Кіріспе

Рим-католик діни киімі. Кармел тауындағы Әміреміздің скапуляры (қара скапуляры деп те аталады) Кармел орденінің және Жалаңаяқ Кармел орденінің киімдеріне жатады, екеуі де Кармел тауындағы Әміремізді қамқоршысы ретінде мойындайды. Шағын түрінде ол католик шіркеуінің латын дінінде діни нысан ретінде кеңінен танымал және басқа барлық ғибадат скапулярының прототипі болған. Кармел тауындағы Әміреміздің литургиялық тойы, 16 шілде күні, халық арасында скапулярға деген құрметпен байланысты. Ватиканның Құдайға табыну жөніндегі Конгрегациясының мәлімдемесіне сәйкес, қоңыр скапуляр – «Бақытты Мариям Анасы мен Кармел тауының Патшайымы арасындағы балалық қарым-қатынастың сыртқы белгісі, өздерін оның қорғауына толығымен сеніп тапқан, оның аналық шаفاعтына жүгінетін, рухани өмірдің басымдығы мен дұғаның қажеттілігін есінде ұстайтын сенушілерге арналған».

Тарих

Бастапқыда қолдануға арналған киім ретінде, шкапуляр – монахтар жиі қолданған жұмыс алжапқышы, ол иықтарынан мата жолақтарымен біріктірілген үлкен матадан алдыңғы және артқы бөліктерден тұрады. Ол кейбір діни ордендердің, соның ішінде кармелиттердің киімінің бір бөлігі болып табылады. 12 ғасырда Палестинадағы Кармел тауында тұрған алғашқы кармелиттердің хаждарға тән белбеулі көйлек пен жолақты плащ кигені есептеледі; Кармелиттер 13 ғасырда Еуропаға көшіп, қайыршы монахтар ордені болғаннан кейін қоңыр белбеулі көйлек, қоңыр шкапуляр, капюшон және ақ плащтан тұратын жаңа киімді қабылдады. Орта ғасырларда киім – діни орден мүшелерінің жеке басын анықтайтын маңызды бөлігі болды. Киімнен айырылу – діни өмірден кетумен тең болды. Хью Кларктың айтуынша, "Шкапулярға құрмет көрсетудің бастауы орта ғасырлардағы қарапайым адамдардың кармелиттер орденімен және оның руханилығымен жақын байланыста болу тілегінде жатыр". Діни ордендермен байланысты бауырластықтарға, қоғамдарға немесе үшінші ордендерге мүшеліктерін білдіретін белгі – көбінесе діни киімнен алынған, мысалы, шнур, плащ немесе шкапуляр кию әдеті болған. Тарихының бір бөлігінде кармелиттердің қарапайым мүшелері монахтар киген ақ плащты немесе тіпті толық киімді киген. Кармелиттер шкапуляры 16 ғасырдың соңында Еуропа елдерінде кеңінен таралған. Көптеген кітаптарда шкапуляр киюшілерге арналған бата беру формулалары бар. Шкапулярды ресми түрде алу сәті, сондай-ақ өлім сағаты да маңызды.

Тарихи қиындықтар

Дәстүрлі деректерге сәйкес, 13 ғасырдың ортасында Ыстық Күміс Ана Кембриджде Симон Стокке, Кармелиттер орденінің бас басқарушысына көрінді. Бұл дәстүрге қатысты ең алғашқы сілтеме 14 ғасырдың аяғына жатады, онда былай делінген: "Киелі Симон ағылшын, ұлы қасиеттілік пен берілгендікке ие адам болған, ол әрқашан дұғаларында Қасиетті Анадан өзінің орденіне ерекше артықшылық беруін сұраған. Оған Қасиетті Ана қолында Сқапулярий ұстап тұрып: "Бұл сен үшін және сенің жақындарың үшін артықшылық; кім осы Сқапуляриймен өлсе, құтылады" деді."

Үшінші орден және бауырластық

Францискан сияқты басқа да саяхатшылар ордендерімен бірге кармелиттер де дінге кірмейтін адамдар үшін үшінші орден құрды (бірінші орден – монахтар, екінші орден – қарындастар), үйленген немесе жалғыз болған, орденнің руханилығы мен харизмасына терең үңілуді қалаған, бірақ өз әлеуметтік жағдайында қалатын адамдар үшін. Кармелиттердің Ежелгі Сақтану (O. Carm) тармағына жататындар бүгінде Лайықты Кармелиттер деп аталады, ал Кармелиттердің Аяқсыз (OCD) тармағына жататындар Зайырлы Кармелиттер деп аталады. Екі тармақтың да мүшелері дұға ету және рухани даму үшін үнемі жиналатын қауымдастықтарға мүше болады. Кішкентай Қоңыр Сқапуляры – осы кармелиттік лайықтардың киімі, ал үлкен салтанатты Сқапуляр әдетте қауымдастық жиналыстары мен ресми шараларда киімнің үстінен тағылады. Сонымен қатар, Қоңыр Сқапулярының бауырластығы да бар. 1996 жылғы рәсімнің нұсқасына сәйкес, «Кармельдің сқапуляры бауырластығы – бұл Кармельдік Орденнің рухымен әлемде қайырымдылықтың кемелдігіне ұмтылатын, Орденнің өміріне және оның рухани игіліктеріне Мариямен бірге ой, идеалдар мен еңбектер арқылы тығыз байланыста қатысатын адалдардың бірлестігі». Сонымен қатар, 1996 жылы бекітілген канондық жергілікті бауырластық құрудың қазіргі ережелері келтірілген:

Еуропада бұрын қауымдастықтар жиналып, бірлесіп және рухани даму алатын жергілікті бауырластықтар жиі кездесетін. Бүгінде, кем дегенде Солтүстік Америкада, дін қызметкерінің қоңыр сқапуляры бауырластығына тіркелгендердің көбінесе қатысатын көзге көрінетін тобы жоқ, ал мүшелік туралы жазбалар сақталмайды. Қазіргі уақыттағы қоңыр сқапулярына тіркелу рәсімі сондай-ақ адамдар топқа қосылмай-ақ сқапулярға тіркелуге мүмкіндік береді.

Ресми оқыту

Кармелиттік ғалым Киран Кавано католик шіркеуінің қоңыр шапалақ туралы ресми ұстанымын былай қорытты: Ол – белгі де, уәде де. Мәриямға жататындығының белгісі, Оның аналық қорғанысының кепілі, тек осы өмірде ғана емес, сонымен қатар өлімнен кейін де. 2. Белгі ретінде, ол үш тікелей байланысты элементті білдіретін конвенциялық белгі: біріншісі, Мәриямға ерекше құрметпен қарайтын діни отбасыға жататындық, әсіресе Мәриямға жақын Кармелит ордені; екіншісі, Мәриямға арналу, Оның Таза Жүрегіне деген адалдық және сенім; үшіншісі, Мәриямның ізгі қасиеттерін, ең бастысы – кішіпейілділік, тазалық және дұға ету рухын үлгі етіп, Оған ұқсауға шақыру. Бұл – белгі мен оның білдіретін мағынасы арасындағы шіркеудің ресми бекітілген байланысы. Әйгілі Симон Стоктың көруі немесе Папа Иоанн XXII-нің Саббатин привилегиясына қатысты көруі туралы еске салынбаған, ол өлімнен кейін бірінші сенбіде тазартылудан босатылатынына уәде береді.

Қарым-қатынаспен байланысты наным-сенімдер

Скапулярдың ең алғашқы нұсқасы қарапайым түрде қоңыр скапулярды, кармелиттік киімді кигендердің құтқарылатынын айтады. Бастапқыда бұл кармелиттердің, өз шақыруларына адал болған дін қызметкерлеріне қатысты болған. Кейіннен шағын қоңыр скапуляр діндарлар арасында сакрамент ретінде танымал болды. Қоңыр скапулярмен байланысты рухани көмектің мәні одан әрі егжей-тегжейлі және нақты сипатталды. Скапуляр уәдесінің дәстүрлі түрі: "Осы скапулярды қабылда. Оны киген адам мәңгілік отқа ұшырамайды. Бұл құтқарылудың белгісі, қауіптен қорғау және бейбітшілік кепілі болады." Қоңыр скапулярды кигендер өздерін Мәрияға арналған деп есептейді. 1951 жылы Папа Пий XII Симон Стоктың көрінісінің 700 жылдығына орай кармелиттерге жолдаған апостолдық хатында, скапулярдың оларға Таза Марияның ең қасиетті жүрегіне арналу белгісі болсын деп үміттентінін жазды.

Скапулярдың уәделері

Қоңыр шкапулярға деген сенімді кеңінен таратуға ықпал еткен ең маңызды нанымдардың бірі – «Саббатина» (сенбілік) артықшылығы деп аталатын уәде болды. Бұл атау 1322 жылы Папа Иоанн XXII-ге жатқызылған апокрифтік паптық бұйрық – Sacratissimo uti culmine-ден шыққан. Онда Папа Иоанн XXII-нің Мариядан көріп, оның кармелиттер мен конфратерлік мүшелерінің жандарын, егер олар белгілі бір шарттарды орындаса, өлімнен кейінгі бірінші сенбіде тазарудан босататыны туралы аян алғандығы айтылады. Ватикан 1613 жылдан бері осы құжаттың күшін жоққа шығарды, бірақ кармелиттерге «өмірде шкапуляр киген, тазалықты сақтаған, [Кімәшілік Ананың] Кішкентай сағаттарын оқыған, немесе оқи алмаса, шіркеудің ораза күндерін сақтаған, сондай-ақ сәрсенбі және сенбі күндері ет жемеген, қайырымдылықпен дүниеден өткен христиан халқының жандары, шіркеудің дұғасы арқылы, өлімнен кейін, әсіресе сенбі күні, Кімәшілік Анаға арналған күні, көмек ала алады деп сенуге ынталандыруға» тыйым салған жоқ. Кейде шкапулярды жұмаққа оңай жол деп, түрлі сенімдердің бірі ретінде сынға алады. Дегенмен, Католик шіркеуінің катехизисінде «Қара шапалақ» сияқты діни нысандар «ғибадаттар сияқты Киелі Рухтың рақымын тікелей бермейді, бірақ шіркеудің дұғасы арқылы бізді рақымды қабылдауға және онымен ынтымақтасуға дайындайды» делінген. Бүгінде кармелиттік ордендер мариандық құлшылықты қолдап, ресми әдебиеттерінде Саббатина артықшылығын жарияламайтындарын және осы мәселеде шіркеудің ресми ілімімен келісетіндерін нақты айтады.