Қызыл жемісті иттің гүлі (Qyzyl jemisti ittiń gúli)
Rosa rubiginosa
Rosa rubiginosa – Еуропа мен Батыс Азияда өсетін иісті жусан гүлі. Қасиеттері, сипаттамасы, құрамы, өсу ортасы туралы толық ақпарат. Гүлдер мен дәрілік өсімдіктер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Rosaceae тұқымдасына жататын өсімдік түрі.
Species of plant in the family Rosaceae
Rosa rubiginosa (жұмсақ жемісті доңғалақ, тәтті доңғалақ немесе жаңғақ; син. R. eglanteria) – Еуропа мен Батыс Азияға тән розаның бір түрі.
Rosa rubiginosa (sweet briar, sweet brier or eglantine; syn. R. eglanteria) is a species of rose native to Europe and western Asia.
Сипаттама
Бұл 2–3 метр биіктігі мен ені бар, сабақтарында көптеген иілген тікендері бар тығыз жапырақты бұта. Жапырақтарында күшті алма иісі сезіледі. Жапырақтары қауырсын тәрізді, 5–9 см ұзындықта, 5–9 дөңгелек немесе сопақша жапырақшалардан тұрады, жиектері тісті, көптеген безді түктермен жабылған. Гүлдерінің диаметрі 1,8–3 см, бес құлпынағы қызғылт түсті, түбі ақ, көптеген аталықтары сары; гүлдер көктемнің соңынан жаздың ортасына дейін 2–7 гүлден шағын топтарда гүлдейді. Жемісі – 1–2 см диаметріндегі, шар тәрізді немесе сопақша қызыл жамбас.
It is a dense deciduous shrub 2–3 meters high and across, with the stems bearing numerously hooked prickles. The foliage has a strong apple like fragrance. The leaves are pinnately compound, 5–9 cm long, with 5–9 rounded to oval leaflets with a serrated margin, and numerous glandular hairs. The flowers are 1.8–3 cm in diameter, the five petals being pink with a white base, and the numerous stamens yellow; the flowers are produced in clusters of 2–7 together, from late spring to mid summer. The fruit is a globose to oblong red hip 1–2 cm in diameter.
Этимология
Оның аты – эглантин, орта ағылшын тіліндегі eglentyn, көне француз тіліндегі aiglantin (сөйлемдегі анықтауыш), "аиглент" сөзінен, жалпы латын тіліндегі *aculentus (*spinulentus сөзінің соңғысымен аяқталған), латын тіліндегі aculeus – "түйнек", acus – "ине" сөздерінен шыққан. "Тәтті" атауы жапырақтарының тәтті, алма иісін білдіреді, ал "бұта" сөзі оның тікенді бұта екенін көрсетеді.
Its name eglantine is from Middle English eglentyn, from Old French aiglantin (adj. ), from aiglent 'sweetbrier', from Vulgar Latin *aculentus (with the ending of spinulentus 'thorny, prickly'), from Latin aculeus 'prickle', from acus 'needle'. Sweet refers to the sweet, apple fragrance of the leaves, while briar ~ brier refers to it being a thorny bush.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Роза рубигиноза Еуропаның көп бөлігінде өседі, бірақ ең солтүстік бөлігінде (61°N-нен жоғары) таралмайды. Ол таулы және субальпілік белдеулердегі жайылымдар мен тікенді бұталарда, күнды және континенттік климат аймағында өседі. Ол сирек кездеседі, көбінесе жолдар мен мал жайылымында оқшауланған түрлері табылады. Батыс Азияда кездесуі күмәнді. Оңтүстік Еуропада биік тауларда өседі, ал Португалиядағы Серра-да-Эстрела тауларында ғана кездесіп, жоғары қауіпті түрлерге жатқызылған.
Rosa rubiginosa is native to most of Europe with the exception of the extreme north (above 61°N), where it inhabits pastures and thorny bushes from the montane to the subalpine floor, with a sunny, continental climate. It is somewhat rare, with isolated specimens near roads and pastures frequented by cattle. Its presence is doubtful in western Asia. In Southern Europe it lives in higher altitudes, usually In Portugal it is classified as Critically Endangered and is restricted to the Serra da Estrela range.
Өсіру және пайдалану
Оның қызғылт гүлдерімен қатар, иісі және гүлдерінен кейін пайда болатын, қыс бойы сақталатын жамбасы үшін де бағаланады. Грэхам Томас оны бақтың оңтүстік немесе батыс жағына отырғызуды ұсынады, сонда жылы, ылғалды желмен иісі баққа жеткізіледі. Ешқандай иісі жоқ және гүлдері ақ түске жуық болса, онда бұл жақын туысқан далалық брайар, Rosa agrestis болуы мүмкін. Бұл розаның жамбасынан жасалған шай Еуропа және басқа да елдерде кең таралған, оны адамдардың күнделікті С витамині және басқа да қоректік заттарды алуының пайдалы тәсілі деп санайды. Бір кесе роза жапырағы шайы ересек адамға қажетті С витаминінің тәуліктік мөлшерін қамтамасыз етеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар А және С витаминдерін алу үшін роза жапырағы мен хмельге сүйенді. Британдықтар соғыс жылдарында "Біз жамбасымыз бен хмелімізбен күнекерек болып жатырмыз" деген сөзді жиі айтатын. Тунис елінде оның гүлдерінен табиғи гүл суы жасалады. Чили мен Аргентинада, оны испан тілінде "Роза Москета" деп атайды, мармелад және косметикалық өнімдер өндіру үшін өсіріледі, сондай-ақ Анд таулары мен оның айналасында жабайы өседі.
In addition to its pink flowers, it is valued for its scent and the hips that form after the flowers and persist well into the winter. Graham Thomas recommends that it should be planted on the south or west side of the garden so that the fragrance will be brought into the garden on warm, moist winds. A specimen without any scent, and blush to white flowers may be the closely related fieldbriar, Rosa agrestis. The tea made from the hips of this rose is very popular in Europe and elsewhere, where it is considered a healthy way for people to get their daily dose of vitamin C and other nutrients. A cup of rosehip tea will provide the minimum daily adult requirement of vitamin C. During World War II the British relied on rose hips and hops as the sources for their vitamins A and C. It was a common British wartime expression to say that: "We are getting by on our hips and hops." In Tunisia, natural flower water is produced from its flowers. In Chile and Argentina, where it is known in Spanish as "Rosa Mosqueta", it is cultivated to produce marmalades and cosmetic products, and has escaped into the wild in and near the Andes.
Инвазивті түрлер
Бұл Аргентиналық Патагонияның көп бөлігінде, әсіресе дала мен орманның шектесетін жерлерінде инвазивті түрге айналды. Малдың нәжісі арқылы тұқымдары тиімді таралады. Роза рубигинозаның жергілікті экономика мен туған жердің флорасына келтіретін зияны туралы білімнің жетіспеуі, оның бүгінгі күнгі қауіпке айналуына себеп болды. Жыл сайын миллиондаған долларлық зиян келтіреді деп есептеледі. Роза рубигиноза Австралияның оңтүстік-шығысында да инвазивті түр болып табылады. Жаңа Зеландияда бұл өсімдік шектеулі тізімге енген, Окленд, Кентербери және Саутленд аймақтарында сатуға, көбейтуге және таратуға тыйым салынған. Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті R. rubiginosa-ны "экологиялық шөптесін" деп классификациялайды. Өсімдік Отаго және Кентербери аймақтарындағы кең жайылымдар мен шөптесін далаларда кездеседі, онда тұқымдар ірі қара мал, опоссумдар және жамбасын жейтін құстар арқылы таратылады. Тұқымнан өсуге қоянның жайылымдық бәсекелестікті азайтуы көмектеседі. Оңтүстік Африкада 1-ші санаттағы жарияланған шөптесін ретінде тізімделген. Бұл өсімдіктерді енді отырғызуға немесе көбейтуге болмайды, сондай-ақ олардың тұқымдарымен, кесінділерімен немесе басқа көбейту материалдарымен сауда жасауға тыйым салынған.
It has become an invasive species in most of Argentine Patagonia, particularly where the steppe meets the forest. Cattle spread the seed efficiently through their feces. Poor knowledge of how detrimental it is to the local economy and native species have lead Rosa rubiginosa to become the threat that it is today. It is estimated that it causes several millions of dollars worth of damage each year. Rosa rubiginosa is an invasive species in southeast Australia. It is classified as a restricted plant in New Zealand and is banned from sale, propagation and distribution in the Auckland, Canterbury, and Southland regions. The New Zealand Department of Conservation classifies R. rubiginosa as an "environmental weed". The plant is present in extensive areas of pasture and tussock grasslands in the Otago and Canterbury regions, where the seeds are spread by cattle, possums and birds that eat the hips. Growth from seed is aided by the reduction in competing pasture by rabbits. It is listed as a Category 1 Declared Weed in South Africa. These plants may no longer be planted or propagated, and all trade in their seeds, cuttings or other propagative material is prohibited.