Гаскония – Францияның оңтүстік-батысындағы тарихи провинция (1453-1789). Географиясы, аумағы, қазіргі әкімшілік бөлінісі туралы ақпарат. Гаскония тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік-батыс Францияның бұрынғы провинциясы (1453–1789)
Former province in southwestern France (1453–1789)
Гаскония ( /ɡæsˈkɔni/; ɡaskɔɲ) – Франция Корольдігінің оңтүстік-батысындағы провинция, алдында 602–1453 жылдары болған Гаскония Герцогтығының орнына келген. 17 ғасырдан бастап Француз революциясына дейін (1789–1799) ол Гвиенна және Гаскония провинцияларының біріккен бөлігі болды. Аймақ шамалы анықталған, ал Гвиенна мен Гаскония арасындағы шекара нақты емес; кейбіреулер оларды біртіндеп жапса, ал басқалары Гасконияны Гвиеннаның бір бөлігі деп санайды. Көптеген анықтамалар бойынша Гаскония Бордоның шығысы мен оңтүстігінде орналасқан. Қазіргі уақытта ол Nouvelle Aquitaine аймағына (Ланда департаменті, Атлантикалық Пиреней, оңтүстік-батыс Жиронда және оңтүстік Лот-э-Гаронна департаменттері) және Occitanie аймағына (Гер департаменті, Жоғарғы Пиреней, оңтүстік-батыс Тарн-э-Гаронна және батыс Жоғарғы Гаронна департаменттері) бөлінген. Гаскония тарихи тұрғыдан баск тіліне ұқсас тілде сөйлейтін, басктарға жақын халықтармен қоныстанған. Гаскония атауы баск тіліндегі сөздің түбірімен байланысты (төменде Васконияны қараңыз). Орта ғасырлардан бері бүгінгі күнге дейін гаскон тілінде сөйленеді, бірақ ол окситан тілінің аймақтық түрі ретінде жіктеледі. Гаскония – Александр Дюманың «Үш мылтықшы» романындағы д’Артаньян кейіпкеріне шабыттандырған д’Артаньянның туған жері, сондай-ақ Эдмонд Ростанның пьесасының атауы болған Сирано де Бержерактың жері. Бұл сонымен қатар кейін Францияның Генрих IV патшасы болған Наварраның Генрих III-нің мекені.
Gascony ('/ɡ//æ//s//k//ə//n//i/; ɡaskɔɲ; ; ) was a province of the southwestern Kingdom of France that succeeded the Duchy of Gascony (602–1453). From the 17th century until the French Revolution (1789–1799), it was part of the combined Province of Guyenne and Gascony. The region is vaguely defined, and the distinction between Guyenne and Gascony is unclear; by some they are seen to overlap, while others consider Gascony a part of Guyenne. Most definitions put Gascony east and south of Bordeaux. It is currently divided between the region of Nouvelle Aquitaine (departments of Landes, Pyrénées Atlantiques, southwestern Gironde, and southern Lot et Garonne) and the region of Occitanie (departments of Gers, Hautes Pyrénées, southwestern Tarn et Garonne, and western Haute Garonne). Gascony was historically inhabited by Basque related people who appear to have spoken a language similar to Basque. The name Gascony comes from the same root as the word Basque (see Wasconia below). From the Middle Ages until today, the Gascon language has been spoken, although it is classified as a regional variant of the Occitan language. Gascony is the land of d'Artagnan, who inspired Alexandre Dumas's character d'Artagnan in The Three Musketeers, as well as the land of Cyrano de Bergerac, the eponymous character of the play by Edmond Rostand. It is also home to Henry III of Navarre, who later became king of France as Henry IV.
Аквитания
Римдіктерге дейінгі дәуірде Гасконияны аквитандықтар (Аквитания) мекендеген, олар қазіргі баск тілімен туыс, индоевропалық емес тілде сөйлеген. Аквитандықтардың қоныс аумағы солтүстік және шығыстан Гаронна өзенімен, оңтүстіктен Пиреней тауларымен, ал батыстан Атлант мұхитымен шектелген. Римдіктер бұл аймақты Аквитания деп атады, бұл атау латын тіліндегі "aqua" (су) сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол Пиреней тауларынан ағып өтетін көптеген өзендерге сілтеме жасайды, немесе Аквитаниялық ауси тайпасының атынан алынған, онда Аквитания "аусилердің жері" дегенді білдіреді. Б.з.д. 50 жылдары Аквитания Юлий Цезарьдің қолбасшылары тарапынан бағындырылып, Рим империясының бір бөлігіне айналды. Кейін, б.з.д. 27 жылы император Августтың тұсында Галлия Аквитания провинциясы құрылды. Галлия Аквитания бастапқы Аквитаниядан әлдеқайда кеңейтілген, себебі ол Гароннадан солтүстікке қарай, тіпті Луара өзеніне дейін созылып, Гаронна мен Луара арасындағы аймақтарда тұратын келт галлдарын да қамтыды.
In pre Roman times, the inhabitants of Gascony were the Aquitanians (Aquitani), who spoke a non Indo European language related to modern Basque. The Aquitanians inhabited a territory limited to the north and east by the river Garonne, to the south by the Pyrenees mountain range, and to the west by the Atlantic Ocean. The Romans called this territory Aquitania, either from the Latin word aqua (meaning "water"), in reference to the many rivers flowing from the Pyrenees through the area, or from the name of the Aquitanian Ausci tribe, in which case Aquitania would mean "land of the Ausci". In the 50s BC, Aquitania was conquered by lieutenants of Julius Caesar and became part of the Roman Empire. Later, in 27 BC, during the reign of Emperor Augustus, the province of Gallia Aquitania was created. Gallia Aquitania was far larger than the original Aquitania, as it extended north of the Garonne, in fact all the way north to the river Loire, thus including the Celtic Gauls that inhabited the regions between the rivers Garonne and Loire.
Новенпопула
297 жылы император Диоклетиан Рим империясының әкімшілік құрылымын реформалағанда, Аквитания үш провинцияға бөлінді. Гаронна өзенінің оңтүстігіндегі аумақ, бастапқы Аквитанияға сәйкес келіп, «Тоғыз тайпаның жері» деген мағына беретін Новенпопулания провинциясы болды, ал Гароннаның солтүстігіндегі Галлия Аквитанияның бөлігі Аквитания I және Аквитания II провинцияларына айналды. Новемпопулания аумағы қазіргі Гаскония аймағымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Аквитания Новемпопуланиясы немесе Новемпопулания, Батыс Рим империясының қалған бөлігі сияқты, герман тайпаларының, әсіресе 407-409 жылдары вандалдардың шабуылдарынан зардап шекті. 416-418 жылдары Новемпопулания вестготтарға федеративтік қоныс ретінде берілді және Тулуза вестготтар патшалығының құрамына кірді. Гаронна өзені аймағынан басқа, олардың аймаққа нақты ықпалы шамалы болған болуы мүмкін. 507 жылы вестготтар франктардан жеңіліп, Испания мен Септиманияға қашып кетті. Содан кейін Новемпопулания, Францияның қалған бөлігі сияқты, Франк патшалығының құрамына кірді. Алайда, Новемпопулания Францияның солтүстігіндегі франктардың негізгі орнынан алыс болды және франктардың бақылауында тым аз болды. Осы қиын және тарихи тұрғыдан түсініксіз кезеңде, 5 ғасырдың басындағы деректерде, багудалар жиі айтылады – салық салуға және феодализмге қарсы әлеуметтік көтерілістер, көбінесе Васкониялық наразылықтармен байланысты.
In 297, as Emperor Diocletian reformed the administrative structures of the Roman Empire, Aquitania was split into three provinces. The territory south of the Garonne River, corresponding to the original Aquitania, was made a province called Novempopulania (that is, "land of the nine tribes"), while the part of Gallia Aquitania north of the Garonne became the province of Aquitanica I and the province of Aquitanica II. The territory of Novempopulania corresponded quite well to what we call now Gascony. The Aquitania Novempopulana or Novempopulania suffered like the rest of the Western Roman Empire from the invasions of Germanic tribes, most notably the Vandals in 407–409. In 416–418, Novempopulania was delivered to the Visigoths as their federate settlement lands and became part of the Visigoth kingdom of Toulouse, while other than the region of the Garonne river their actual grip on the area may have been rather loose. The Visigoths were defeated by the Franks in 507, and fled into Spain and Septimania. Novempopulania then became part of the Frankish Kingdom like the rest of southern France. However, Novempopulania was far away from the home base of the Franks in northern France, and was only very loosely controlled by the Franks. During all the troubled and historically obscure period, starting from early 5th century accounts, the bagaudae are often cited, social uprisings against tax exaction and feudalization, largely associated to Vasconic unrest.
Гаскония герцогтігі
Ежелгі тарихи әдебиеттерде кейде басктар ерте орта ғасырларда Новемпопуланияның бүкіл аумағын бақылауға алғандығы айтылады, бұл талаптарды Григорий Турскийдің куәлігімен, «баск» және «гаскон» сөздерінің этимологиялық байланысымен негізделген – екеуі де «Васкондар» немесе «Васкония» сөздерінен шыққан, соңғысы Новемпопуланияның бүкіл аумағын атау үшін қолданылған. Қазіргі тарихшылар бұл гипотезаны жоққа шығарады, себебі оны археологиялық дәлелдер растамайды. Хуан Хосе Ларреа мен Пьер Боннасси үшін «Аквитаниядағы васкон экспансиясы дәлелденбеген және бұл аймақтың тарихи эволюциясын түсіну үшін қажет емес». Бұл басктармен байланысты мәдениет пен нәсіл, шығуы қандай болса да, ортағасырлық (көбінесе каролингтік) құжаттарда куәландырылған, бірақ олардың нақты шекаралары әлі де белгісіз («Гароннаның арғы жағында және Пиреней тауларының маңында тұратын васкондар», – «Франк корольдік жылнамаларында» айтылғандай). Васкония сөзі Васконияға, содан кейін Гасконияға айналды (w әрпі роман тілдерінің ықпалымен көбінесе g әрпіне өтті; мысалы, кепілдік және кепілдеме, күзетші және сақшы, қулық және алдау, Уильям және Гийом). Баск тіліне байланысты аквитан тілінен жергілікті халықтық латын тілінің пайдасына біртіндеп бас тарту кері қайтарылмады. Оны ығыстырған жергілікті халықтық латын тілі Гаскон тіліне айналды. (мысалы, латын тіліндегі f әрпі h әрпіне айналды; салыстырыңыз: латынша fortia, французша force, испанша fuerza, окситанша fòrça, бірақ гасконша hòrça). Сонымен қатар, викинг шабуылдары бірнеше гаскон қалаларын бағындырды, олардың ішінде 842–844 жылдары Байонна. Гаскониядағы олардың шабуылдары 982 жылы Гасконияның Вильгельм II Санчесінен жеңілгенге дейін герцогтіктің саяси ыдырауына ықпал еткен болуы мүмкін. Өз кезегінде, феодализмнің жалпы таралуына тойтарыс бере алмаған, әлсіреген этникалық мемлекет – Васкония/Васкондар герцогтігі, гаскон феодалдары құрған көптеген графтықтарға жол берді.
Old historical literature sometimes claims the Basques took control of the whole of Novempopulania in the Early Middle Ages, founding its claims on the testimony of Gregory of Tours, on the etymological link between the words "Basque" and "Gascon" – both derived from "Vascones" or "Wasconia", the latter being used to name the whole of Novempopulania. Modern historians reject this hypothesis, which is sustained by no archeological evidence. For Juan José Larrea, and Pierre Bonnassie, "a Vascon expansionism in Aquitany is not proved and is not necessary to understand the historical evolution of this region". This Basque related culture and race is, whatever the origin, attested in (mainly Carolingian) Medieval documents, while their exact boundaries remain unclear ("Wascones, qui trans Garonnam et circa Pirineum montem habitant" "Wascones, who live across the Garonne and around the Pyrenees mountains", as stated in the Royal Frankish Annals, for one). The word Vasconia evolved into Wasconia, and then into Gasconia (w often evolved into g under the influence of Romance languages; cf. warranty and guarantee, warden and guardian, wile and guile, William and Guillaume). The gradual abandonment of the Basque related Aquitanian language in favor of a local Vulgar Latin was not reversed. The replacing local Vulgar Latin evolved into Gascon. (for example, Latin f became h; cf. Latin fortia, French force, Spanish fuerza, Occitan fòrça, but Gascon hòrça). Meanwhile, Viking raiders conquered several Gascon towns, among them Bayonne in 842–844. Their attacks in Gascony may have helped the political disintegration of the duchy until their defeat by William II Sánchez of Gascony in 982. In turn, the weakened ethnic polity known as Duchy of Wasconia/Wascones, unable to get around the general spread of feudalization, gave way to a myriad of counties founded by Gascon lords.
Анжеви империясы
1152 жылы Генрих II мен Элеонора Аквитандықтардың некесі біріншісіне жаңа әйелінің Аквитания мен Гаскония иеліктерін бақылауға мүмкіндік берді. Бұл қосымша иелік Генриді Франциядағы ең қуатты вассал етті. 1248 жылы Симон де Монфорт тұрақсыз Гаскония герцогтығының губернаторы болып тағайындалды. Монфорттың ақсүйектердің де, үлкен қалалардағы оппозициялық топтардың да шектен шығуларын басудағы қатаңдығына байланысты қызу наразылық туды. Генрих III наразылыққа көніп, Симонның басқаруын ресми түрде тергеді. Симон айыптаулардан ақталды, бірақ 1252 жылдың тамызында оған қызметтен кетіру туралы бұйрық берілді. Генрих содан кейін өзі Гасконияға барып, келісімді саясатты ұстанды; ол 14 жасар ұлы Эдуард пен Альфонсо X-тің қызы Кастилияның Элеонорасының некелерін ұйымдастырды. Альфонсо Гасконияға қатысты барлық талаптарынан бас тартып, Пиренейді басып алған Гастон де Берн сияқты көтерілісшілерге қарсы Плантагенеттерге көмектесті. 1259 жылдың желтоқсанында Франция королі Людовик IX Генрихке Гасконияның солтүстігі мен шығысындағы жерлерді сыйлады. Қарсылығында Генрих король Жоһн жоғалтқан көптеген аймақтарға құқығынан бас тартты. 1286 жылдың мамырында король Эдуард I Францияның жаңа королі Филипп IV алдында Гаскониядағы жерлері үшін құрмет көрсетті. Бірақ 1294 жылдың мамырында Филипп осы жерлерді тартып алып, Гаскония соғысын бастады. 1294-1298 жылдары Эдуард Гасконияны қайтару үшін үш әскери экспедиция жіберді, бірақ Филипп 1303 жылғы Париж шартына дейін аумақтың көп бөлігін сақтап қалды. 1324 жылы Англияның Эдуард II Аквитания герцогы ретінде француз короліне құрмет көрсетпегендіктен, Шарль IV 1324 жылдың маусым айының соңында герцогтықтың құқығын жоғалтқан деп жариялады, содан кейін француз әскері әрекет етті. Эдуард француз королінің қарындасы Изабелланы келісімге келу үшін жіберді. Королева 1325 жылдың 9 наурызында Францияға аттанды, ал қыркүйекте оған ұлы, тақтың мұрагері, принц Эдуард (кейін Англияның Эдуард III) қосылды. Изабелланың келіссөздері сәтті аяқталды, және жас принц Эдуард корольдің орнына құрмет көрсетуі туралы келісімге келді, ол 24 қыркүйекте орындалды, соның нәтижесінде герцогтық ағылшын тәжіне қайтарылды. 1328 жылы Франция королі Шарль IV қайтыс болғаннан кейін, оның қыздары ғана қалды, оның ең жақын туысы Англия королі Эдуард III, қайтыс болған корольдің әпкесі Изабелланың ұлы болды; бірақ әйел ретінде таққа мұрагер бола алмайтындықтан, оның ұлына Франция тағының мұрагерлігін заңды түрде бере ала ма деген мәселе туындады. Француз барондары мен дін қызметкерлерінің және Париж университетінің жиналысы анасы арқылы мұрагерлік құқығын алған еркектерді мұрагерлік құқығынан шығару керек деп шешті. Осылайша, еркек желісі бойынша ең жақын мұрагер Шарль IV-тің туысы Филипп, Валуа графы болды, және оны Франция королі Филипп VI деп жариялады. Филипп Эдуард III вассалдық міндеттемелерін бұзды деп сенді, сондықтан 1337 жылдың мамырында ол Париждегі Ұлы Кеңесімен кездесті. Гаскония Филипптің қолына қайтару керек деп келісілді, осылайша Англия мен Франция арасындағы жүз жылдық соғыс басталды. Жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, Гаскония бірнеше рет қолын ауыстырғаннан кейін, ағылшындар 17 шілдеде Кастильон шайқасында жеңіліске ұшырады; Гаскония содан бері француз болып қала берді.
The 1152 marriage of Henry II and Eleanor of Aquitaine allowed the former to gain control of his new wife's possessions of Aquitaine and Gascony. This addition to his already plentiful holdings made Henry the most powerful vassal in France. In 1248, Simon de Montfort was appointed Governor in the unsettled Duchy of Gascony. Bitter complaints were excited by de Montfort's rigour in suppressing the excesses of both the seigneurs of the nobility and the contending factions in the great communes. Henry III yielded to the outcry and instituted a formal inquiry into Simon's administration. Simon was formally acquitted of the charges, but in August 1252 he was nevertheless dismissed. Henry then himself went to Gascony, pursuing a policy of conciliation; he arranged the marriage between Edward, his 14 year old son, and Eleanor of Castile, daughter of Alfonso X. Alfonso renounced all claims to Gascony and assisted the Plantagenets against rebels such as Gaston de Bearn, who had taken control of the Pyrenees. In December 1259, Louis IX of France ceded to Henry land north and east of Gascony. In return, Henry renounced his claim to many of the territories that had been lost by King John. In May 1286, King Edward I paid homage before the new king, Philip IV of France, for the lands in Gascony. However, in May 1294, Philip confiscated the lands, initiating the Gascon War. Between 1294 and 1298, Edward sent three expeditionary forces to recover Gascony, but Philip was able to retain most of the territory until the Treaty of Paris in 1303. In 1324 when Edward II of England, in his capacity as Duke of Aquitaine, failed to pay homage to the French king after a dispute, Charles IV declared the duchy forfeit at the end of June 1324, and military action by the French followed. Edward sent his wife Isabella, who was sister to the French king, to negotiate a settlement. The Queen departed for France on 9 March 1325, and in September was joined by her son, the heir to the throne, Prince Edward (later Edward III of England). Isabella's negotiations were successful, and it was agreed that the young Prince Edward would perform homage in the king's place, which he did on 24 September and so the duchy was returned to the English crown. When France's Charles IV died in 1328 leaving only daughters, his nearest male relative was Edward III of England, the son of Isabella, the sister of the dead king; but the question arose whether she could legally transmit the inheritance of the throne of France to her son even though she herself, as a woman, could not inherit the throne. The assemblies of the French barons and prelates and the University of Paris decided that males who derive their right to inheritance through their mother should be excluded. Thus the nearest heir through male ancestry was Charles IV's first cousin, Philip, Count of Valois, and it was decided that he should be crowned Philip VI of France. Philip believed that Edward III was in breach of his obligations as vassal, so in May 1337 he met with his Great Council in Paris. It was agreed that Gascony should be taken back into Philip's hands, thus precipitating the Hundred Years War between England and France. At the end of the Hundred Years' War, after Gascony had changed hands several times, the English were finally defeated at the Battle of Castillon on 17 July 1453; Gascony remained French from then on.
Гвиена және Гаскония провинциясы
XVII ғасырдан бастап Гаскония үкіметі Гвиеннамен бірікті. Бордо қаласы астанасы болған Гвиенна және Гаскония (Guienne et Gascogne) үкіметі Ескі тәртіптің 1792 жылға дейінгі соңына дейін сақталды.
From the 17th century onwards, the government of Gascony was united with Guyenne. The government of Guyenne and Gascony (Guienne et Gascogne), with its capital at Bordeaux, lasted until the end of the Ancien Régime in 1792.