Кіріспе

Магнолия трипетала, көбінесе шатырша магнолия немесе жай ғана шатырша ағашы деп аталады, Аппалачи тауларында, Озарк және Уачита тауларындағы Америка Құрама Штаттарының шығысында өсетін жапырақты ағаш. "Шатырша ағашы" деген атау оның үлкен жапырақтарының бұтақтардың ұштарында шоғырланып, шатыр тәрізді құрылымды құрауынан туындайды.

Сипаттама

Жаңбыршақ магнолияның 30–50 см ұзындығындағы, қалың сабақтарынан жайылған, жылтыр жапырақтары болады. Табиғи ортада жаңбыршақ магнолиясы 15 метрге дейін өсе алады. Гүлдері ірі, көктемде гүлдейді, жағымсыз иіске ие. Бұл ағаштар бай және ылғалды орманды жерлерде, төбелерде, өзендер мен шатқалдарда табиғи түрде өседі. Қабығы жұқа және сұр, көбінесе тегіс болады, көтеріңкі линцельдері болуы мүмкін. Ағаштар әдетте бір сабақтан өседі, бірақ бірнеше сабақтары да кездесе береді. M. tripetala гүлдерінің жағымсыз иісі бар екені айтылған, бірақ олар тірі организмдерге зиянды емес. Бұл ағаштар көктем маусымында орташа қарқынмен өседі.

Таксономия

М. трипетала атауын алғаш рет 1759 жылы Линней өзінің "Systema Naturae" еңбегінде сипаттаған. Оны көбінесе шатырша магнолия немесе шатырша ағашы деп атайды. Tripetala латын тілінен шыққан және "үш жапырақша" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау ағаштың гүлдерінің үш жапырақшаға ұқсайтын тостаған жапырақтарына байланысты қойылған. M. tripetala-ның синонимдері: Kobus tripetala, Magnolia frondosa, Magnolia umbrella, Magnolia virginiana var. tripetala және Magnolia umbrella var. tripetala.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Шетпе магнолиясы Нью-Йорк штатынан Флориданың оңтүстігіне дейін өседі. Бұл ареал Арканзас және Оклахома штаттарының кейбір аймақтарына дейін созылады. Ол Аппалачи тауларындағы жапырақты ормандарда таралған. Зерттеулер көрсеткендей, бұл түр Пенсильвания сияқты солтүстік штаттарға бұрыннан таралмаған және жақында ғана келген. Магнолия трипетала өз табиғи ареалынан тыс орманды жерлерде бірнеше рет кездестірілді. Жеке даналар мен шағын популяциялар М. tripetala өсірілетін жерлерге жақын байқалған. Магнолия трипеталаға FACU ылғалды жер статусы берілген, ол орташа және құрғақ топыраққа бейім.

Белгілі ағаштар

Ең ірі Magnolia tripetala Пенсильвания штатының Бакс округында 15,2 метр биіктікте және 87 сантиметрге жуық діңге диаметрімен кездеседі.

Қолданылуы

Магнолия трипеталаның бұтақтарында этил ацетаты деп аталатын зат бар, және бұл зат нематицидтік әрекет көрсетеді. Бұл әрекет оған Bursaphelenchus xylophilus, Panagrellus redivivus және Caenorhabditis elegans-қа қарсы тұруға мүмкіндік береді. Гибридтеудің нәтижесінде бірнеше гибридтік түрлер пайда болды, оның ішінде "Жібек жолы" және "Күміс шашақ" деп аталатын селекциялық сорттар бар. Бұл түрлер жапырақты, орташа мөлшердегі ағаштар, жапырақтары эллипстік немесе жұмыртқа пішіндес. Жапырақтары 20-45 см х 10-22 см, ал гүлдері ақ түсті, бұтақтардың ұшында 16-25 см диаметрінде болады. Бұл сорттардың жемістеріндегі фолликулалар саны немесе аталықтың іздері сияқты белгілері ата-аналық түрлердің аралық қасиеттерін көрсетеді.

Аурулар

Жаңбырша тәрізді магнолиялар магнолияның қалқаншасы немесе сары тополь косары сияқты зиянкестердің шабуылына ұшырайды. Магнолияның қалқаншасы көптеген ағаштардың, оның ішінде магнолия түрлерінің бұтақтарына зарар келтіріп, оларды баяу өлтіреді. Сары тополь косары магнолия жапырақтарымен қоректенеді және олардың қурауына себеп болуы мүмкін.

Қорғау

Магнолия трипетала өзінің туған ареалының көп бөлігіндегі бірнеше штаттарда сенімді қорғау статусына ие. Дегенмен, ағаштың қауіпті немесе бөгде түр деп есептелетін бірнеше штат бар. М. трипеталаның туған ареалындағы көптеген штаттар оның жойылу қаупін бағаламаған. М. трипетала үшін статусы жоқ (SNR/SU/SNA) штаттарға Миссури, Арканзас, Теннесси, Алабама, Джорджия, Оңтүстік Каролина, Массачусетс және Коннектикут кіреді. Ағаш қауіпсіз деп саналатын (S5) штаттарға Солтүстік Каролина, Вирджиния, Батыс Вирджиния және Кентукки кіреді. Магнолия трипетала Оклахома, Миссисипи, Флорида және Индиана штаттарында өте қауіпті (S1) деп есептеледі. 1991 жылдан бері M. tripetala үшін жаһандық статус (G5) сенімді деп белгіленген. Жаһандық статусты қайта қарау қажет.

Экология

Магнолия трипетала көбінесе солтүстік беткейдегі еңісті орманды жерлерде өседі. Құмырсқалар гүлдің бүршігіне кіріп, тозаңмен қоректенеді және осы тозаңды гүлдің еркек бөлігінен әйел бөлігіне тасымалдайды. Гүлдің еркек репродуктивтік бөлімдері бірінші болып піседі. Бұл ағаштар жай жайылады, бірақ жас өсімдіктерге төзімді. Гүлдер көктемде гүлдейді, ал тұқымдар пісіп, жаз бойы таралады.