлер Стенли Эвелиннің "Түннің қараңғысы" туындысында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болады, оқиға Фюрербункердің үстінде, орыстар Берлинге кірген кезде өтеді. Лоренс Маркс пен Морис Гранның 2008 жылғы "Доктор Фрейд сізді қабылдайды, мырза Гитлер" радиодрамасы Зигмунд Фрейдтің жас Гитлерді емдеген шақтағы қияли оқиғасын көрсетеді. Тоби Джонс Гитлер рөлін ойнады. Утпал Датттың 1975 жылғы "Баррикада" пьесасы Гитлер билікке келе бастаған кезді бейнелейді. 2021 жылы Gamma Ray театры "Ay Up, Hitler!" атты алғашқы қойылымын ұсынды. Хэмпшир драматургы Дэвид МакКаллохтың пьесасы Гитлер мен Үшінші рейхтің басқа да жоғары лауазымды өкілдері соғыс аясында Германиядан қашып, Йоркширде жасырынып кеткеніндегі шын оқиғаны баяндайды. Пьеса "өткір сатирасы" және "Blackadder стиліндегі" диалогы үшін мақталып, 2022 жылы Брайтон Фриндж фестивалінде қойылды.

Теледидар

Қауіп 5 (2012–2015): Одақтас тыңшылар 1960-1980 жылдары түсініксіз себеппен әлі тірі болып шыққан Гитлерді қуалайды. "Жоғарғы қамалдағы адам" (2015): Екінші дүниежүзілік соғысында Осі державалары жеңіске жеткен балама әлемде қартайған Гитлер пайда болады. Әйел іздеген еркек (2015–2017): Бірінші маусымның бірінші бөлімінде басты кейіпкердің бұрынғы қатыны қартайған Гитлермен кездесіп отырады.

Комикстер мен мультфильмдер

DC Comics бірнеше рет Гитлер туралы жарияланымдар жасады. Strange Adventures #3 (1950 жылдың желтоқсаны – 1951 жылдың қаңтары) нөмірінде Гитлердің өзіне-өзі қол жұмсауға тырысу алдында ғарыштан келген жандармен тұтқынға алынуы туралы оқиға бар. SS-ке жалған мәйіт қалдырылады. Гитлердің жасаған қылмыстары үшін жаза ретінде ол өмір бойы жалғыз өзі ғарышқа сапар шегетін зымыран кемесіне қамалады (ракета кемесі ол өлгенше өзіне тамақ өндіре алады); ол ояу болғанда, ол жасаған барлық сөздерінің аяқталмайтын жазбасын тыңдауға мәжбүр болады. 1966 жылдың маусымында алғаш рет пайда болған Белгісіз сарбаз Гитлерді өлтіреді, қысқа уақытқа оның кейпін киеді, содан кейін оның өлімі өзін-өзі өлтіру болып көрсетіледі. Adventures of the Outsiders #33-35 комиксінде Барон Бедлам Гитлердің клонын жасайды. Клонға түпнұсқаның мінезін беруді жоспарлап, Бедлам оған зияткерлік қабілеті шектеулі еврей қызметшісін, Холокост туралы бірнеше фильмді және тапанша береді. Бедламның ниеті – клондаудың нацизмді қабылдауы және қызметшіні өлтіріп, Гитлер ретінде "өзін дәлелдеуі". Бірақ клон өзінің жасаған қатыгездіктермен байланысын түсінгеннен кейін, өзін-өзі өлтіреді. DC Comics-тің Elseworlds баспасында, «Алтын ғасыр» комиксінде Гитлердің миы Дина Майттың миына сәтті трансплантацияланады. Енді ол Динаман деп аталатын супербатыр болып, Ультрагуманиттің көмегімен нацистік идеалды қайта жандандыруға тырысады. Ол сиқырлы затты, Тағдырдың найзасын иеленеді, ол оған нацистік аумаққа кірген супер күшті жаратылыстарды бақылауға мүмкіндік береді, бұл Американың Әділет қоғамының Берлинге кірмей, соғысты тоқтатуының себебін түсіндіреді. Fawcett Pre Crisis комикстерінде ол Бенито Муссолини мен Хидеки Тоджомен бірге Зұлымның Монстр қоғамының мүшесі болды, ал басқа нацистер сияқты (Капитан Марвелдің (DC Comics) жауларының тізімі) Херр Фул қоғамның басқа мүшелері болды. Ол өте күшті арийлік супер зұлым Капитан Нацидің пайда болуына көмектескен. Weird War Tales #58 (1977) комиксінде «Диктатордың өлімі» деген оқиғада Гитлер тарих қайталануына сеніп, үшінші рейхті қайта құруға мүмкіндік береді деп ойлап, анимациялық режимге енуден бұрын, парша киген, шатасқан адамды өлтіреді. Оқиғаның соңындағы ұзақ шашы бар Гитлер де, жыр-жырмен шатасқан жігіт сияқты өлтіріледі. Соңғы панель ғалымның тарих қайталануы туралы айтқан сөздерінің дұрыс екенін көрсетеді, Гитлердің өлтірушісі дәл алғашқыда қалай болған болса, солай көрінеді. Ол өзінің жансыз камерасына барады, ал бұл оқиғалар мәңгілікке қайталана береді. Эрик Ларсеннің «Жабайы айдаһар» комиксінде (Image Comics баспасында жарық көрген) Гитлер 1945 жылы емес, 1952 жылы Румынияда Хеллбоймен шайқастан кейін қайтыс болды. Оның денесі қирағаннан кейін миы үлкен горилланың денесіне ауыстырылады. Амнезиядан зардап шегіп, өзін Брейниэйп деп атайтын химера үлкен психикалық күштерге ие және Чикагодағы қылмыскерлік ұйымға қосылады, ол Викус шеңбер деп аталады, ақырында оның басшысы болады. Ол өзінің өткенін тек 1996 жылы, ол тағы да Хеллбоймен кездескенде, Зыянды шеңбердің жауы, Дракон деп аталатын мета талантты полиция қызметкерімен бірге еске алады. Маймыл денесі өлтіріледі, ал Гитлердің миы мутацияланған және кез-келген технологияның немесе қоян-қолтық дененің көмегінсіз, кішкентай аяқтарда жүріп-тұруы мүмкін екені анықталады. Marvel Comics-тің қаһармандығының жеккөруші Гитлердің санасы екенін, оны нацистік ғалым Арним Зола клондалған денеге көшіргенін көрсетеді. Алғашқы Гитлер өз-өзіне қол жұмсаудың орнына, Ева Браун өзін-өзі өлтіргеннен кейін Адам Факел мен оның көмекшісі Торомен кездесті. Екі батыр Гитлер бомбаны жарылтуға тырысқанда, оны өртеп жіберді. Өлер алдында ол жақын маңдағы адал ізбасарларының біріне өзін өлтіргенін бүкіл әлемге жариялауды бұйырды. Клон Fantastic Four #21 комиксінде өлтіріледі, өйткені Invisible Girl оны өзінің жауынгерлеріне жек көру сәулесімен соққы беруге мәжбүр етеді, бұл оларды Fantastic Four-пен шайқасқа әкелгені үшін оны атуларына әкеледі. Ол өлген кезде жек көрушілікті туғызатын сәулемен соғысты бастауды жоспарлап отырды, оған тек ол ғана қарсы дәрісі бар еді, ол Оңтүстік Америка елдерімен басталды. Америкада жүргенде де ол фанатизмді уағыздады. Басқа бір әңгімелерде Гитлер жын-шайтан Мефистоның тозақтық патшалығында көрінеді. Британдық комиксте 2000 жылы «Шикльгруберді ұстап алу» деп аталатын сюжет желісі Стронциум иттері мутант сыйлық аулаушылар Джонни Альфа мен Вулф Стернхаммерді 1945 жылға қайта оралып, Гитлерді болашаққа әкелу үшін жалдаған. Сотқа тартылуы керек болған Гитлер Ева Браунды үйленгеннен кейін жақын уақытта өлтірді және өзінен қашқан үшін төртінші рейхті бастау үшін өзінің қарапайым дененің көшірмесін өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті, бірақ болашаққа тартылып, не болып жатқанын түсінбеді. Warner Bros. соғыс кезеңінде Гитлер мен оның ерекшеліктерін пародиялаған мультфильмдер жасады. Көбінесе (немесе барлық) Гитлер мен нацистерді қарсыластар ретінде көрсететін мультфильмдерде американдық супербатырлар (мысалы, Bugs Bunny немесе Daffy Duck) Гитлерді қызықсыз етіп көрсетті. Жапон манга суретшісі Сигеру Мизуки 1971 жылы Weekly Manga Sunday журналында жарияланған және 2015 жылы Drawn & Quarterly баспасынан «Shigeru Mizuki's Hitler» деген атпен ағылшын тіліне аударылған «Gekiga Hitler» комиксін жазды. Netflix анимациялық сериалы Love, Death & Robots-тың «Alternative Histories» атты эпизоды диктатордың басқаша өлімі туралы бес сценарийде орталық тұр. Алан Мурдың The League of Extraordinary Gentlemen комиксінде, басқа да көркем шығармалардың нақты болып табылатын балама әлемде, Чарли Чаплиннің «Ұлы диктатор» фильміндегі Гитлердің пародиязы болған Аденоид Хинкел нағыз адам және комиксте Гитлердің рөлін атқарады. The League of Extraordinary Gentlemen әлемінде, Хинкел басқарған Томайния (ел) Аншлюс сияқты жағдайда нацистік Германияға қосылды және Хинкел басқарған Томайния үшін қолданылған «Double Cross» белгісі шындықтағы Свастиканың орнына нацистік ту ретінде қолданылады, яғни бұл Хинкелдің нұсқасы фильмдегіден мүлдем өзгеше. Комикстегі Хинкелдің мінезі фильмдегі Хинкелдің ақымақтық санасын және Гитлердің нағыз өміріндегі және оны бейнелейтін әртүрлі көркем шығармалардағы зұлым тираниясын біріктіреді. Хинкел Volume III: Century кітабында еске алынады, бірақ Nemo: The Roses of Berlin трилогиясының бөлігі ретінде ғана кейіпкер ретінде пайда болады. Nemo: The Roses of Berlin сонымен қатар «Addie Hitler» атты американдық комедияшы Хинкел режимін қысымға ұшыратқан фильм жасағанын айтады, бұл «Ұлы диктаторға» анық сілтеме.

Интернет

2004 жылғы «Төбеу» фильмінің пародиялық клиптері YouTube және басқа да бейне сайттар арқылы халықаралық деңгейде кеңінен тарады. Пародиялар түпнұсқа фильмнің субтитрлерін қате субтитрлермен алмастырады. Ең көп қолданылатын клиптерге Гитлердің Феликс Штайнер басқаратын күштерден әлдеқайда көп санды Қызыл Армияның шабуылы туралы хабар алған және Гитлердің Отто Гюншеге СС группенфюрері Герман Фегелейнді табуға бұйрық берген көріністері кіреді. Олар Гитлердің қазіргі заманғы поп-мәдениеттің түрлі аспектілеріне, мысалы саясатқа, онлайн ойындарға, киноға, теледидарға, музыкаға, спортқа және басқа да көптеген жергілікті немесе халықаралық оқиғаларға ашуланғанын көрсететін субтитрлермен жазылған. Бұл құбылыс ағылшын тілінде басталып, кейіннен жапон тілінде (Nico Nico Douga-да түрлі тақырыптарға арналған көптеген бейнелер), қытай тілінде (Жапонияның ықпалымен, Венчжоудағы пойыз соқтығысы және басқа да сенсациялық тақырыптар, негізінен Tudou және Youku сайттарында), сондай-ақ гонконгтықтардың әлеуметтік оқиғаларды сынға алу үшін (мысалы, Cable TV-ге жазылудан бас тарту, Фукусима атом электр станциясынан тараған радиациядан қорғану үшін тұздың қажеттігі туралы қате сенім салдарынан тұз тапшылығы) қолдануына дейін басқа тілдерге тарады. Болгар тілінде (Болгар президенті Георги Парвановты коммунистік диктатура кезінде мемлекеттік қауіпсіздік қызметкері болғаны және браконьерлік жасағаны үшін мазақтау), румын тілінде (2009 жылғы президенттік сайлау үшін), хорват тілінде (үкіметтегі жиі кездесетін қарым-қатынастар туралы пікірлер), серб тілінде (футбол командасы FK Red Star-дың нашар нәтижелері туралы), француз тілінде (ауа райы туралы), испан тілінде (негізінен Аргентина мен Чилидегі жергілікті оқиғаларға қатысты көптеген тақырыптар туралы), индонезия тілінде (негізінен жергілікті саясат, президенттік сайлау, мәдениет және күнделікті өмір туралы) және еврей тілінде (Тель-Авивте тұрақ орын табудың қиындығы туралы) қолданылды. Әзіл үшін басқа фильмдерден алынған кадрлар мен/немесе кейіпкерлер, мысалы «Бессүйкіш жексұрындықтар» немесе «Гитлер: Соңғы он күн» фильміндегі Гитлердің бейнесі, тіпті «Төбеу» фильмімен байланысы жоқ фильмдер де қолданылды. 2010 жылдың 21 сәуірінде фильмнің өндірісі мен таратуын жүзеге асыратын Constantin Film компаниясы YouTube-тағы пародиялық бейнелерді алып тастауды бастады. Бұл әрекет цифрлық құқықтарды қорғайтын жақтастар тарапынан сынға ұшырады және Constantin компаниясының пародияларға қатысты әрекеттері туралы өзін-өзі көрсетіп тұрған пародиялық бейнелер пайда болды. Ill Bethisad (1997 жылдан бастап) тарихында Адольф Гитлер саясатқа қатыспай, Нью-Амстердамға (Ill Bethisad-тың Нью-Йорк қаласының нұсқасы) көшіп, «Темір арман» романындағы Гитлер сияқты ғылыми фантастика жазды. Шынайы өмірде немесе «Темір арман» романындағыдан айырмашылығы, бұл ойдан шығарылған әлемде Гитлер антисемит болған жоқ. Гитлер Венада өмірінің басында танысқан еврейлерді жақсы көргендіктен, оның антисемитизміне жол бермеді. Гитлер сондай-ақ Ill Bethisad-та балама тарих жанрын құрды және оның ең танымал туындысы – «Темір арман» романы оның бір мысалы. «Темір арман» романының жаулары – нацистерге ұқсайтын «Занд империясы». «Гитлерге ұқсайтын мысықтар» веб-сайтында неміс көшбасшысына ұқсайтын мысықтардың суреттері орналастырылған. Годвин заңында былай делінген: «Интернеттегі талқылау ұзаққа созылған сайын, нацистер немесе Гитлер туралы салыстыру ықтималдығы біреуге жақындайды». Осыдан туындаған қосымша формула да бар, ол онлайн режимінде кездеседі: «Үшінші рейхті бірінші айтқан адам дауды автоматты түрде жеңіліске ұшыратады». 2010 жылы Гитлер YouTube-дағы Epic Rap Battles of History сериясының екінші эпизодында «Darth Vader vs Hitler» рэп шайқасында бейнеленді, онда ол Ниц Питер сомдаған Дарт Вейдермен рэп шайқасына қатысты. 2011 жылы екінші маусымның бірінші эпизодында «Гитлер В. Вейдер 2» рэп шайқасы және үшінші маусымның басында «Гитлер В. Вейдер 3» эпизоды (2013 жылдың 7 қазанында жарияланған) EpicLLOYD және Nice Peter рөлдерін қайта сомдады. 2012 жылы «HDNW» интернет-мемдік сөйлем Адольф Гитлердің жасаған әрекеттерінің моральдық тұрғыдан дұрыс болмауы және Холокостты жоққа шығару мақсатымен троллинг үшін қолданылды. Оны Mountain Dew компаниясының науқанын бұрмалаған 4chan жасады. 2013 жылы «Гитлер шай құмырасы» деп аталған чайник Reddit және басқа да әлеуметтік желілерде Гитлерге ұқсас болғандықтан кеңінен тарады.

Өнер

Сальвадор Дали Гитлерді бейнелейтін бірнеше сурет салған. "Гитлердің жұмбағы" (1939) суретінде Гитлердің жыртылған суреті, әдеттегі сюрреалистік пейзаждағы тақтада бейнеленген, үстінен сынған телефон мен қолшатыр ілінген. Ол сондай-ақ "Гитлердің бетінің метаморфозы" (1958) картинасын салған. Оның кейінгі туындыларының бірі – "Гитлер мастурбация жасайды" (1973) – осыны бейнелейді, онда Гитлер қар басқан шөл даладағы креслода артқа қарап отырған күйі көрсетілген. Үнді суретшісі А. Рамачандранның "Соғыс көрінісі" картинасында Гитлер, шлем киген, қадам басатын әскерлердің үстінен көрінетін шардың ішінде бейнеленген. М. Ф. Хусейннің Гандимен бірге салған суреті Үндістандағы хиндутва топтары арасында қырқыс дау тудырды.

Үндістанда

"Гитлер" деген есім, тым авторитарлық мінез-құлық танытқан кез келген адамды сипаттау үшін жиі қолданылады, бірақ Батыстағыдай теріс мағынаға ие емес. Мысалы, 1998 жылғы "Гитлер" фильміндегі тәртіпті батыр, "Гитлер" лақабымен белгілі, тек қана қатаң дәстүрлі құндылықтарды ұстанатын адам. Үндістанда Гитлер жеке есім ретінде де қолданылады, мысалы, саясаткер Адольф Лу Гитлер Марак. "Гитлер ғашық" фильмінде "Гитлер" деп аталған адамның барлығын жақсы көруге тырысуы туралы айтылады. Сонымен қатар, свастика ғасырлар бойы Үндістанда оң мағынадағы кең таралған символ болып келді. The Indian Republic басылымының мәліметінше, "Гитлерге қарсы Ганди" (2011) фильмі сынға ұшырады, себебі ол оны Үндістанның тәуелсіздік күресінің қаһарманы ретінде көрсеткен. Гитлер туралы естеліктер, соның ішінде оның "Менің күресім" автобиографиясы сатылымда артып келеді. 2006 жылы Мумбайдағы бір мейрамхана "Гитлер Кресі" деген атын өзгертуге мәжбүр болды, ал 2012 жылы Ахмадабадтағы "Гитлер" атты киім дүкені қызу пікір тудырды (дүкен иесі бұл атауды әкесінің есіміне орай таңдағанын айтты, ол қатаң мінезді болған және отбасы оны "Гитлер" деп атаған). Н. Афредидің сөзіне сүйенсек, Гитлерге жасалған мұндай сілтемелер көбінесе нацистік көзқарастармен байланысты емес, бірақ кейбір индуист ұлтшылдары Гитлердің свастиканы қолдануын "индуизмге жасалған үлкен қызмет" деп санайды және антисемит идеологиясын антиисламизммен байланыстырады. Дүкен логотипінде тіпті Гитлер есіміндегі "i" әрпінің үстіндегі нүктеге свастика бейнеленген. Дүкен иесі Раджеш Шах бұл жағдайға күтпегенін айтты. Ол атауды өзінің серігінің әкесіне "Гитлер" деген лақап ат бергендіктен таңдағанын мәлімдеді. Егер басқа біреу шығындарды төлесе ғана атауын өзгертетінін де айтты. Дүкен атына қарсы шыққандардың арасында Ахмадабадтағы еврей қауымы да болды. Нью-Делидегі Израиль елшілігінің дипломаты Үндістан үкіметіне "барлық күшімен" наразылық білдіретінін мәлімдеді. Мумбаидегі Израиль консулы мемлекеттік органдардан дүкен атын өзгертуді сұрады, бірақ бұл атаудың қолданылуы антисемитизмге қарағанда, білімсіздіктің салдары деп санайды. Хабарларға сәйкес, дүкен иесі еврей ұйымының төлем ұсынысынан кейін дүкен атын өзгертуге келіскен. 2012 жылдың қазан айында Ахмадабад қалалық билігі тиісті рәсімдерді сақтамай дүкен тақтасын алып тастады. Кейіннен ол "Гладиатор" деп аталды. Мумбаидегі Cross Cafe бұрын "Гитлер Кресі" кафесі болған. Бұл бизнес Гитлер тақырыбын пайдаланып назар аударуға тырысты және нацистік суреттермен безендірілді. Актер Мурли Шарма ашылу кешінде болды. Ол есім туралы сұрағанда: "Мен аса қынжылған жоқпын, себебі бұл адам туралы көп оқыған жоқпын. Бірақ мен Гитлер туралы білгендерімнен бұл есімді қызықты деп таптым" деді. Басқа ұсынылған атаулар: "Сталин Самосасы", "Аятолла Хомейни Фалафельдері" және "Ким Чен Ын шырынды суы".

Таиландта

Гитлер қуырылған тауық – "Yum! Brands" Кентукки Фрайд Чикен желісіне негіделген Таиландтағы жылдам тамақтандыру мекемесі. Гитлер қуырылған тауығының символы – полковник Сандерс киімін киген Адольф Гитлер. Таиландта көптеген адамдар Адольф Гитлерді "стильді" деп есептейді.