Католик шіркеуінің Иезуит ордені

Иезуиттер ордені: Католик шіркеуінің ерлер қауымдастығы, тарихы, принциптері (кедейлік, тәртіп, басқаруға бағыну) және Римдегі бас кеңсесі туралы ақпарат.

48 мин оқу

100%

Дереккөз: Jesuits — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Католик шіркеуінің ерлер діни қауымы – Иса қоғамы, сонымен қатар иезуиттер ордені деп аталады.

Иса қоғамы Бәрібір Қасиетті Мария Бойжеткеннің атағы – Мадонна делла Страданың қамқорлығымен бағышталған және оны генерал-лидер басқарады. Қоғамның бас кеңсесі, оның жалпы куриясы Римде орналасқан. Игнатийдің тарихи куриясы қазір Иезуиттердің ана шіркеуі – Гессу шіркеуімен байланысты Collegio del Gesù-ның бір бөлігі болып табылады. Иса қоғамының мүшелері «мәңгілік кедейлік, пәктілік және мойынсұнушылықты» мойындап, «миссияларға қатысты билеуші понтификке ерекше мойынсұнуды уәде етеді», яғни иезуит папаның «perinde ac cadaver» («өмірсіз дене сияқты») нұсқауына бағынуға және тіпті экстремалды жағдайларда өмір сүруді талап етсе де, әлемнің кез келген жеріне бару туралы бұйрықтарды қабылдауға міндетті. Бұл себебі оның негізін қалаушы Игнатий әскери білімі бар ақсүйек болған. Осыған сәйкес, құрылтай құжатының алғашқы жолдарында қоғам «Құдайдың сарбазы ретінде қызмет етуді қалайтындарға, әсіресе сенімді қорғау және тарату үшін, сондай-ақ жандардың христиандық өмір мен ілімдегі жетістігіне ұмтылу үшін» құрылғаны жарияланды. Сондықтан иезуиттерді кейде «Құдайдың сарбаздары», «Құдайдың теңізшілері» немесе «Компания» деп атайды. Қоғам қарсы реформацияға, кейін Екінші Ватикан кеңесін жүзеге асыруға қатысты. 16-18 ғасырларда иезуит миссионерлері бүкіл әлемде миссионерлік қызметтер құрды және жергілікті халықтарды христиандыққа айналдыруда табысқа да, сәтсіздікке де ұшырады. Иезуиттер әрқашан католик шіркеуінің ішінде даулы болды және жиі зайырлы үкіметтермен және мекемелермен қақтығысты. 1759 жылдан бастап католик шіркеуі иезуиттерді Еуропаның көптеген елдерінен және еуропалық отарларынан қуды. Рим папасы Клемент XIV 1773 жылы бұл орденді ресми түрде таратып жіберді. 1814 жылы шіркеу бұл тыйымды жойды.

Қор

Солтүстік Испанияның Пиреней аймағынан шыққан баск дворяны Игнатий Лойолалық, Памплона шайқасында алған жарақатынан жазылғанда рухани шақыруын сезіп, осы қоғамды құрды. Ол Иса Мәсіхтің үйретіктерін ұстануға көмектесу үшін «Рухани жаттығулар» атты еңбекті жазды. 15 тамыз 1534 жылы Игнатий Лойолалық (туған аты Иниго Лопес де Лойола), испандық Лойола қаласынан, және тағы алты адам, көбінесе кастилиялықтар, барлығы Париж университетінің студенттері, Париждің сыртындағы Монмартрда, Сент-Денис шіркеуінің астындағы криптада, қазір Сент-Пьер де Монмартр, кедейлік, тазалық және бағынуға серт беру үшін кездесті. Игнатийдің алты серігі: Наваррадан (қазіргі Испания) Франциско Ксавьер, Альфонсо Сальмерон, Диего Лайнез, Кастилиядан (қазіргі Испания) Николас Бобадилла, Савойядан Питер Фабер және Португалиядан Симао Родригес болды. Бұл кездесу Монмартрдағы Сен-Денис мартириумында еске алынады. Олар өздерін «Исаның серіктері» деп атады, сондай-ақ «Амигос эн Эль Сеньор» немесе «Раббыдағы достар» деп атады, себебі олар «Мәсіх оларды біріктіргенін» сезінді. «Компания» деген атау әскери (мүмкін, Игнатийдің испан армиясындағы капитаны болғанын көрсетеді) және шәкірттік (Исаның «серіктері») сияқты екі мағынаны білдіреді. Испан тіліндегі «компания» латын тіліндегі societas сөзімен аударылады, яғни серіктес немесе жолдас. Осыдан «Иисус қоғамы» (SJ) пайда болды, олар осы атпен кеңінен танылды. Орта ғасырларда құрылған діни ордендер белгілі бір адамдардың есімімен аталады: Ассизидің Франциск (францискандықтар); Доминго де Гусман, кейіннен Әулие Доминик (доминикандықтар); және Гиппоның Августин (августиндықтар). Игнатий Лойолалық және оның ізбасарлары жаңа орденіне Исаның есімін берді, бұл басқа ордендердің наразылығын тудырды, олар мұны үлкен мақтандылық деп есептеді. Иезуит Хосе де Акоста бұл наразылықты Санто-Доминго архиепискобымен болған әңгімесінде жазған. Бір тарихшы былай деді: «Иса есімін қолдану үлкен реніш тудырды. Еуропа мен Англияда бұл құдайға қарсы деп айыпталды, патшаларға және діни және азаматтық соттарға оны өзгерту туралы петициялар жіберілді, тіпті Рим папасы Сикст V оны жою туралы бұйрыққа қол қойды». Бірақ ешқандай қарсылық нәтиже бермеді, өйткені Тринитий және «Құдайдың қыздары» аттарымен аталған конгрегациялар бар еді. 1537 жылы жеті адам ордендерін бекіту үшін Италияға сапар шекті. Рим папасы Павел III оларға мақтау қағазы берді және діни қызметкерлер болуға рұқсат берді. Бұл алғашқы қадамдар 1540 жылы ресми түрде орденнің құрылуына әкелді. Олар Венецияда Арбе епископы (24 маусым) тарапынан діни қызметкерлер ретінде тағайындалды. Олар Италияда уағыздау және қайырымдылықпен айналысты. 1536-1538 жылдардағы Италия соғысы Киелі Рим императоры Карл V, Венеция, Рим папасы және Осман империясы арасында қайтадан жаңғырды, бұл Иерусалимге сапар шегуді мүмкінсіз етті. 1540 жылы олар жобаны Павел III-ке қайтадан ұсынды. Айлар бойы дау-дамайдан кейін кардиналдар кеңесі ұсынылған Конституцияны жақсы бағалады, ал Павел III 1540 жылдың 27 қыркүйегінде «Регимини милитантис экклезиа» («Әскери шіркеуді басқару туралы») бұйрығы арқылы орденді бекітті. Бұл Иисус қоғамының католиктік діни орден ретінде ресми құрылған құжаты. Игнатий бірінші басшы болып сайланды. Павел III-нің бұйрығы мүшелерінің санын алпысқа дейін шектеді. Бұл шектеу 1550 жылы Юлий III-нің Exposcit debitum бұйрығымен алынып тасталды. 1543 жылы Петр Канизий қоғамға қосылды. Игнатий оны Мессинаға жіберді, онда ол Сицилиядағы алғашқы иезуит колледжін құрды. Игнатий жаңа орденге қатысты өзінің бастапқы көзқарасын «Иисус қоғамы институтының формуласында» баяндады, ол «орденнің негізгі жарғысы, барлық келесі ресми құжаттар оның негізінде жасалған және оған сәйкес болуы керек». Ол өзінің формуласын 1540 жылы Рим папасы Павел III және 1550 жылы Рим папасы Юлий III қол қойған екі паптық бұйрыққа енгізді. Екіншіден, олар бүкіл әлемге миссионерлерді жіберіп, Ізгі хабарды әлі естімеген халықтарға уағыздады, қазіргі Парагвай, Жапония, Онтарио және Эфиопия сияқты әртүрлі аймақтарда миссионерлік бекеттер құрды. Алғашқы жеті серіктің бірі 1541 жылы Үндістанға келді. Бастапқыда бұл мақсатпен құрылмаса да, олардың мақсаты протестантизмнің таралуын тоқтату және Риммен және папамен қарым-қатынасты сақтау еді. Иезуиттердің ынтасы Польша-Литва одақтастығында және Оңтүстік Германияда протестантизмге қарай қозғалысты жеңді. Игнатий 1553 жылы қабылданған иезуит конституцияларын жазды, ол орталықтандырылған ұйымды құрды және папаның шақыруына кез келген миссияны қабылдауды қадағалады. Оның басты қағидасы ресми емес иезуит ұранына айналды: Ad Maiorem Dei Gloriam («Құдайдың ұлы даңқы үшін»). Бұл фраза кез келген жамандық емес жұмыс, оны осы ниетпен орындаса, рухани өмір үшін пайдалы болуы мүмкін екенін көрсетеді, тіпті әдетте маңызсыз деп есептелетін нәрселер де. Иисус қоғамы институттардың ішінде тәртіпті ұйымдастырылған дін қызметкерлерінің ордені ретінде жіктеледі, яғни апостолдық жұмыс үшін ұйымдастырылған дін қызметкерлерінің тобы және діни ережелерді сақтайды. «Иезуит» термині (15 ғасырдың соңында пайда болған, «Иса есімін жиі қолданған немесе иеленген адам» деген мағынаны білдіреді) алғаш рет қоғамға қарсы айыптау ретінде қолданылды (1544-1552). Бұл терминді Игнатий Лойолалық ешқашан қолданбады, бірақ уақыт өте келе қоғамның мүшелері мен достары оны оң мағынада қабылдады.

Ignatius of Loyola, a Basque nobleman from the Pyrenees area of northern Spain, founded the society after discerning his spiritual vocation while recovering from a wound sustained in the Battle of Pamplona. He composed the Spiritual Exercises to help others follow the teachings of Jesus Christ. On 15 August 1534, Ignatius of Loyola (born Íñigo López de Loyola), a Spaniard from the Basque city of Loyola, and six others mostly of Castilian origin, all students at the University of Paris, met in Montmartre outside Paris, in a crypt beneath the church of Saint Denis, now Saint Pierre de Montmartre, to pronounce promises of poverty, chastity, and obedience. Ignatius' six companions were: Francisco Xavier from Navarre (modern Spain), Alfonso Salmeron, Diego Laínez, Nicolás Bobadilla from Castile (modern Spain), Peter Faber from Savoy, and Simão Rodrigues from Portugal. The meeting has been commemorated in the Martyrium of Saint Denis, Montmartre. They called themselves the Compañía de Jesús, and also Amigos en El Señor or "Friends in the Lord", because they felt "they were placed together by Christ." The name "company" had echoes of the military (reflecting perhaps Ignatius' background as Captain in the Spanish army) as well as of discipleship (the "companions" of Jesus). The Spanish "company" would be translated into Latin as societas like in socius, a partner or comrade. From this came "Society of Jesus" (SJ) by which they would be known more widely. Religious orders established in the medieval era were named after particular men: Francis of Assisi (Franciscans); Domingo de Guzmán, later canonized as Saint Dominic (Dominicans); and Augustine of Hippo (Augustinians). Ignatius of Loyola and his followers appropriated the name of Jesus for their new order, provoking resentment by other orders who considered it presumptuous. The resentment was recorded by Jesuit José de Acosta of a conversation with the Archbishop of Santo Domingo. In the words of one historian: "The use of the name Jesus gave great offense. Both on the Continent and in England, it was denounced as blasphemous; petitions were sent to kings and to civil and ecclesiastical tribunals to have it changed; and even Pope Sixtus V had signed a Brief to do away with it." But nothing came of all the opposition; there were already congregations named after the Trinity and as "God's daughters". In 1537, the seven travelled to Italy to seek papal approval for their order. Pope Paul III gave them a commendation, and permitted them to be ordained priests. These initial steps led to the official founding in 1540. They were ordained in Venice by the bishop of Arbe (24 June). They devoted themselves to preaching and charitable work in Italy. The Italian War of 1536–1538 renewed between Charles V, Holy Roman Emperor, Venice, the Pope, and the Ottoman Empire, had rendered any journey to Jerusalem impossible. Again in 1540, they presented the project to Paul III. After months of dispute, a congregation of cardinals reported favourably upon the Constitution presented, and Paul III confirmed the order through the bull Regimini militantis ecclesiae ("To the Government of the Church Militant"), on 27 September 1540. This is the founding document of the Society of Jesus as an official Catholic religious order. Ignatius was chosen as the first Superior General. Paul III's bull had limited the number of its members to sixty. This limitation was removed through the bull Exposcit debitum of Julius III in 1550. In 1543, Peter Canisius entered the Company. Ignatius sent him to Messina, where he founded the first Jesuit college in Sicily. Ignatius laid out his original vision for the new order in the "Formula of the Institute of the Society of Jesus", which is "the fundamental charter of the order, of which all subsequent official documents were elaborations and to which they had to conform". He ensured that his formula was contained in two papal bulls signed by Pope Paul III in 1540 and by Pope Julius III in 1550. Second, they sent out missionaries across the globe to evangelize those peoples who had not yet heard the Gospel, founding missions in widely diverse regions such as modern day Paraguay, Japan, Ontario, and Ethiopia. One of the original seven arrived in India already in 1541. Finally, though not initially formed for the purpose, they aimed to stop Protestantism from spreading and to preserve communion with Rome and the pope. The zeal of the Jesuits overcame the movement toward Protestantism in the Polish–Lithuanian Commonwealth and southern Germany. Ignatius wrote the Jesuit Constitutions, adopted in 1553, which created a centralised organization and stressed acceptance of any mission to which the pope might call them. His main principle became the unofficial Jesuit motto: Ad Maiorem Dei Gloriam ("For the greater glory of God"). This phrase is designed to reflect the idea that any work that is not evil can be meritorious for the spiritual life if it is performed with this intention, even things normally considered of little importance. The Society of Jesus is classified among institutes as an order of clerks regular, that is, a body of priests organized for apostolic work, and following a religious rule. The term Jesuit (of 15th century origin, meaning "one who used too frequently or appropriated the name of Jesus") was first applied to the society in reproach (1544–1552). The term was never used by Ignatius of Loyola, but over time, members and friends of the society adopted the name with a positive meaning.

Алғашқы еңбектері

Иезуиттер Трент кеңесінен (1545–1563) және одан кейінгі Контрреформациядан бұрын құрылған, ол католик шіркеуінде реформалар енгізіп, осылайша католик Еуропасындағы протестанттық реформацияға қарсы тұруға бағытталған. Игнатий және ерте иезуиттер шіркеудің иерархиялық құрылымы реформаға зор мұқтаж екенін мойындады. Олардың күресінің көп бөлігі католик шіркеуіндегі сыбайлас жемқорлыққа, сатқындыққа және рухани жайсыздыққа қарсы болды. Игнатий дін қызметкерлерінің академиялық дайындығына жоғары мән берді, өйткені ол замандастарының көпшілігінің білімі нашар болған. Иезуиттердің «жоғары лауазымдарға ұмтылмау» туралы серті алдыңғы ғасырда байқалған тағы бір мәселенің алдын алуға бағытталған әрекет ретінде қарастырылады. Игнатий және оның ізімен келген иезуиттер шіркеуді реформалау үшін жеке адамның жүрегін өзгертуден бастау керек деп сенді. Бұл өзгеріске қол жеткізу үшін иезуиттер қолданған негізгі құралдардың бірі – Игнатийлік рухани жаттығулар деп аталатын рухани сергекшілік. Төрт апталық үнсіздік кезеңінде адамдар өмір мағынасы және Мәсіх өмірі туралы жетекшілікпен медитация жасайды және ойлармен шұғылданады. Олар рухани жетекшімен үнемі кездесіп, жаттығуларды таңдауға және Мәсіхке деген сүйіспеншілігін дамытуға көмектеседі. Бұл сергекшілік Джон Кассиан және шөл аталарының рухани дәстүріндегі «Тазарту, жарықтандыру, біріктіру» үлгісін ұстанады. Игнатийдің жаңалығы – бұл ойша мистика стилін белсенді өмір салған барлық адамдарға қолжетімді ету болды. Одан әрі, ол оны шіркеудің рухани өмірін жаңарту құралы ретінде пайдаланды. Жаттығулар иезуиттерді даярлаудың негізіне айналды және орденнің маңызды міндеттерінің бірі болды: оларды «сергекшіліктер» деп аталатын басқаларға өткізу. Ренессанстың соңғы кезеңінде иезуиттердің үлесі миссионерлік орден ретінде де, колледждер мен университеттерді негізгі және ерекше міндет ретінде басқарған алғашқы діни орден ретінде де маңызды болды. Дегенмен, иезуиттер Латын Америкасында үлкен жетістіктерге жетті. Америкадағы қоғамда олардың ықпалы XVII ғасырда күшейді, иезуиттер Перуде, Колумбияда және Боливияда жаңа миссиялар құрды; 1603 жылы Мексикада 345 иезуит діни қызметкері болды. Лойоланың алғашқы серіктерінің бірі Франциск Ксавьер 1541 жылы Гоаға (Португалиялық Үндістан) келіп, Индияда миссионерлік қызмет атқарды. 1545 жылы Португалия королі III Иоанға жазған хатында ол Гоада крипто-иудаизм және крипто-ислам сияқты ерестермен күресу үшін инквизицияны орнатуды сұрады. Португалия корольдік қолдауымен иезуиттер Гоада өркендеп, 1759 жылға дейін білім беру және денсаулық сақтау саласындағы қызметтерін сәтті кеңейтті. 1594 жылы олар Шығыстағы алғашқы римдік үлгідегі академиялық мекемені – Макаодағы (Қытай) Сент-Пол иезуит колледжін құрды. Алессандро Валигнано құрған бұл колледж иезуит миссионерлерінің шығыс тілдерін (қытай және жапон) және мәдениетін зерттеуіне үлкен әсер етті, Маттео Риччи сияқты алғашқы батыс синологтарының үйіне айналды. Гоадағы иезуиттердің күш-жігері 1759 жылы Португалияның мемлекеттік хатшысы, Помбал маркизінің иезуиттерді португалдық аумақтардан қууымен тоқтатылды. Португалиялық иезуит Антонио де Андраде 1624 жылы Батыс Тибетте миссия құрды (қараңыз, «Тибеттегі католик шіркеуі»). 1661 жылы Иоганн Грубер және Альберт Дорвилл иезуит миссионерлері Тибеттің Лхаса қаласына келді. Итальяндық иезуит Ипполито Дезидери Лхаса мен Орталық Тибетте жаңа иезуит миссиясын құрды (1716–21) және тибет тілі мен мәдениетін жақсы меңгеріп, ел мен оның діні туралы ұзақ және егжей-тегжейлі есеп жазды, сондай-ақ католик христиан дінінің рас екенін дәлелдеуге тырысқан тибет тіліндегі трактаттар жазды. Америкадағы иезуит миссиялары Еуропада, әсіресе Испания мен Португалияда, патшалық үкіметтердің отарлаушылық жобаларына кедергі келтіргені үшін даулы болды. Иезуиттер көбінесе жергілікті халық пен құлдық арасында тұрған жалғыз күш болды. Олар Оңтүстік Америкада, әсіресе қазіргі Бразилия мен Парагвайда, «редукциялар» деп аталатын жергілікті христиандық қала-мемлекеттерін құрды. Бұл идеалдық теократиялық модельге сәйкес құрылған қоғамдар еді. Антонио Руис де Монтойя сияқты иезуиттердің испан және португал отаршылдарынан жергілікті халықты құлдықтан қорғауға жасаған күш-жігері орденнің таратылуына себеп болды. Мануэль да Нобрега және Хосе де Анчиета сияқты иезуит діни қызметкерлері XVI ғасырда Бразилияда бірнеше қалалар құрды, соның ішінде Сан-Паулу және Рио-де-Жанейро, және жергілікті халықтарды бейбіттендіруге, дінге көшіруге және білім беруге үлкен әсер етті. Олар сонымен қатар мектептер салды, халықты ауылдарға біріктірді және Бразилияның жергілікті тілдері үшін жазу жүйесін жасады. Шетелдегі миссияларда жұмыс істеген иезуит ғалымдары жергілікті тілдерді зерттеуге өте берілді және латын тіліне аудармалы грамматикалар мен сөздіктер жасауға тырысты. Бұған мыналар кірді: жапон тілі (1603 жылы жазылған «Nippo jisho», сондай-ақ «Vocabvlario da Lingoa de Iapam» («Жапон тілінің сөздігі»), жапон-португал сөздігі); вьетнам тілі (португалдық миссионерлер вьетнам алфавитін жасады, ол кейіннен Авиньондық миссионер Александр де Родспен 1651 жылғы үш тілді сөздігімен формалдық алды); тупи (Бразилияның негізгі тілі); және 1740 жылдары Жан-Франсуа Понс жасаған санскриттің Батыстағы алғашқы зерттеуі. Иезуит миссионерлері Солтүстік Америкадағы Жаңа Франциядағы жергілікті халықтар арасында белсенді болды, олардың көпшілігі үйренген алғашқы ұлттар мен американдықтардың тілдерінің сөздіктерін немесе глоссарийларын жасады. Мысалы, 1708 жылы қайтыс болғаннан бұрын Миссисипи өзені аймағындағы Иллинойс миссиясының викарийі Жак Гравие Миами-Иллинойс-француз сөздігін жасады, ол миссионерлердің еңбектері арасында ең толыққандысы саналады. 1632 жылдан 1673 жылға дейін жыл сайын жарияланған «Иезуит қатынастары» түрінде кеңейтілген құжаттама қалдырылды.

The Jesuits were founded just before the Council of Trent (1545–1563) and ensuing Counter Reformation that would introduce reforms within the Catholic Church, and so counter the Protestant Reformation throughout Catholic Europe. Ignatius and the early Jesuits did recognize, though, that the hierarchical church was in dire need of reform. Some of their greatest struggles were against corruption, venality, and spiritual lassitude within the Catholic Church. Ignatius insisted on a high level of academic preparation for the clergy in contrast to the relatively poor education of much of the clergy of his time. The Jesuit vow against "ambitioning prelacies" can be seen as an effort to counteract another problem evidenced in the preceding century. Ignatius and the Jesuits who followed him believed that the reform of the church had to begin with the conversion of an individual's heart. One of the main tools the Jesuits have used to bring about this conversion is the Ignatian retreat, called the Spiritual Exercises. During a four week period of silence, individuals undergo a series of directed meditations on the purpose of life and contemplations on the life of Christ. They meet regularly with a spiritual director who guides their choice of exercises and helps them to develop a more discerning love for Christ. The retreat follows a "Purgative Illuminative Unitive" pattern in the tradition of the spirituality of John Cassian and the Desert Fathers. Ignatius' innovation was to make this style of contemplative mysticism available to all people in active life. Further, he used it as a means of rebuilding the spiritual life of the church. The Exercises became both the basis for the training of Jesuits and one of the essential ministries of the order: giving the exercises to others in what became known as "retreats". The Jesuits' contributions to the late Renaissance were significant in their roles both as a missionary order and as the first religious order to operate colleges and universities as a principal and distinct ministry. Jesuits did, however, have much success in Latin America. Their ascendancy in societies in the Americas accelerated during the seventeenth century, wherein Jesuits created new missions in Peru, Colombia, and Bolivia; as early as 1603, there were 345 Jesuit priests in Mexico alone. Francis Xavier, one of the original companions of Loyola, arrived in Goa (Portuguese India) in 1541 to carry out evangelical service in the Indies. In a 1545 letter to John III of Portugal, he requested an Inquisition to be installed in Goa to combat heresies like crypto Judaism and crypto Islam. Under Portuguese royal patronage, Jesuits thrived in Goa and until 1759 successfully expanded their activities to education and healthcare. In 1594 they founded the first Roman style academic institution in the East, St. Paul Jesuit College in Macau, China. Founded by Alessandro Valignano, it had a great influence on the learning of Eastern languages (Chinese and Japanese) and culture by missionary Jesuits, becoming home to the first western sinologists such as Matteo Ricci. Jesuit efforts in Goa were interrupted by the expulsion of the Jesuits from Portuguese territories in 1759 by the powerful Marquis of Pombal, Secretary of State in Portugal. The Portuguese Jesuit António de Andrade founded a mission in Western Tibet in 1624 (see also "Catholic Church in Tibet"). Two Jesuit missionaries, Johann Grueber and Albert Dorville, reached Lhasa, in Tibet, in 1661. The Italian Jesuit Ippolito Desideri established a new Jesuit mission in Lhasa and Central Tibet (1716–21) and gained an exceptional mastery of Tibetan language and culture, writing a long and very detailed account of the country and its religion as well as treatises in Tibetan that attempted to refute key Buddhist ideas and establish the truth of Catholic Christianity. Jesuit missions in the Americas became controversial in Europe, especially in Spain and Portugal where they were seen as interfering with the proper colonial enterprises of the royal governments. The Jesuits were often the only force standing between the Indigenous and slavery. Together throughout South America but especially in present day Brazil and Paraguay, they formed Indigenous Christian city states, called "reductions". These were societies set up according to an idealized theocratic model. The efforts of Jesuits like Antonio Ruiz de Montoya to protect the natives from enslavement by Spanish and Portuguese colonizers would contribute to the call for the society's suppression. Jesuit priests such as Manuel da Nóbrega and José de Anchieta founded several towns in Brazil in the 16th century, including São Paulo and Rio de Janeiro, and were very influential in the pacification, religious conversion, and education of indigenous nations. They also built schools, organized people into villages, and created a writing system for the local languages of Brazil. Jesuit scholars working in foreign missions were very dedicated in studying the local languages and strove to produce Latinized grammars and dictionaries. This included: Japanese (see Nippo jisho, also known as Vocabvlario da Lingoa de Iapam, "Vocabulary of the Japanese Language", a Japanese–Portuguese dictionary written 1603); Vietnamese (Portuguese missionaries created the Vietnamese alphabet, which was later formalized by Avignon missionary Alexandre de Rhodes with his 1651 trilingual dictionary); Tupi (the main language of Brazil); and the pioneering study of Sanskrit in the West by Jean François Pons in the 1740s. Jesuit missionaries were active among indigenous peoples in New France in North America, many of them compiling dictionaries or glossaries of the First Nations and Native American languages they had learned. For instance, before his death in 1708, Jacques Gravier, vicar general of the Illinois Mission in the Mississippi River valley, compiled a Miami–Illinois–French dictionary, considered the most extensive among works of the missionaries. Extensive documentation was left in the form of The Jesuit Relations, published annually from 1632 until 1673.

Ұлыбритания

XVI ғасырда Британияда иезуиттер белсенді болғанмен, Елизавета дәуірінде католиктерді қудалау салдарынан 1623 жылы ғана ағылшын провинциясы құрылды. Ұлыбритания аумағындағы алғашқы иезуиттердің ең маңызды мәселесі – дін қызметкерлерін даярлау орындарын құру болды. Римде ағылшын колледжі ашылғаннан кейін (1579), Вальядолидте (1589), содан кейін Севильяда (1592) және Лувенде (1614) оқу орындары ашылды. Бұл кейіннен Хейтроп колледжі деп аталатын алғашқы негіз болды. 1896 жылы құрылған Кэмпион Холл осы күнге дейін Оксфорд университетінде орналасқан. XVI және XVII ғасырларда дін қызметкерлерін даярлауға арналған иезуит мекемелері Британиядағы католиктерді қудалаудың ошақтарына айналды, онда католик дін қызметкерлері деп күдіктелген ер адамдар тұтқындалып, азапталды және өлім жазасына кесілді. Кэмпион Холлдың құрметіне аталған адам, сондай-ақ Брайан Кансфилд, Ральф Корбингтон және тағы көптеген иезуиттер қаза тапты. Олардың кейбіреулері Англия мен Уэльстің қырық шейіті қатарына енді. Бүгінде Лондонда төрт иезуит шіркеуі, Англияда тағы үш, ал Шотландияда екі ғибадат орны сақталған.

Қытай

Иезуиттер Қытайға алғаш рет Макаодағы португалдық бекінісі арқылы кірді, онда олар Жасыл аралға қоныстанды және Сент-Пол колледжін құрды. 16-17 ғасырлардағы иезуиттердің Қытай миссиясы Қытайға Батыс ғылымын және астрономияны, сол кезде өзінің революциясын бастан өткізіп жатқан, енгізді. Иезуиттер әкелген ғылыми революция Қытайда ғылыми жаңалықтардың төмендеу кезеңімен бірге келді: [Иезуиттер] батыстың математикалық және астрономиялық еңбектерін қытай тіліне аударуға күш салды және қытай ғалымдарының осы ғылымдарға деген қызығушылығын оятып, жақтандырды. Олар кең көлемде астрономиялық байқаулар жасады және Қытайда алғашқы заманауи картографиялық жұмыстарды жүргізді. Олар осы ежелгі мәдениеттің ғылыми жетістіктерін бағалай білді және оларды Еуропаға таныстырды. Еуропалық ғалымдар олардың хат алмасулары арқылы Қытай ғылымы мен мәдениеті туралы алғаш рет білді. Бір ғасырдан астам уақыт бойы Микеле Руджиери, Маттео Риччи, Диего де Пантожа, Филипп Купле, Михал Боим және Франсуа Ноэль сияқты иезуиттер аудармаларды жетілдіріп, қытай білімін, мәдениетін, тарихын және философиясын Еуропаға таратып келді. Олардың латын тіліндегі еңбектері «Конфуций» есімін кеңінен танымал етті және деистер мен басқа да Орта ғасыр ойшылдарына айтарлықтай әсер етті, олардың кейбіреулерін иезуиттердің конфуциандық моральды католицизммен келістіруге жасаған тырысулары қызықтырды. Францискан және басқа монахтар ордендері келгеннен кейін иезуиттердің қытай мәдениеті мен рәсімдерін қабылдауы ұзаққа созылған Қытай рәсімдері дауларына әкелді. Кангси императорының және көптеген иезуиттердің жеке куәлігіне қарамастан, қытайлардың ата-бабаларын және Конфуцийді құрметтеу діни емес құрмет белгісі болды, Папа Клемент XI-нің 1704 жылғы Cum Deus Optimus паптық жарлығы мұндай мінез-құлық құдайға табыну мен ырым-жырымның рұқсат етілмейтін түрлері болып табылады деп шешті; оның легаты Турнон және Фуцзян епископы Чарльз Майгро, бұл тұжырымдарды Кангси императорына ұсынуға міндеттелген, үлкен білмей-білмеушілік танытты, сондықтан император Риччидің қытай катехизимі шарттарын ұстай алмайтын христиан миссионерлерін шығаруды бұйырды. Турнонның 1715 жылғы Ex Illa Die бұқашасымен бекітілген Клемент жарлығын бұзғандарды жазалау және автоматты түрде қауымнан шығару Қытайдағы барлық миссиялардың жылдам құлдырауына әкелді; Ол «халықтың терең білімсіздігіне қарсы ем ретінде» грамматикалық мектептер құрумен айыпталды. Вольфтың Ирландиядағы миссиясы бастапқыда склероздық Ирландия шіркеуін дұрыс негізге қоюға, Тридент реформаларын енгізуге және бос орындарды толтыруға лайықты адамдарды табуға бағытталған. Ол Лимерикте Menabochta («кедей әйелдер») деп аталатын әйелдер үйін құрды және 1565 жылы Лимерикте мектеп құруға дайындық басталды. Оның ықпалымен Лимерик епархиясының діни қызметкері Ричард Криг Армагтың бос архиепархиясын қабылдауға көндірілді және 1564 жылы Римде құлшылыққа тағайындалды. Лимериктегі алғашқы мектеп – Крессент колледжі қиын жағдайда жұмыс істеді. 1566 жылдың сәуір айында Уильям Гуд португал иезуиттері арқылы өзінің іс-әрекеті туралы толық баяндама жіберді. Ол иезуиттердің бас генералына өзі мен Эдмунд Дэниелдің Лимерик қаласына екі жыл бұрын келгенін және олардың жағдайы қауіпті болғанын хабарлады. Екеуі де қалаға денсаулығы нашар келгенмен, халықтың мейірімділігі арқасында жазылып кетті. Олар Вулфпен байланыс орнатқан, бірақ онымен тек түнде кездесе алды, өйткені ағылшын билігі легатты тұтқындауға тырысты. Вулф оларға Лимериктің ұлдарына сабақ беруді тапсырды, діни сабақтарға баса назар аударды, ал Гуд осы мақсат үшін катехизисті латын тілінен ағылшын тіліне аударды. Олар қалада сегіз ай болды, 1565 жылдың желтоқсанында Дезмонд графының қорғауында Килмаллокқа көшіп барғанға дейін, олар қалада көрген қиын жағдайларға қарағанда жайлырақ өмір сүрді. Алайда олар Килмаллокта өздерін асырай алмады және үш айдан кейін 1566 жылдың Пасхасында қалаға оралды және таңғажайып түрде өз үйлерін Ирландияның Лорд Депутатына тиесілі тұрғын үйге орналастырды, оны оларға белгілі бір ықпалды достары жеткізді. Олар Касл-Лейнде сабақ беруді және құрметті рәсімдерді өткізуді қайтадан бастады, бірақ олардың қызметі Корольдік комиссарлардың келуімен шектелді. Гуд ағылшын болғандықтан, қаладағы ағылшын шенеуніктері оны қамқорлыққа алды және бірнеше рет олармен тамақтануға шақырды, бірақ оған парасаттылық таныту және Петрдің біріншілігін және діни қызметтердің арасындағы Массаның басымдығын студенттерімен және қауыммен жарнамалаудан аулақ болуға кеңес берді, сондай-ақ оның уағыздары әскери билеушілерге бағынуға баса назар аударуы керек болды, әйтпесе тұтқындалуы мүмкін. Саяси және діни ахуал Папа Пий V-нің королева Елизавета I-ді ресми түрде қауымнан шығаруға дейін одан да белгісіз болды, бұл Англия мен Ирландияда католицизмге қарсы жаңа толқынға әкелді. 1568 жылдың соңында Мит епископы, Хью Брэди, Лимерикке иезуиттерді іздеу және қуу үшін Корольдік тапсырмамен жіберілді. Дэниелге дереу қаладан кетуге бұйрық берілді және ол Лиссабонға кетіп, португал иезуиттерімен оқуын жалғастырды. 1571 жылы Вулф Дублин қамалында тұтқындалып, түрмеге қамалғаннан кейін Дэниел португал провинциясын Вулфтың құтылу ақысын кепілдік беруге көндірді, ол босатылып, жылдамдықпен қуылды. Дэниел келесі жылы Ирландияға оралды, бірақ дереу тұтқындалды және оның кісісінен оның Дезмонд графының туысы Джеймс Фитцморис және испандық қастандыққа қатысқандығын дәлелдейтін айыптаушылық құжаттар табылды. Ол Лимериктен алынып, «ұры немесе белгілі қылмыскер сияқты» Коркке апарылды. Мунстер президенті сэр Джон Перроттың әскери трибуналынан кейін ол мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін дарға асылуға, тілге келтіруге және төрт бөлікке бөлуге үкім шығарылды және жоғарылық актісіне серт беруден бас тартқандықтан кешірімнен бас тартты. Оның өлімі 1572 жылдың 25 қазанында орындалды және оның туралы есеп 1576 жылы Фитцморис иезуиттердің бас генералына жіберілді, онда Дэниел «менің себебімнен қатыгездікпен өлтірілді» делінген. Дэниел қайтыс болғаннан және Вулф қуылғаннан кейін ирландиялық иезуиттердің негізі ауыр соққыға ұшырады. Гуд 1577 жылы Римде тұратыны жазылған, ал 1586 жылы Дезмонд графының иеліктерінің тартылып алынуы Мунстерде жаңа тұрақты протестанттық отырысқа әкелді, ол мектепті уақытша жалғастыруды мүмкінсіз етті. Иезуиттер миссиясы 1600 жылдардың басында ғана қалаға қайтадан орналаса алды, бірақ иезуиттер мұндағы тұрғын үйлерде жайлы өмір сүрді. Мысалы, Фр. Николас Лейнах басшылығындағы миссия 1601 жылы Лимерикте қайтадан орналасты, бірақ иезуиттердің қаладағы саны бірнеше жыл бойы 1 немесе 2-ден аспады. 1604 жылы Мунстер президенті сэр Генри Браункер Лимериктегі барлық иезуиттерді қаладан және провинциядан қууға бұйрық берді және иезуит діни қызметкерін билік органдарына таба беруге дайын болғандарға 7 фунт стерлинг ұсынды, ал семинаристке 5 фунт стерлинг ұсынды. Осы жылдардағы провинциядағы иезуиттер үйлері мен мектептері мерзімік шабуылдарға және мектептердің жай-күйіне, мұғалімдердің түрмеге қамалуына және ата-аналарға ауыр ақша айыптары салынғанына ұшырады. 1615-17 жылдары Томас Джонс жазған Корольдік визит кітаптарында Уотерфорд, Лимерик және Голуэйдегі иезуиттер мектептерінің жабылуы тіркелді. Дегенмен, осы кездейсоқ қуғынға қарамастан, иезуиттер провинцияда және Лимерикте белгілі бір жасырын ықпалға ие бола алды. Мысалы, 1606 жылы, көбінесе олардың күш-жігерінің арқасында, Кристофер Холивуд қаланың мэрі сайланды. Төрт жыл бұрынғы тұрғын иезуит «200 крузадо» сомасын негіздеу үшін жинады...

The Jesuits first entered China through the Portuguese settlement on Macau, where they settled on Green Island and founded St. Paul's College. The Jesuit China missions of the 16th and 17th centuries introduced Western science and astronomy, then undergoing its own revolution, to China. The scientific revolution brought by the Jesuits coincided with a time when scientific innovation had declined in China:

[The Jesuits] made efforts to translate western mathematical and astronomical works into Chinese and aroused the interest of Chinese scholars in these sciences. They made very extensive astronomical observation and carried out the first modern cartographic work in China. They also learned to appreciate the scientific achievements of this ancient culture and made them known in Europe. Through their correspondence, European scientists first learned about the Chinese science and culture. For over a century, Jesuits such as Michele Ruggieri, Matteo Ricci, Diego de Pantoja, Philippe Couplet, Michal Boym, and François Noël refined translations and disseminated Chinese knowledge, culture, history, and philosophy to Europe. Their Latin works popularized the name "Confucius" and had considerable influence on the Deists and other Enlightenment thinkers, some of whom were intrigued by the Jesuits' attempts to reconcile Confucian morality with Catholicism. Upon the arrival of the Franciscans and other monastic orders, Jesuit accommodation of Chinese culture and rituals led to the long running Chinese Rites controversy. Despite the personal testimony of the Kangxi Emperor and many Jesuit converts that Chinese veneration of ancestors and Confucius was a nonreligious token of respect, Pope Clement XI's papal decree Cum Deus Optimus ruled that such behavior constituted impermissible forms of idolatry and superstition in 1704; his legate Tournon and Bishop Charles Maigrot of Fujian, tasked with presenting this finding to the Kangxi Emperor, displayed such extreme ignorance that the emperor mandated the expulsion of Christian missionaries unable to abide by the terms of Ricci's Chinese catechism. Tournon's summary and automatic excommunication for any violators of Clement's decree—upheld by the 1715 bull Ex Illa Die—led to the swift collapse of all the missions in China; He was charged with setting up grammar schools "as a remedy against the profound ignorance of the people". Wolfe's mission in Ireland initially concentrated on setting the sclerotic Irish Church on a sound footing, introducing the Tridentine Reforms and finding suitable men to fill vacant sees. He established a house of religious women in Limerick known as the Menabochta ("poor women" ) and in 1565 preparations began for establishing a school at Limerick. At his instigation, Richard Creagh, a priest of the Diocese of Limerick, was persuaded to accept the vacant Archdiocese of Armagh, and was consecrated at Rome in 1564. This early Limerick school, Crescent College, operated in difficult circumstances. In April 1566, William Good sent a detailed report to Rome of his activities via the Portuguese Jesuits. He informed the Jesuit superior general that he and Edmund Daniel had arrived at Limerick city two years beforehand and their situation there had been perilous. Both had arrived in the city in very bad health, but had recovered due to the kindness of the people. They established contact with Wolfe, but were only able to meet with him at night, as the English authorities were attempting to arrest the legate. Wolfe charged them initially with teaching to the boys of Limerick, with an emphasis on religious instruction, and Good translated the catechism from Latin into English for this purpose. They remained in the city for eight months, before moving to Kilmallock in December 1565 under the protection of the Earl of Desmond, where they lived in more comfort than the primitive conditions they experienced in the city. However they were unable to support themselves at Kilmallock and three months later they returned to the city in Easter 1566, and strangely set up their house in accommodation owned by the Lord Deputy of Ireland, which was conveyed to them by certain influential friends. They recommenced teaching at Castle Lane, and imparting the sacraments, though their activities were restricted by the arrival of Royal Commissioners. Good reported that as he was an Englishman, English officials in the city cultivated him and he was invited to dine with them on a number of occasions, though he was warned to exercise prudence and avoid promoting the Petrine primacy and the priority of the Mass amongst the sacraments with his students and congregation, and that his sermons should emphasize obedience to secular princes if he wished to avoid arrest. The political and religious climate had become more uncertain in the lead up to Pope Pius V's formal excommunication of Queen Elizabeth I, which resulted in a new wave of repression of Catholicism in England and Ireland. At the end of 1568 the Anglican Bishop of Meath, Hugh Brady, was sent to Limerick charged with a Royal Commission to seek out and expel the Jesuits. Daniel was immediately ordered to quit the city and went to Lisbon, where he resumed his studies with the Portuguese Jesuits. In 1571, after Wolfe had been captured and imprisoned at Dublin Castle, Daniel persuaded the Portuguese Province to agree a surety for the ransom of Wolfe, who was quickly banished on release. Daniel returned to Ireland the following year, but was immediately captured and incriminating documents were found on his person, which were taken as proof of his involvement with the rebellious cousin of the Earl of Desmond, James Fitzmaurice and a Spanish plot. He was removed from Limerick, taken to Cork "just as if he were a thief or noted evildoer". After being court martialled by the Lord President of Munster, Sir John Perrot, he was sentenced to be hanged, drawn, and quartered for treason and refused pardon in return for swearing the Act of Supremacy. His execution was carried out on 25 October 1572 and a report of it was sent by Fitzmaurice to the Jesuit Superior General in 1576, where he said that Daniel was "cruelly killed because of me". With Daniel dead and Wolfe dismissed, the Irish Jesuit foundation suffered a severe setback. Good is recorded as resident at Rome by 1577 and in 1586 the seizure of Earl of Desmond's estates resulted in a new permanent Protestant plantation in Munster, making the continuation of the Limerick school impossible for a time. It was not until the early 1600s that the Jesuit mission could again re establish itself in the city, though the Jesuits kept a low profile existence in lodgings here and there. For instance a mission led by Fr. Nicholas Leinagh re established itself at Limerick in 1601, though the Jesuit presence in the city numbered no more than 1 or 2 at a time in the years immediately following. In 1604, the Lord President of Munster, Sir Henry Brouncker at Limerick, ordered all Jesuits from the city and Province, and offered £7 to anyone willing to betray a Jesuit priest to the authorities, and £5 for a seminarian. Jesuit houses and schools throughout the province, in the years thereafter, were subject to periodic crackdown and the occasional destruction of schools, imprisonment of teachers and the levying of heavy money penalties on parents are recorded in publications of the time. In 1615 17 the Royal Visitation Books, written up by Thomas Jones, the Anglican Archbishop of Dublin, records the suppression of Jesuit schools at Waterford, Limerick and Galway. Nevertheless, in spite of this occasional persecution, the Jesuits were able to exert a degree of discreet influence within the province and in Limerick. For instance in 1606, largely through their efforts, a Catholic named Christopher Holywood was elected Mayor of the city. Four years earlier the resident Jesuit had raised a sum of "200 cruzados" for the purpose of founding a hospital in the city, though the project was disrupted by a severe outbreak of plague and repression by the Lord President

The principal activities of the order within the city at this time were devoted to preaching, administration of the sacraments and teaching. The school opened and closed intermittently in or around the area of Castle Lane, near Lahiffy's lane. During demolition work stones marked I. H. S., 1642 and 1609 were, in the 19th century, found inserted in a wall behind a tan yard near St Mary's Chapel which, according to Lenihan, were thought to mark the site of an early Jesuit school and oratory. This building, at other times, had also functioned as a dance house and candle factory. For much of the 17th century, the Limerick Jesuit foundation established a more permanent and stable presence and the Jesuit Annals record a 'flourishing' school at Limerick in the 1640s. During the Confederacy the Jesuits had been able to go about their business unhindered and were invited to preach publicly from the pulpit of St. Mary's Cathedral on 4 occasions. Cardinal Giovanni Rinuccini wrote to the Jesuit general in Rome praising the work of the Rector of the Limerick College, Fr. William O'Hurley, who was aided by Fr. Thomas Burke. However just a few years later, during the Protectorate era, only 18 of the Jesuits resident in Ireland managed to avoid capture by the authorities. Lenihan records that the Limerick Crescent College in 1656 moved to a hut in the middle of a bog which was difficult for the authorities to find. This foundation was headed up by Fr. Nicholas Punch who was aided by Frs. Maurice Patrick, Piers Creagh and James Forde and the school attracted a large number of students from around the locality. At the Restoration of Charles II, the school moved back to Castle Lane, and remained largely undisturbed for the next 40 years, until the surrender of the city to Williamite forces in 1692. In 1671, Dr. James Douley was appointed Vicar Apostolic of Limerick and during his visitation to the diocese reported to the Holy See that the Jesuits had a house and "taught schools with great fruit, instructing the youth in the articles of faith and good morals." Douley also noted that this and other Catholic schools operating in the Diocese were also attended by local Protestants. The Jesuit presence in Ireland, in the so called Penal era after the Battle of the Boyne, ebbed and flowed. By 1700 they were only 6 or 7, recovering to 25 by 1750. Small Jesuit houses and schools existed at Athlone, Carrick on Suir, Cashel, Clonmel, Kilkenny, Waterford, New Ross, Wexford, and Drogheda, as well as Dublin and Galway. At Limerick there appears to have been a long hiatus following the defeat of the Jacobite forces and Begley states that Fr. Thomas O'Gorman was the first Jesuit to return to Limerick after the siege, arriving in 1728 and he took up residence in Jail Lane, near the Castle in the Englishtown. There he opened a school to "impart the rudiments of the classics to the better class youth of the city." O'Gorman left in 1737 and was succeeded by Fr. John McGrath. Next came Fr. James McMahon, who was a nephew of the Primate of Armagh, Hugh MacMahon. McMahon lived at Limerick for thirteen years until his death in 1751. In 1746 Fr Joseph Morony was sent from Bordeaux to join McMahon and the others. Morony remained at the Jail Lane site teaching at what Begley states was a "high class school" until 1773 when he was ordered to close the school and oratory following the papal suppression of the Society of Jesus, 208 years after its foundation by Wolfe. Morony then went to live in Dublin and worked as a secular priest. Despite the efforts of the Castle authorities and English government the Limerick school managed to survive the Protestant Reformation, the Cromwellian invasion and Williamite Wars, and subsequent Penal Laws. It was finally forced to close, not for religious or confessional reasons, but due to the political difficulties of the Jesuit Order elsewhere. Following the restoration of the Society of Jesus in 1814, the Jesuits gradually re established a number of their schools throughout the country, starting with foundations at Kildare and Dublin. They returned to Limerick at the invitation of the Bishop of Limerick, John Ryan, in 1859 and also re established a school at Galway in the same year.

Канада

17 ғасырда Жаңа Францияның француз отарлауы кезінде иезуиттер Солтүстік Америкада белсенді рөл атқарды. Сэмюэл де Шамплен 1608 жылы Квебекте француз колониясының негізін қалады. Қазіргі Онтарио, Квебек, Симко көлі мен Джорджиан шығанағының айналасындағы жерлерді мекендеген жергілікті тайпалар Монтане, Алгонкин және Хурон тайпалары болды. Шамплен оларда құтқарылуға тиіс жандар бар деп сенгендіктен, 1614 жылы Франциядағы францискандықтардың реформалық тармағы – реколектілерді жергілікті тұрғындарды діндеріне айналдыру үшін шақырды. 1624 жылы француз реколектілері өздерінің міндетінің ауқымдылығын түсініп, бұл іске көмектесу үшін Иса қоғамын шақыру үшін Францияға өкіл жіберді. Шақыру қабылданды, ал 1625 жылы Жан де Бребёф, Энемонд Массе және Шарль Лалеман иезуиттері Квебекке келді. Лалеман Жаңа Франция иезуиттерінің бірінші жазбаларын жасаған автор ретінде танылады, ол 17 ғасырдағы олардың миссионерлік қызметін баяндады. 1626 жылы иезуиттер гурондық миссияға қатысып, гурондықтардың арасында өмір сүрді. Бребёф жергілікті тілді үйреніп, алғашқы гурон тілінің сөздігін жасады. Сыртқы қақтығыстар иезуиттерді 1629 жылы Квебек ағылшын қолына берілгеннен кейін Жаңа Францияны тастап кетуге мәжбүр етті. 1632 жылы Квебек Сен-Жермен-ан-Лай шарты бойынша француздарға қайтарылды және иезуиттер гурондық аумағына оралды. 1634 жылдан бастап Еуропадан әкелінген аурулардың таралуынан кейін, гурон тайпаларының бір бөлігі иезуиттерге сенімсіздікпен қарап, оларды кітаптарынан сиқыршылықпен айналысатын сиқыршылар деп айыптады. 1639 жылы иезуит Жером Лалеман миссионерлерге гурондықтар арасында тұру үшін жергілікті тұрғын үй қажет деп шешті және қазіргі Мидленд, Онтарио қаласының жанында Сент-Мариді құрды, ол еуропалық қоғамның үлгісі болуы керек еді. Ол иезуиттердің бас штабына айналып, Канада тарихының маңызды бөлігі болды. 1640-шы жылдардың көп бөлігінде иезуиттер Хюронияда бес шіркеу құрып, 1630-шы жылдардағы індеттерге дейін 20 000-нан астам халқы бар гурон тайпасының мыңнан астам өкілін дінге өттірді. Алайда, Нью-Йорктің ирокездері, гурон тайпасының қарсыластары, гурон тайпасының байлығына қызғанышпен қарап, 1648 жылы гурондық ауылдарға шабуыл жасады. Олар миссионерлерді өлтіріп, ауылдарды өртеп жіберді, ал гурон тайпасы шашырап кетті. Де Бребёф пен Габриэль Лалеман ирокездердің шабуылдарында азаптап, өлтірілді, осы үшін олар католик шіркеуінде шейіттер ретінде қасиеттіленді. Ирокездерге оны қиратудың ләззатын берудің орнына, иезуит Пол Рагуно Сент-Мариді өртеп жіберді. 1649 жылдың маусым айының соңында француздар мен христиан гурондары Кристиан аралында (Иль де Сент-Жозеф) Сент-Мари II құрылысын бастады. Алайда, аштық, азық-түлік жетіспеушілігі және ирокездердің шабуылдарының үнемі қаупіне байланысты кішкентай Сент-Мари II 1650 жылдың маусым айында тасталды, ал қалған христиан гурондары мен иезуиттер Квебек пен Оттаваға кетті. Ирокездердің шабуылдары мен аурулардың таралуы салдарынан көптеген миссионерлер, саудагерлер мен сарбаздар қаза тапты. Бүгінде виандот деп те аталатын гурон тайпасының Канаданың Квебек қаласында және АҚШ-та үш ірі елді мекенінде алғашқы халықтардың резерваты бар. Гурон тайпасының құлдырауынан кейін иезуиттер ирокездерді өз діндеріне айналдыруға кірісті, бірақ 1642 жылы бұл әрекеттері сәтті болмады. 1653 жылы ирокездер голландтармен қарым-қатынастарын үзді. Олар француздармен бейбіт келісімге келді және миссионерлік қызмет басталды. Бірақ көп ұзамай ирокездер француздарға қарсы шықты. 1658 жылы иезуиттердің жұмысы сәтті болмады және олар азаптау немесе өлтіру қатерімен үнемі күресіп, 1687 жылға дейін өздерінің күш-жігерлерін жалғастырды, содан кейін ирокездердің отанындағы тұрақты бекеттерін тастады. 1700 жылға қарай иезуиттер Квебек, Монреаль және Оттаваны сақтап, жаңа бекеттер құрудан бас тартты. Жеті жылдық соғыс кезінде 1759 жылы Квебек британдықтар басып алды, ал Жаңа Франция британдықтардың бақылауына көшті. Британдықтар Жаңа Францияға иезуиттердің келуіне тыйым салды, ал 1763 жылы Жаңа Францияда тек 21 иезуит қалды. 1773 жылға қарай иезуиттердің саны 11-ге дейін азайды. Сол жылы Ұлыбритания королі Жаңа Франциядағы Иса қоғамын тарату туралы жарлық шығарды. Орденнің таратылуы салдарынан маңызды мүліктер мен инвестициялар қалды, олардың кірісі жылына шамамен 5000 фунт стерлингке тең болды, ал Квебек провинциясының істері жөніндегі кеңес, кейіннен Квебектің заң шығарушы жиналысы, қаражатты тиісті алушыларға, негізінен мектептерге бөлуді өз мойнына алды. Квебектегі иезуит миссиясы 1842 жылы қайта құрылды. Одан кейінгі онжылдықтарда бірнеше иезуит колледждері құрылды, олардың бірі қазіргі Лаваль университетіне айналды.

During the French colonisation of New France in the 17th century, Jesuits played an active role in North America. Samuel de Champlain established the foundations of the French colony at Québec in 1608. The native tribes that inhabited modern day Ontario, Québec, and the areas around Lake Simcoe and Georgian Bay were the Montagnais, the Algonquins, and the Huron. Champlain believed that these had souls to be saved, so in 1614 he obtained the Recollects, a reform branch of the Franciscans in France, to convert the native inhabitants. In 1624 the French Recollects realized the magnitude of their task and sent a delegate to France to invite the Society of Jesus to help with this mission. The invitation was accepted, and Jesuits Jean de Brébeuf, Énemond Massé, and Charles Lalemant arrived in Quebec in 1625. Lalemant is considered to have been the first author of one of the Jesuit Relations of New France, which chronicled their evangelization during the 17th century. The Jesuits became involved in the Huron mission in 1626 and lived among the Huron peoples. Brébeuf learned the native language and created the first Huron language dictionary. Outside conflict forced the Jesuits to leave New France in 1629 when Quebec was surrendered to the English. In 1632, Quebec was returned to the French under the Treaty of Saint Germain en Laye and the Jesuits returned to the Huron territory. After a series of epidemics of European introduced diseases beginning in 1634, some Huron began to mistrust the Jesuits and accused them of being sorcerers casting spells from their books. In 1639, Jesuit Jerome Lalemant decided that the missionaries among the Hurons needed a local residence and established Sainte Marie near present day Midland, Ontario, which was meant to be a replica of European society. It became the Jesuit headquarters and an important part of Canadian history. Throughout most of the 1640s the Jesuits had modest success, establishing five chapels in Huronia and baptising more than one thousand Huron out of a population which may have exceeded 20,000 before the epidemics of the 1630s. However, the Iroquois of New York, rivals of the Hurons, grew jealous of the Hurons' wealth and control of the fur trade system and attacked Huron villages in 1648. They killed missionaries and burned villages, and the Hurons scattered. Both de Brébeuf and Gabriel Lalemant were tortured and killed in the Iroquois raids; for this, they have been canonized as martyrs in the Catholic Church. The Jesuit Paul Ragueneau burned down Sainte Marie instead of allowing the Iroquois the satisfaction of destroying it. By late June 1649, the French and some Christian Hurons built Sainte Marie II on Christian Island (Isle de Saint Joseph). However, facing starvation, lack of supplies, and constant threats of Iroquois attack, the small Sainte Marie II was abandoned in June 1650; the remaining Christian Hurons and Jesuits departed for Quebec and Ottawa. As a result of the Iroquois raids and outbreak of disease, many missionaries, traders, and soldiers died. Today, the Huron tribe, also known as the Wyandot, have a First Nations reserve in Quebec, Canada, and three major settlements in the United States. After the collapse of the Huron nation, the Jesuits undertook the task of converting the Iroquois, something they had attempted in 1642 with little success. In 1653 the Iroquois nation had a fallout with the Dutch. They then signed a peace treaty with the French and a mission was established. The Iroquois soon turned on the French again. In 1658, the Jesuits were having little success and were under constant threat of being tortured or killed, but continued their effort until 1687 when they abandoned their permanent posts in the Iroquois homeland. By 1700, Jesuits turned to maintaining Quebec, Montreal, and Ottawa without establishing new posts. During the Seven Years' War, Quebec was captured by the British in 1759 and New France came under British control. The British barred the immigration of more Jesuits to New France, and by 1763, only 21 Jesuits were stationed in New France. By 1773 only 11 Jesuits remained. During the same year the British crown declared that the Society of Jesus in New France was dissolved. The dissolution of the order left in place substantial estates and investments, amounting to an income of approximately £5,000 a year, and the Council for the Affairs of the Province of Quebec, later succeeded by the Legislative Assembly of Quebec, assumed the task of allocating the funds to suitable recipients, chiefly schools. The Jesuit mission in Quebec was re established in 1842. There were a number of Jesuit colleges founded in the decades following; one of these colleges evolved into present day Laval University.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та бұл орден 17 ғасырдың басындағы жергілікті американдықтарға жасаған миссияларымен, колледждер мен университеттер желісімен және (Еуропада 1773 жылға дейін) католиктік контрреформациядағы саяси консервативтік рөлімен ең жақсы танымал. Америка Құрама Штаттарында Иса қоғамы географиялық провинцияларға бөлінген, олардың әрқайсысын провинциялық үстем басқарады. Бүгінде АҚШ-та төрт иезуит провинциясы қызмет етеді: АҚШ-тың шығыс, АҚШ-тың орталық және оңтүстік, АҚШ-тың орталық-батыс және АҚШ-тың батыс провинциялары. Ең гүлденген кезеңінде он провинция болған. Бұрын бірігулер болғанымен, 21-ші ғасырдың басында провинцияларды үлкен қайта ұйымдастыру басталды, мақсаты 2020 жылға қарай төрт провинцияға біріктіру еді.

Эквадор

Иса қоғамының шіркеуі (lang es), көбінесе la Compañía деп аталады, Эквадордың Кито қаласындағы иезуит шіркеуі. Ол Китодағы ең танымал шіркеулердің бірі, себебі оның кең орталық бөлігі алтын жапырақтарымен, алтынмен қапталған гипспен және ағаш оюларымен мол безендірілген. Чиеса дель Гесу (1580) және Чиеса ди Сант-Игнацио ди Лойола (1650) сияқты екі римдік иезуит шіркеуінен шабыттанған la Compañía Оңтүстік Америкадағы испан барокко архитектурасының ең маңызды туындыларының бірі және Китоның ең әсем шіркеуі. 160 жылға созылған құрылыс кезеңінде архитекторлар төрт архитектуралық стилді біріктірді, алайда барокко стилі ең бастысы болып табылады. Мудехар (мавр) ықпалы бағаналардағы геометриялық пішіндерде байқалады; чурригереск стилі әшекейлі безендірудің көп бөлігін, әсіресе ішкі қабырғаларды көрсетеді; соңында неоклассикалық стиль Сент-Мариана де Иисус шіркеуін (алғашқы жылдары шарап сақтау орны) әсемдейді.

Мексика

Жаңа Испаниядағы иезуиттер бірнеше жағынан ерекшеленді. Олар қабылдау үшін жоғары стандарттарға ие болды және көп жылдық оқудан өтті. Олар ұлдарын жаңадан құрылған иезуит колледждерінде ("колледждер") оқытқан элиталық отбасылардың демеушілігін тартты, оның ішінде San Pedro y San Pablo колледжі, San Ildefonso колледжі және Tepozotlan қаласындағы San Francisco Javier колледжі. Сол элиталық отбасылар дінге шақырылған ұлдарының иезуиттер қатарына қабылданатынына үміттенді. Иезуиттер сонымен қатар солтүстік шекарадағы жергілікті халықты дінге өткізуде белсенділік танытты. Колледждерін және Иса қоғамының мүшелерін қолдау үшін иезуиттер сол дәуірде табыс табудың ең жақсы тәсілдерімен басқарылатын жерлерді сатып алды. Бұл жерлердің көпшілігі байлардың қайырымдылығымен берілді. Иезуиттерге жер беру, 17 ғасырдың Пуэбла епископы Дон Хуан де Палафокс пен сол қаладағы иезуит колледжі арасындағы қақтығыстың себебі болды. Иезуиттер жерлерінен алынатын ондық салықты төлеуден бас тартқандықтан, бұл сыйлық шіркеу иерархиясының кірісінен ақшаны алып тастады. Иезуиттердің көптеген хасиендалары үлкен болды, Палафокс екі колледждің 300 000 бас қойы болғанын, олардың жүні Пуэбла қаласында жергілікті түрде матаға айналдырылатынын; алты қант плантациясының құны миллион песоға жететінін және 100 000 песо табыс әкелетінін мәлімдеді. Санта-Люсиядағы иезуиттердің үлкен хасиендасында агаве шырынынан жасалған масқақ – пульке өндірілді, оның негізгі тұтынушылары төмен таптар мен испан қалаларындағы жергілікті халық болды. Көптеген хасиендаларда тұрақты немесе маусымдық жұмысшылар жұмыс істесе де, Мексикадағы иезуиттердің хасиендаларында Африкадан әкелінген көптеген құлдар жұмыс істеді. Иезуиттер өздерінің меншіктерін үлкен иезуит орденімен біріктірілген бірлік ретінде басқарды, сондықтан хасиендалардан түскен кірістер олардың колледждерін қаржыландырды. Иезуиттер солтүстік шекарадағы жергілікті халыққа миссионерлік қызметін айтарлықтай кеңейтті, соның ішінде көптеген миссионерлер шейіт болды, бірақ патшалық осы миссияларды қолдады. Жылжымайтын мүлігі бар жалқаулар экономикалық жағынан толық интеграцияланбағандықтан, кейбір жеке үйлер бай болса, ал басқалары экономикалық қиындықтарға тап болды. Францискандықтар кедейлікті қабылдап, жылжымайтын мүлік жинамады, Мексикадағы августиндіктер мен доминикандықтардан айырмашылығы. Иезуиттер шіркеу иерархиясын қолдау үшін епископтардан және кафедралық шіркеулерден еншілес діни қызметкерлерге дейінгі жер иелерінен алынатын ауыл шаруашылығынан ондық салықты төлеу мәселесі бойынша епископтық иерархиямен қақтығысқа түсті. Иезуиттер ең ірі жер иесі болғандықтан, доминикандықтар мен августиндерден асып, олар да көп мүлік жинаған, бұл мәселе аз маңызды емес еді. Олар бұл жағдайға Папаның ерекше жеңілдіктері себепті жол берілмейтінін мәлімдеді. Де Палафокс осы мәселе бойынша иезуиттермен күресті және одан күйрегендіктен Испанияға қайтарылып, онда Осма епархиясының кіші епископы болды. Испания империясының басқа жерлерінде болғандай, иезуиттер 1767 жылы Мексикадан қуылды. Олардың хасиендалары сатылып, Баха-Калифорниядағы колледждері мен миссиялары басқа ордендерге берілді. Мексикада туған иезуит Франсиско Хавьер Клавьеро Италияда жүргенде Мексика тарихының маңызды еңбегін жазды, ол креол патриотизмінің негізі болды. Андрес Каво сонымен қатар Карлос Мария де Бустаманте 19 ғасырдың басында жариялаған Мексика тарихы туралы маңызды мәтін жазды. Мексика тарихы туралы жазған ертеректегі иезуит – Диего Луис де Мотесума (1619–99), Теночтитлан ацтек монархтарының ұрпағы. Мотесуманың "Corona mexicana, o Historia de los nueve Motezumas" еңбегі 1696 жылы аяқталды. Ол "мексикалық императорлардың 17 ғасырдағы Еуропалық мағынада заңды әулет екенін көрсетуді мақсат етті". 1840 жылы генерал Антонио Лопес де Санта-Анна Мексика президенті болған кезде иезуиттерге Мексикаға оралуға рұқсат берілді. Олардың Мексикаға қайта оралуы "кедей топтардың білім алуына көмектесу және олардың көп бөлігі оларға қайтарылды" үшін болды.

The Jesuits in New Spain distinguished themselves in several ways. They had high standards for acceptance to the order and many years of training. They attracted the patronage of elite families whose sons they educated in rigorous newly founded Jesuit colegios ("colleges"), including Colegio de San Pedro y San Pablo, Colegio de San Ildefonso, and the Colegio de San Francisco Javier, Tepozotlan. Those same elite families hoped that a son with a vocation to the priesthood would be accepted as a Jesuit. Jesuits were also zealous in evangelization of the indigenous, particularly on the northern frontiers. To support their colegios and members of the Society of Jesus, the Jesuits acquired landed estates that were run with the best practices for generating income in that era. A number of these haciendas were donated by wealthy elites. The donation of a hacienda to the Jesuits was the spark igniting a conflict between 17th century Bishop Don Juan de Palafox of Puebla and the Jesuit colegio in that city. Since the Jesuits resisted paying the tithe on their estates, this donation effectively took revenue out of the church hierarchy's pockets by removing it from the tithe rolls. Many of Jesuit haciendas were huge, with Palafox asserting that just two colleges owned 300,000 head of sheep, whose wool was transformed locally in Puebla to cloth; six sugar plantations worth a million pesos and generating an income of 100,000 pesos. The immense Jesuit hacienda of Santa Lucía produced pulque, the alcoholic drink made from fermented agave sap whose main consumers were the lower classes and Indigenous peoples in Spanish cities. Although most haciendas had a free work force of permanent or seasonal labourers, the Jesuit haciendas in Mexico had a significant number of enslaved people of African descent. The Jesuits operated their properties as an integrated unit with the larger Jesuit order; thus revenues from haciendas funded their colegios. Jesuits did significantly expand missions to the Indigenous in the northern frontier area and a number were martyred, but the crown supported those missions. Mendicant orders that had real estate were less economically integrated, so that some individual houses were wealthy while others struggled economically. The Franciscans, who were founded as an order embracing poverty, did not accumulate real estate, unlike the Augustinians and Dominicans in Mexico. The Jesuits engaged in conflict with the episcopal hierarchy over the question of payment of tithes, the ten percent tax on agriculture levied on landed estates for support of the church hierarchy from bishops and cathedral chapters to parish priests. Since the Jesuits were the largest religious order holding real estate, surpassing the Dominicans and Augustinians who had accumulated significant property, this was no small matter. They argued that they were exempt, due to special pontifical privileges. Bishop De Palafox took on the Jesuits over this matter and was so soundly defeated that he was recalled to Spain, where he became the bishop of the minor Diocese of Osma. As elsewhere in the Spanish empire, the Jesuits were expelled from Mexico in 1767. Their haciendas were sold off and their colegios and missions in Baja California were taken over by other orders. Exiled Mexican born Jesuit Francisco Javier Clavijero wrote an important history of Mexico while in Italy, a basis for creole patriotism. Andrés Cavo also wrote an important text on Mexican history that Carlos María de Bustamante published in the early 19th century. An earlier Jesuit who wrote about the history of Mexico was Diego Luis de Motezuma (1619–99), a descendant of the Aztec monarchs of Tenochtitlan. Motezuma's Corona mexicana, o Historia de los nueve Motezumas was completed in 1696. He "aimed to show that Mexican emperors were a legitimate dynasty in the 17th century in the European sense". The Jesuits were allowed to return to Mexico in 1840 when General Antonio López de Santa Anna was once more president of Mexico. Their re introduction to Mexico was "to assist in the education of the poorer classes and much of their property was restored to them".

Солтүстік испандық Америка

1571 жылы иезуиттер Перудің вице-корольдігіне келді; бұл Испания империясының маңызды аймағы болды, онда тығыз жергілікті халықтар ғана емес, сонымен қатар Потосиде мол күміс кендері де болды. Иезуиттердің алғашқы толқынының көрнекті өкілі Хосе де Акоста (1540–1600) болды, оның «Historia natural y moral de las Indias» (1590) атты кітабы еуропалықтарды Испанияның Америка империясымен ағылшын тіліндегі көркем әдебиет және терең байқаулар мен түсіндірмелер арқылы таныстырды, бұл Перуде өткен 15 жылдық тәжірибесі мен Жаңа Испанияда (Мексикада) болған уақытына негізделген. Перудің вице-королі Дон Франсиско де Толедо иезуиттерді Перудің жергілікті халықтарын дінге келтіруге шақырды, оларды приходтарға жетекшілік етуді қалады, бірақ Акоста иезуиттердің епископтардың билігіне бағынбайтындығы және жергілікті приходтарда дінге келтіру жұмыстарын жүргізу оларды епископтармен қақтығысқа түсіретіні туралы ұстанымда болды. Осы себепті Перудегі иезуиттер жергілікті халыққа емес, элиталық топтардың біліміне баса назар аударды. Жаңадан келген африкалық құлдарға көмек көрсету үшін Алонсо де Сандовал (1576–1651) Картахена де Индиас портында жұмыс істеді. Сандовал «De instauranda Aethiopum salute» (1627) еңбегінде осы қызмет туралы, кейін қасиетті деп жарияланған көмекшісі Питер Клавермен бірге портқа құл тасымалдаушы кемелермен қалай кездескенін, 300–600 құлға дейін тізгінталған кемелердің ішкі бөлігіне түсіп, сумен және басқа да көмектермен қамтамасыз еткенін, африкалықтарды христиан дінімен таныстырғанын сипаттады. Ол өзінің еңбегінде құлдықты немесе құлдарға жаман қарым-қатынасты айыптамады, бірақ иезуиттерге осы қызметке қатысуға нұсқау беруге және құлдарды қалай дінге келтіргенін түсіндіруге тырысты. Рафаэль Феррер 1602 жылдан 1610 жылға дейін Оңтүстік Американың Амазонка аймағындағы жоғарғы өңірлерін зерттеп, миссиялар құрған Квитоның алғашқы иезуиті болды. Бұл аймақ 1717 жылы жаңадан құрылған Жаңа Гранада вице-корольдігіне өткенге дейін Перу вице-корольдігінің бір бөлігі болған Квитоның Аудиенсиясына (жоғарғы сот) қарасты. 1602 жылы Феррер Агуарико, Напо және Мараньон өзендерін (қазіргі Эквадор мен Перуде орналасқан Сукумбиос аймағы) зерттеуді бастады және 1604–1605 жылдары Кофане тайпалары арасында миссиялар құрды. 1610 жылы ол жергілікті тайпаның бірінен шейіт болды. 1639 жылы Квито Аудиенсиясы Амазонка өзенін қайта зерттеу үшін экспедиция ұйымдастырды, және Квито иезуиті (Jesuita Quiteño) Кристобаль де Акунья осы экспедицияға қатысты. Экспедиция 1639 жылдың 16 ақпанында Напо өзенінен шығып, 1639 жылдың 12 желтоқсанында Амазонка өзенінің жағалауындағы қазіргі Бразилияның Пара штатына жетті. 1641 жылы Акунья Мадридте Амазонкаға жасаған экспедициясы туралы «Nuevo Descubrimiento del gran rio de las Amazonas» атты естелік жариялады, ол ғалымдар үшін Амазонка аймағы туралы маңызды анықтамалық материалға айналды. 1637 жылы Квитодан иезуиттер Гаспар Кугия мен Лукас де ла Куева Мараньон өзенінің жағалауындағы аймақтарда, Понго-де-Мансерише аймағының маңында, испандық Борья елді мекеніне жақын жерлерде Майнас миссияларын құруға кірісті. 1637–1652 жылдар аралығында Мараньон өзені мен оның оңтүстік салалары Хуаллага және Укайали өзендерінің бойында 14 миссия құрылды. Иезуит де ла Куэва мен Раймондо де Сантакруз Пастаса және Напо өзендері арқылы Квитомен байланыс жасаудың екі жаңа жолын ашты. 1637–1715 жылдар аралығында Сэмюэл Фриц Напо мен Негро өзендерінің арасындағы Амазонка бойында 38 миссия құрды, олар Омагуа миссиялары деп аталды. Бұл миссиялар 1705 жылдан бастап бразилиялық бандеиранттардың шабуылдарына ұдайы ұшырады. 1768 жылы Омагуа миссияларының арасында тек Сан-Хоакин-де-Омагуа ғана қалды, өйткені ол бандеиранттардан алыс Напо өзеніндегі жаңа жерге көшірілген. Майнас аймағында Квито иезуиттері 40 түрлі тілде сөйлейтін көптеген жергілікті тайпалармен байланыс орнатып, барлығы 173 иезуиттік миссия құрды, онда 150 000-ға жуық адам тұрды. Жұқпалы аурулардың (шешек және қызылша) және басқа тайпалармен, сондай-ақ бандеиранттармен соғыстардың салдарынан 1744 жылға қарай иезуит миссияларының саны 40-қа дейін азайды. Иезуит миссиялары жергілікті халыққа христиан дінін, темір құралдарды және құл сатушылар мен отарлаушылардан қорғаныш ұсынды. Қарсылығында жергілікті халық иезуиттердің талаптарына бағынып, өмір салтын өзгертуге мәжбүр болды. Миссиялардағы халықтың саны иезуиттердің, солдаттардың және христиандық үндістердің джунглиге жиі жасаған экспедициялары арқылы жергілікті халықты тұтқындап, миссияларға қайтаруға немесе қоныстануға мәжбүрлеу арқылы сақталды. 1767 жылы иезуиттер испан Америкасынан қуылған кезде Квито Аудиенсиясында 25 иезуит басқаратын 36 миссия тіркелді – 6-уы Напо және Агуарико миссияларында, ал 19-ы Пастаса және Икитос миссияларында, онда 20 000-ға жуық адам тұрды.

The Jesuits arrived in the Viceroyalty of Peru by 1571; it was a key area of the Spanish Empire, with not only dense indigenous populations but also huge deposits of silver at Potosí. A major figure in the first wave of Jesuits was José de Acosta (1540–1600), whose book Historia natural y moral de las Indias (1590) introduced Europeans to Spain's American empire via fluid prose and keen observation and explanation, based on 15 years in Peru and some time in New Spain (Mexico). Viceroy of Peru Don Francisco de Toledo urged the Jesuits to evangelize the Indigenous peoples of Peru, wanting to put them in charge of parishes, but Acosta adhered to the Jesuit position that they were not subject to the jurisdiction of bishops and to catechize in Indigenous parishes would bring them into conflict with the bishops. For that reason, the Jesuits in Peru focused on education of elite men rather than the indigenous populations. To minister to newly arrived African slaves, Alonso de Sandoval (1576–1651) worked at the port of Cartagena de Indias. Sandoval wrote about this ministry in De instauranda Aethiopum salute (1627), describing how he and his assistant Peter Claver, later canonized, met slave transport ships in the harbour, went below decks where 300–600 slaves were chained, and gave physical aid with water, while introducing the Africans to Christianity. In his treatise, he did not condemn slavery or the ill treatment of slaves, but sought to instruct fellow Jesuits to this ministry and describe how he catechized the slaves. Rafael Ferrer was the first Jesuit of Quito to explore and found missions in the upper Amazon regions of South America from 1602 to 1610, which belonged to the Audiencia (high court) of Quito that was a part of the Viceroyalty of Peru until it was transferred to the newly created Viceroyalty of New Granada in 1717. In 1602, Ferrer began to explore the Aguarico, Napo, and Marañon rivers (Sucumbios region, in what is today Ecuador and Peru), and between 1604 and 1605 set up missions among the Cofane natives. He was martyred by an apostate native in 1610. In 1639, the Audiencia of Quito organized an expedition to renew its exploration of the Amazon river and the Quito Jesuit (Jesuita Quiteño) Cristóbal de Acuña was a part of this expedition. The expedition disembarked from the Napo river 16 February 1639 and arrived in what is today Pará, Brazil, on the banks of the Amazon river on 12 December 1639. In 1641, Acuña published in Madrid a memoir of his expedition to the Amazon river entitled Nuevo Descubrimiento del gran rio de las Amazonas, which for academics became a fundamental reference on the Amazon region. In 1637, the Jesuits Gaspar Cugia and Lucas de la Cueva from Quito began establishing the Mainas missions in territories on the banks of the Marañón River, around the Pongo de Manseriche region, close to the Spanish settlement of Borja. Between 1637 and 1652 there were 14 missions established along the Marañón River and its southern tributaries, the Huallaga and the Ucayali rivers. Jesuit de la Cueva and Raimundo de Santacruz opened up two new routes of communication with Quito, through the Pastaza and Napo rivers. Between 1637 and 1715, Samuel Fritz founded 38 missions along the length of the Amazon river, between the Napo and Negro rivers, that were called the Omagua Missions. These missions were continually attacked by the Brazilian Bandeirantes beginning in the year 1705. In 1768, the only Omagua mission that was left was San Joaquin de Omaguas, since it had been moved to a new location on the Napo river away from the Bandeirantes. In the immense territory of Maynas, the Jesuits of Quito made contact with a number of indigenous tribes which spoke 40 different languages, and founded a total of 173 Jesuit missions encompassing 150,000 inhabitants. Because of the constant epidemics (smallpox and measles) and warfare with other tribes and the Bandeirantes, the total number of Jesuit Missions were reduced to 40 by 1744. The Jesuit missions offered the Indigenous people Christianity, iron tools, and a small degree of protection from the slavers and the colonists. In exchange, the Indigenous had to submit to Jesuit discipline and adopt, at least superficially, a lifestyle foreign to their experience. The population of the missions was only sustained by frequent expeditions into the jungle by Jesuits, soldiers, and Christian Indians to capture Indigenous people and force them to return or to settle in the missions. At the time when the Jesuits were expelled from Spanish America in 1767, the Jesuits registered 36 missions run by 25 Jesuits in the Audiencia of Quito – 6 in the Napo and Aguarico Missions and 19 in the Pastaza and Iquitos Missions, with a population at 20,000 inhabitants.

Парагвай

XVII ғасырдың басында Парагвайдың шығысындағы және көршілес Бразилия мен Аргентинадағы гуарани халқы қиын жағдайға түсті. Еуропалық аурулардың қайталап туындаған эпидемиялары олардың санын 50 пайызға дейін азайтты, ал испан және метис отарлаушыларының енкомендалардағы мәжбүрлі еңбегі көптеген адамдарды дерлік құлға айналдырды. Францискан миссионерлері 1580 жылдары «редукция» деп аталатын миссияларды құруды бастады. 1588 жылы Асунсьонға алғашқы иезуиттер келді және 1609 жылы Сан-Игнасио Гуасудегі алғашқы миссиясын (немесе редукциясын) құрды. Иезуиттердің мақсаты – гуаранилерді христиан дініне өткізу, еуропалық құндылықтар мен әдет-ғұрыптарды (христиандық өмір үшін қажет деп есептелетін) енгізу, гуаранилерді еуропалық отарлаушылар мен құл сатушылардан оқшаулау және қорғау болды. Гуарани халқына қайталап туындаған эпидемиялардан өзге, Бразилиядан келген Бандейрантелер гуаранилерді тұтқынға алып, оларды қант плантацияларында жұмыс істеуге немесе кәніздер мен үй қызметшілері ретінде сатуға мәжбүр етті. Сан-Паулу маңындағы жергілікті халықты қырып салғаннан кейін, олар иезуиттердің тығыз қоныстанған миссияларын тапты. Бастапқыда миссиялардың құл сатушыларға қарсы қорғанысы нашар болды, мыңдаған гуаранилер тұтқынға алынып, құлға айналды. 1631 жылдан бастап иезуиттер өз миссияларын Гуайра провинциясынан (қазіргі Бразилия мен Парагвай) оңтүстік-батысқа қарай Парагвай, Аргентина және Бразилияның үш шекара аймағына көшірді. Миссиядағы 30 мың гуаранидің шамамен 10 мыңы иезуиттермен бірге жүруге шешім қабылдады. 1641 және 1642 жылдары иезуиттермен қаруланған гуарани әскерлері Бандейрантелерді жеңіп, аймақтағы құл саудасының ең жаман түрлерін тоқтатты. Осы уақыттан бастап иезуит миссиялары эпидемиялармен үзіліп, өсім мен гүлденуді бастан кешірді. 1732 жылы иезуиттердің маңыздылығы шарына жеткенде, олар шамамен 30 миссияда тұратын 141 000 гуараниге (сондай-ақ басқа халықтардың аз санына) жетекшілік етті. Тарихшылардың иезуит миссиялары туралы пікірлері әртүрлі. Миссиялар романтикалық безендірілген, гуаранилер табиғаттың күнәсіз балалары ретінде бейнеленген, ал иезуиттер – олардың дана және қайырымды нұсқаушылары, жер бетіндегі утопияға жетекшілік ететін тұлғалар ретінде көрсетілген. «Оларды қолдайтындар иезуиттер индейлерді қанаудан қорғап, гуарани тілін және жергілікті мәдениеттің басқа да қырларын сақтап қалды» деп атап көрсетеді. «Дін арқылы иезуиттер Парагвайда монархиялық билікті орнатты, - деп жазды XVIII ғасыр философ Жан д’Алембер. – Бұл билік тек олардың инаяттылығына және үкімет етудің кеңпейілді әдістеріне негізделген. Олар өздерінің билігіндегі халықты бақытты етті». Вольтер иезуит миссияларын «адамзаттың жеңісі» деп атады. Керікөрушілер «иезуиттер индейлердің бостандығын тартып алды, оларды өмір салтын түбегейлі өзгертуге мәжбүрледі, физикалық зорлық-зомбылық көрсетті және ауруларға ұшыратты» дейді. Сонымен қатар, миссиялар тиімсіз болды және олардың экономикалық табысы «иезуит орденінен берілетін субсидияларға, патшаның ерекше қорғауы мен артықшылықтарына және бәсекелестіктің болмауына» байланысты болды. Коммунеро көтерілісі (1721–1735) – испан және метис парагвайлықтарының иезуит миссияларына қарсы наразылық білдіруі болды. Парагвай тұрғындары парагвайлық иезуит үкіметіне, иезуиттердің гуарани еңбегін бақылауына және олардың ерба-мате сияқты өнімдер нарығындағы әділетсіз бәсекелестік деп санайтын нәрсеге қарсылық білдірді. Көтеріліс ақырында сәтсіз аяқталып, миссиялар сақталса да, иезуиттер Асунсьонда құрған мекемелерінен қуылды. 1756 жылы гуаранилер жеті миссияны көшіруге наразылық білдіріп, испандар мен португалдармен қысқа соғысқа қатысты (және жеңілді). Иезуиттер гуаранилерді бүлік шығаруға итермеледі деп айыпталды. 1767 жылы Испания королі Карл III (1759–1788) иезуиттерді Америкадан қуғынға салды. Бұл қуғын Бурбон реформасының бір бөлігі болды, ол Испанияның Америкадағы отарларына көбірек бақылау орнатуға бағытталған. Барлығы 78 иезуит 30 миссияда 89 000 гуарани қалдырып, миссиялардан кетіп қалды.

The Guaraní people of eastern Paraguay and neighboring Brazil and Argentina were in crisis in the early 17th century. Recurrent epidemics of European diseases had reduced their population by up 50 percent and the forced labor of the encomiendas by the Spanish and mestizo colonists had made virtual slaves of many. Franciscan missionaries began establishing missions called reductions in the 1580s. The first Jesuits arrived in Asunción in 1588 and founded their first mission (or reduction) of San Ignacio Guazú in 1609. The objectives of the Jesuits were to make Christians of the Guaraní, impose European values and customs (which were regarded as essential to a Christian life), and isolate and protect the Guaraní from European colonists and slavers. In addition to recurrent epidemics, the Guaraní were threatened by the slave raiding Bandeirantes from Brazil, who captured natives and sold them as slaves to work in sugar plantations or as concubines and household servants. Having depleted native populations near São Paulo, they discovered the richly populated Jesuit missions. Initially, the missions had few defenses against the slavers and thousands of Guaraní were captured and enslaved. Beginning in 1631, the Jesuits moved their missions from the Guayrá province (present day Brazil and Paraguay), about southwest to the three borders region of Paraguay, Argentina, and Brazil. About 10,000 of 30,000 Guaraní in the missions chose to accompany the Jesuits. In 1641 and 1642, armed by the Jesuits, Guaraní armies defeated the Bandeirantes and ended the worst of the slave trade in their region. From this point on the Jesuit missions enjoyed growth and prosperity, punctuated by epidemics. At the peak of their importance in 1732, the Jesuits presided over 141,000 Guaraní (including a sprinkling of other peoples) who lived in about 30 missions. The opinions of historians differ with regard to the Jesuit missions. The missions are much romanticized with the Guaraní portrayed as innocent children of nature and the Jesuits as their wise and benevolent guides to an earthly utopia. "Proponents highlight that the Jesuits protected the Indians from exploitation and preserved the Guaraní language and other aspects of indigenous culture." "By means of religion," wrote the 18th century philosopher Jean d'Alembert, "the Jesuits established a monarchical authority in Paraguay, founded solely on their powers of persuasion and on their lenient methods of government. Masters of the country, they rendered happy the people under their sway." Voltaire called the Jesuit missions "a triumph of humanity". Detractors say that "the Jesuits took away the Indians' freedom, forced them to radically change their lifestyle, physically abused them, and subjected them to disease." Moreover, the missions were inefficient and their economic success "depended on subsidies from the Jesuit order, special protection and privileges from the Crown, and the lack of competition" The Jesuits are portrayed as "exploiters" who "sought to create a kingdom independent of the Spanish and Portuguese Crowns." The Comunero Revolt (1721 to 1735) was a serious protest by Spanish and mestizo Paraguayans against the Jesuit missions. The residents of Paraguay violently protested the pro Jesuit government of Paraguay, Jesuit control of Guaraní labor, and what they regarded as unfair competition for the market for products such as yerba mate. Although the revolt ultimately failed and the missions remained intact, the Jesuits were expelled from institutions they had created in Asunción. In 1756, the Guaraní protested the relocation of seven missions, fighting (and losing) a brief war with both the Spanish and Portuguese. The Jesuits were accused of inciting the Guaraní to rebel. In 1767, Charles III of Spain (1759–88) expelled the Jesuits from the Americas. The expulsion was part of an effort in the Bourbon Reforms to assert more Spanish control over its American colonies. In total, 78 Jesuits departed from the missions leaving behind 89,000 Guaraní in 30 missions.

Филиппин

Иезуиттер испан отарлауын қолдап, Филиппинге миссионерлік қызмет көрсеткен августиндіктер, францискандықтар, доминикандықтар және августиндік реколектілермен бірге алғашқы бес католик діни орденінің бірі болды. Иезуиттер Минданау мен Лусон аймағындағы мұсылмандарды исламнан христиан дініне өткізуге ерекше күш салды, және бұл бағытта Замбоанга мен Манила қалаларында сәттілікке жетті. Әсіресе, Замбоанга Парагвайдағы иезуиттердің миссиялық бекеттері сияқты басқарылды және Перу мен Латын Америкасынан келген көптеген иммигранттарға пана болды, ал Манила испан колониясының астанасы болды. Миссионерлік жұмыстан бөлек, иезуиттер Филиппиннің отарлауға дейінгі тарихы мен мәдениетіне қатысты деректер жинады және артефакттарды сақтады. Иезуит тарихшысы Педро Чирино Маджаның Кедатуан тарихын, Саравак Раджасы Макатунаоға қарсы соғысын, сондай-ақ басқа Висайя патшалықтарының тарихын жазды. Ал тағы бір иезуит, Франсиско Комбес, Висайяның «Венециясы» атанған Дапитанның Кедатуан тарихын, Тернате сұлтандығының оған жасаған уақытша шабуылын, Минданаудағы қайта құрылуын, Тернате мен Ланао сұлтандықтарына қарсы одағын және христиандық Испанияның қарауындағы вассалдық мәртебесін сипаттады. Иезуиттер индуистер басым болған Бутанға христиан дінін тарату үшін алғашқы миссионерлік миссияларды құрды. Сонымен қатар, иезуиттер Филиппинде көптеген қалалар, шаруашылықтар, поместьелер, білім беру орталықтары, кітапханалар мен обсерваториялар салды. Иезуиттер медицина, ботаника, зоология, астрономия және сейсмология ғылымдарының дамуына үлкен үлес қосты. Олар Филиппиннің екінші қасиеттісі Педро Калунсоды тәрбиеледі, ол Гуамда иезуит дін қызметкері Диего Луис де Сан-Витореспен бірге шейіт болды. Парагвайдағы миссиялық бекеттерінде отарлыққа қарсы және құлдыққа қарсы көтерілістерге қатысқандары үшін иезуиттердің уақытша таратылуы Хосе Ризальға (орден қайта құрылғаннан кейін иезуиттер білім берген) шабыт берді, ол Филиппиннің ұлттық батыры атанды. Ол Испанияға қарсы филиппин революциясын сәтті бастады. Иезуиттер америкалық және француз революцияларына жауапты деп мәлімдеген масондарды Жозе Ризалды масондықтан католицизмге қайтару арқылы әлсіретті. Олар Филиппин революциясы француз және американ революцияларының артында тұрған масондық идеалдарға негізделгендіктен, американдық масондар Филиппин соғысында Филиппинды аннексиялағанда және француз масондары 1898 жылғы Париж шартына келісім бергенде француз және американдық масондар өздерінің негізгі идеалдарына қиянат жасады деп сақты. 1953 жылы коммунистер Қытайдан қуғаннан кейін иезуиттер Азиядағы ұйымдық орталығын Қытайдан Филиппинге көшірді және ілеспе ретінде үлкен қытай диаспорасын әкелді. Қазіргі уақытта иезуиттер әртүрлі Атинеолар мен білім беру институттары арқылы Филиппиннің ұлттық құрылысына маңызды үлес қосып, елдің зиялы элитасын тәрбиелеп жатыр.

The Jesuits were among the original five Catholic religious orders, alongside the Augustinians, Franciscans, Dominicans and Augustinian Recollects, who evangelized the Philippines in support of Spanish colonization. The Jesuits worked particularly hard in converting the Muslims of Mindanao and Luzon from Islam to Christianity, in which case, they were successful among the cities of Zamboanga and Manila. Zamboanga in particular was run like the Jesuit reductions in Paraguay and housed a large population of Peruvian and Latin American immigrants whereas Manila eventually became the capital of the Spanish colony. In addition to missionary work, the Jesuits compiled artifacts and chronicled the precolonial history and culture of the Philippines. Jesuit chronicler Pedro Chirino chronicled the history of the Kedatuan of Madja as in Panay and its war against Rajah Makatunao of Sarawak as well as the histories of other Visayan kingdoms. Meanwhile, another Jesuit, Francisco Combés, chronicled the history of the Venice of the Visayas, the Kedatuan of Dapitan, its temporary conquest by the Sultanate of Ternate, its re establishment in Mindanao and its alliance against the Sultanates of Ternate and Lanao as vassals under Christian Spain. The Jesuits also established the first missions in Hindu dominated Butuan, to convert it to Christianity. The Jesuits also founded many towns, farms, haciendas, educational institutes, libraries, and an observatory in the Philippines. The Jesuits were instrumental in the sciences of medicine, botany, zoology, astronomy and seismology. They trained the Philippines' second saint, Pedro Calungsod, who was martyred in Guam alongside the Jesuit priest Diego Luis de San Vitores. The eventual temporary suppression of the Jesuits due their role in anti colonial and anti slavery revolts among the Paraguay reductions, inspired José Rizal (also Jesuit educated upon the restoration of the order), who became the Philippines' national hero. He successfully started the Philippine Revolution against Spain. The Jesuits largely discredited the Freemasons, who claimed responsibility for the American and French Revolutions, by reverting Jose Rizal from Freemasonry back to Catholicism. They argued that since the Philippine Revolution was inspired by the allegedly Masonic ideals behind the French and American revolutions, the French and American Freemasons themselves betrayed their own founding ideals when the American Freemasons annexed the Philippines in the Philippine American War and the French Freemasons assented to the Treaty of Paris (1898). In 1953, after being expelled from China by the Communists, the Jesuits relocated their organization's nexus in Asia from China to the Philippines and brought along a sizeable Chinese diaspora. The Jesuits currently play a pivotal role in the nation building of the Philippines with its various Ateneos and educational institutes training the country's intellectual elites.

Колониялық Бразилия

Томе де Суза, Бразилияның алғашқы генерал-губернаторы, колонияға иезуиттердің алғашқы тобын әкелді. Иезуиттерге патша ресми түрде қолдау көрсетті және Томе де Сузаға үнді халықтарын христиан дініне өткізу үшін оларға қажетті барлық көмекті беруді тапсырды. Мануэль да Нобрега, Хуан де Азпилкуэта Наварро, Леонардо Нуньес және кейін Хосе де Анчиета басшылығымен алғашқы иезуиттер Сальвадорда және Сан-Паулу дос Кампос-де-Пиратинингада алғашқы иезуиттік миссияларын құрды, бұл мекен осыдан кейін Сан-Паулу қаласына айналды. Нобрега мен Анчиета бұрын португалдармен соғысқан тамойо тайпаларын бейбіттендіру арқылы Францияның Антарктикадағы француз отаршылдарын жеңуде маңызды рөл атқарды. Иезуиттер 1565 жылы Рио-де-Жанейро қаласын құруға да қатысты. Иезуиттердің үнді халықтарын дінге көндірудегі табысы олардың жергілікті мәдениеттерді, әсіресе тілдерін түсінуге жасаған күш-жігерімен байланысты. Тупи тілінің алғашқы грамматикасын Жозе де Анчиета жасап, 1595 жылы Коимбрада басып шығарды. Иезуиттер үнділерді қауымдарға біріктіріп, олар қауым үшін жұмыс істеп, дін таратты (иезуиттік редукциялар). Иезуиттер үнділерді құл етуге тырысқан басқа отарлаушылармен жиі дауласты. Иезуиттердің іс-қимылы көптеген үнділерді еуропалықтардың құлдығынан сақтап қалды, бірақ сонымен қатар олардың дәстүрлі өмір салтын бұзды және еуропалықтардың табиғи иммунитеті жоқ жұқпалы аурулардың таралуына ықпал етті. Құлдық еңбек және сауда Бразилия мен басқа да американдық колониялардың экономикасы үшін маңызды болды, сондықтан иезуиттер әдетте африкалықтарды құлдыққа салуға қарсы болмады, бірақ құлдықтың жағдайларын сынады. Егер жекелеген иезуит ділдары африкалық құлдық институтын сынаса, олар цензураланып, Еуропаға қайтарылды.

Жою және қалпына келтіру

1767 жылы Португалия, Франция, Екі Сицилия, Парма және Испания империясында иезуиттерді тарату, қоғамның қорғаушысы Папа Климент XIII-ті қатты алаңдатты. 21 шілдеде 1773 жылы оның ізбасары Папа Климент XIV «Dominus ac Redemptor» папалық бұйрығын шығарды, онда былай делінген:

Пруссиядан басқа барлық елдерде тарату саяси себептермен жүзеге асырылды, ал Екатерина Ұлы оны жариялауға тыйым салған Ресейде болды. Польшаның Пруссия Корольдығы жақында аннексиялаған провинцияларында миллиондаған католиктер (оның ішінде көптеген иезуиттер) тұрғандықтан, қоғам үздіксіздігін сақтап, қуғын-сүргіннің қиын кезеңінде өз жұмысын жалғастыра алды. Кейіннен Папа Пий VI Ресей мен Польшада қоғамның жұмысын жалғастыруға ресми рұқсат берді, ал Станислав Черневич 1782 жылы провинцияның басшысы болып сайланды. Одан кейін 1805 жылға дейін Габриэль Ленкевич, Франциск Кареу және Габриэль Грубер, барлығы жергілікті жерде Уақытша Бас Викарийлер болып сайланды. Рим Папасы Пий VII Францияда тұтқында болған кезде иезуиттерді әлемдік деңгейде қайта жаңғыртуға шешім қабылдады және Римге оралғаннан кейін көп ұзамай осыны іске асырды. 1814 жылдың 7 тамызында «Sollicitudo omnium ecclesiarum» бұйрығымен ол қоғамға қатысты шектеулерді жойды, содан кейін 1805 жылы Ресейде басшы болып сайланған поляк иезуиті Тадеуш Брзозовскийге жалпы юрисдикция берілді. 1820 жылы оның қайтысынан кейін Александр I патша иезуиттерді Ресейден қуды. 1814 жылы иезуиттерді қайта жаңғыртудан кейінгі кезең зор өсіммен ерекшеленді, бұл туралы 19 ғасырда құрылған көптеген иезуит колледждері мен университеттері куәландырады. Осы кезеңде АҚШ-та қоғамның 28 университетінің 22-сі иезуиттермен негізі қаланды немесе иелігіне алынды. Иезуиттердің ортодоксалдығын арттыруға қуғын-сүргін тәжірибесі септігін тигізді деген пікір бар. Бұл талас-тартыс тудырса да, иезуиттер шіркеудегі папалық билікті қолдады және кейбір мүшелері Ультрамонтанист қозғалысымен және 1870 жылы папаның қатесіздігі туралы жариялаумен байланысты болды. Швейцарияда конституция өзгертілді және католиктік қорғаныс одағының жеңілісінен кейін 1848 жылы иезуиттер елден қуылды. 1973 жылдың 20 мамырында сайлаушылардың 54,9 пайызы конституцияны өзгерту туралы референдумды қабылдағаннан кейін тыйым алынды.

The suppression was carried out on political grounds in all countries except Prussia for a time, and Russia, where Catherine the Great had forbidden its promulgation. Because millions of Catholics (including many Jesuits) lived in the Polish provinces recently part annexed by the Kingdom of Prussia, the Society was able to maintain its continuity and carry on its work all through the stormy period of suppression. Subsequently, Pope Pius VI granted formal permission for the continuation of the society in Russia and Poland, with Stanisław Czerniewicz elected superior of the province in 1782. He was followed by Gabriel Lenkiewicz, Franciszek Kareu and Gabriel Gruber until 1805, all elected locally as Temporary Vicars General. Pope Pius VII had resolved during his captivity in France to restore the Jesuits universally, and on his return to Rome he did so without much delay. On 7 August 1814, with the bull Sollicitudo omnium ecclesiarum, he reversed the suppression of the society, and therewith another Polish Jesuit, Tadeusz Brzozowski, who had been elected as superior in Russia in 1805, acquired universal jurisdiction. On his death in 1820 the Jesuits were expelled from Russia by tsar Alexander I. The period following the Restoration of the Jesuits in 1814 was marked by tremendous growth, as evidenced by the large number of Jesuit colleges and universities established during the 19th century. During this time in the United States, 22 of the society's 28 universities were founded or taken over by the Jesuits. It has been suggested that the experience of suppression had served to heighten orthodoxy among the Jesuits. While this claim is debatable, Jesuits were generally supportive of papal authority within the church, and some members became associated with the Ultramontanist movement and the declaration of papal infallibility in 1870. In Switzerland, the constitution was modified and Jesuits were banished in 1848, following the defeat of the Sonderbund Catholic defence alliance. The ban was lifted on 20 May 1973, when 54.9 per cent of voters accepted a referendum modifying the constitution.

ХХ ғасырдың басында

Норвегияның 1814 жылғы Конституциясында, Дания-Норвегияның бұрынғы католиктерге қарсы заңдарының қалдығы ретінде, 2-бап, «иезуиттік бап» деп белгілі, бастапқыда былай деп жазылған: «Евангелистік лютеран діні мемлекеттің ресми діні болып қала береді. Осы дінді қабылдаған азаматтар өз балаларын сол дінде тәрбиелеуге міндетті. Иезуиттер мен монах ордендеріне рұқсат жоқ. Яһудилерге әлі де мемлекетке кіруге тыйым салынған». Яһудилерге алғаш рет 1851 жылы, белгілі норвегиялық ақын Хенрик Вергеланд олардың құқықтары үшін күшпен таласқаннан кейін кіруге рұқсат берілді. Монах ордендеріне 1897 жылы рұқсат берілді, бірақ иезуиттерге қатысты тыйым тек 1956 жылы алынып тасталды. 1930 жылдардағы Испания Республикасы иезуиттерді мемлекеттен өзге билікке бағынуы себепті тыйым салатын заңдар қабылдады. Папа Пий XI осы туралы былай деп жазды: «Мемлекеттің заңды билігінен өзге билікке адал болуға ант берген діни ордендерді тарату – Құдайға және католик дініне терең қарсылық білдіретін жандардың көрінісі болды. Осылайша, Иса қоғамын жоюға тырысты – ол Киелі Петр тағының берік қолдаушысы болып мақтана алады, мүмкін, жақын арада Испания халқының санасындағы христиандық сенім мен моральды құлатуға оңайлық тудыру үшін».

Игнатиандық руханилық

Иезуиттердің руханилығы, Игнатиандық руханилық деп аталатын, католик сенімі мен Інжілге негізделген. Ол Конституциялардан, Хабарлардан және Автобиографиядан, ең бастысы Игнатийдің рухани жаттығуларынан алынған. Олардың мақсаты – "өзін жеңіп, өмірін сондай етіп реттеу, тіпті бір де бір шешімге ешқандай артық құштарлықтың ықпалымен барушы болмау". Бұл жаттығулар "барлық нәрседе Құдайды табу" мүмкіндігін дамытатын зерделі оймен аяқталады.

Құрылу

Иезуиттердің қалыптасуы (оқытуы) ер адамдарды рухани, академиялық және практикалық тұрғыдан шіркеу мен әлемге қызмет етуге дайындауға бағытталған. Игнатий Ренессанс әсеріне күшті тап болды, және ол иезуиттердің кез келген сәтте ең қажетті қызметтерді ұсына алуын, әсіресе Пападан келетін міндеттемелерге (тапсырмаларға) жауап беруге дайын болуын қалады. Пасторлыққа дайындық әдетте сегіз бен он төрт жыл аралығында жүзеге асады, бұл адамның өзінің түбіне және алдыңғы біліміне байланысты, ал соңғы уәде бірнеше жылдан кейін беріледі, бұл иезуиттердің діни ордендер арасындағы ең ұзақ дайындық болып табылады.

Қоғамды басқару

Қоғамды Препозит Генералы (Praepositus Generalis) деп аталатын, латын тілінде "генерал-провост" деген мағынаны білдіретін, көбінесе Генерал Әке деп аталатын басшы басқарады. Ол Бас Конгрегациямен өмір бойына немесе отставкаға кеткенге дейін сайланады; оны Папа бекітеді және Қоғамды басқаруда толық билікке ие. Қазіргі иезуиттердің Бас жетекшісі – 2016 жылдың 14 қазанында сайланған венесуэлалық Артуро Соса. Генерал Әкеге "көмекшілер" көмектеседі, олардың төртеуі "қамқорлық көмекшілері" болып табылады және жалпы кеңесшілер мен ішкі кеңес ретінде қызмет етеді, сондай-ақ бірнеше басқа аймақтық көмекшілер, олардың әрқайсысы "көмекшілікке" жетекшілік етеді, ол географиялық аймақ (мысалы, Солтүстік Америка көмекшілігі) немесе қызмет саласы (мысалы, жоғары білім) болуы мүмкін. Көмекшілер әдетте Римде Генерал Әкемен бірге тұрады және басқалармен бірге Генералдың кеңесші кеңесін құрайды. Қоғамның күнделікті басқаруын викарий және хатшы жүзеге асырады. Генералдың сондай-ақ адмонитор болуы қажет, ол сенімді кеңесші, оның міндеті Генерал абайсызда немесе шіркеунің доктринасына қайшы әрекет етсе, оны адал және құпия түрде ескерту болып табылады. Генералдың орталық штабы Курия деп аталады. Әр континентте жақсы ынтымақтастық пен апостолдық тиімділік үшін иезуиттер провинциялары бүкіл әлем бойынша алты иезуиттік конференцияға біріктірілген. Провинциядағы әр иезуит қауымына әдетте ректор жетекшілік етеді, оған "қызметші" деген латын сөзінен шыққан "министр" көмектеседі, ол қауымның күнделікті қажеттіліктерін қадағалауға көмектесетін дін қызметкері. Бас Конгрегация – бұл әр провинцияның иезуиттері сайлаған барлық көмекшілердің, провинциалдардың және қосымша өкілдердің жиналысы. Ол ретсіз және сирек шақырылады, әдетте жаңа бас жетекшіні сайлау және/немесе орден үшін маңызды саяси мәселелерді қарау үшін. Бас жетекші провинциалдардан ғана тұратын кіші кеңестермен жиі кездеседі.

Киім-кешектік

Иезуиттердің ресми киімі жоқ. Осы қоғамның Конституциясында мынадай нұсқаулар келтірілген: «Киімнің де үш қасиеті болуы керек: біріншіден, лайықты болуы керек; екіншіден, тұрғын елдің дәстүріне сай болуы керек; үшіншіден, біз мойындайтын кедейлікке қайшы келмеуі керек». (Конст. 577)

Дәстүрлі иезуит үлгісіндегі «сутан» деп аталатын сотока, епархиялық діни қызметкерлердің әдеттегі түймелі алдыңғы сотокасына қарағанда, денеге оралған және белдікпен бекітілген көйлекке ұқсас. Бұрын биретта (епархиялық діни қызметкерлер ғана киеді) және феррайоло (плащ) киген. Бүгінде АҚШ-тағы көптеген иезуиттер епархиялық діни қызметкерлердің киімі – жағалы жең және қара киім киеді.

Құлдық

Езуиттік ғалым Эндрю Диал 1760 жылы иезуиттердің дүние жүзінде 20 000-нан астам құлы болғанын, олардың басым көпшілігі Америкада болғанын есептейді. Кейбір жерлерде иезуиттер Американың жергілікті халқын құл сатушылардан қорғады, әсіресе Оңтүстік Америкадағы гуарани тайпаларын, бірақ басқа жерлерде еуропалық отарлауға қарсылық көрсеткен жергілікті халықтар жеңілгеннен кейін "әділ соғыстардан" соң оларды құлдарға айналдырды. Иезуиттер Атлантикалық құл саудасына да қатысып, Американың әр жеріне шашыраңқы орналасқан үлкен плантацияларында мыңдаған африкалық құлдарды жұмысқа алды. Францияның Мартиника аралындағы құл иеленген француз иезуиті Антуан Лавалетте төлей алмаған үлкен қарыздар жинады, бұл 1764 жылы Францияда иезуиттердің тыйым салынуына әкелді. АҚШ-та Мэриленд және басқа штаттардағы африкалық американдық құл еңбегін пайдаланған темекі плантациялары Джорджтаун университеті сияқты иезуиттік мекемелерді қаржыландырды, одан 1838 жылы 272 құл сатылды. 16 ғасырда иезуиттер португалдықтардың Шығыс Азиядағы құл саудасына да қатысты. Еуропаның басқа аймақтарында құлдар иезуиттік мектептерде және мекемелерде жұмыс істеген болуы мүмкін. Иезуиттер құлдарды иеленуін және құл саудасына қатысуын құлдарды католицизмге айналдыру құралы ретінде ақтады. "Құлдар уағыз айту үшін ыңғайлы тыңдаушылар тобы болды".

Билікті іздеу

1612 және 1614 жылдары Краковта жарық көрген Monita Secreta (иезуиттердің құпия нұсқаулары) қоғамның бесінші басшысы Клаудио Аквавива жазған деген болжам бар, бірақ оны бұрынғы иезуит Жером Захоровский жазған болуы ықтимал. Кітапта иезуиттердің қоғам мен католик шіркеуінің күшін арттыру және ықпалын кеңейту үшін қолдануға тиіс әдістері баяндалған. Католик энциклопедиясы бұл кітаптың жасалма екенін, Иезуит қоғамына жаман даңқ тудыру мақсатымен құрастырылғанын мәлімдейді.

Саяси интригалар

1594 жылы Жан Шатель атты адам Франция королі Генри IV-ті өлтіруге талпынғаннан кейін иезуиттер Франциядан уақытша қуылды. Тергеу кезінде Шатель Клермон колледжінің иезуиттерінен білім алғанын мәлімдеді. Иезуиттер Шательдің шабуыл жасауына ықпал еткен деп айыпталды. Оның екі бұрынғы ұстазы елден қуылды, ал үшіншісі дарға асылды. Клермон колледжі жабылды, ғимараты тәркіленді. Иезуиттерге Францияда тыйым салынды, бірақ бұл тыйым тез күштен шығарылды және мектеп ақырында қайта ашылды. Англияда Генри Гарнет, жетекші ағылшын иезуиттерінің бірі, оқ-дәрі қастандығы (1605) туралы білгендігі үшін мемлекетке қарсы қылмысқа қатысқандығы үшін дарға асылды. Бұл қастандық Джеймс VI және I, оның отбасы және протестант аристократиясының көп бөлігін Парламент үйлерін жарыту арқылы бірден өлтіруге бағытталған тырысыс болды. Тағы бір иезуит, Освальд Тесимонд, бұл қастандыққа қатысқандығы үшін тұтқындалудан құтылды.

Казуистік негіздеме

Иезуиттерді ақтауға келмейтін іс-әрекеттерге қатысты дұрысқа келтіру үшін казуистиканы пайдалануда айыптаған (мысалы, формулярлық дау және Блез Паскальдің "Lettres Provinciales" шығармасы). Сондықтан, "Оксфордтың қысқаша ағылшын тілі сөздігі" "иезуит" сөзінің екінші мәні ретінде "екіұштылық" деп көрсетеді. Иса қоғамын қазіргі заманда сынға ұшыратқандардың қатарында Авро Манхэттен, Альберто Ривера және Малахи Мартин бар, соңғысы "Иезуиттер: Иса қоғамы және Рим католик шіркеуіне жасалған сатқындық" (1987) кітабының авторы.

Яһуди немесе мұсылман ата-бабалары барларды алып тастау

Иса қоғамының құрылған алғашқы 30 жылында көптеген иезуиттер конверсо (католик дініне ауысқан еврейлер) болды. Бірақ, конверсоға қарсы фракция 1593 жылы «De genere» деген жарлыққа (декретке) қол жеткізді, онда еврей немесе мұсылман тегі, қаншалықты алыс болса да, Иса қоғамына қабылдануға толыққанды кедергі екені жарияланды. Бұл жаңа ереже Игнатийдің бастапқы ниетіне қайшы келді, ол «Еврей тегінен шығуды Құдайдың ерекше нығматы деп есептер еді». 16 ғасырдағы «De genere» жарлығы 1946 жылы күштен шығарылды.

Теологиялық пікірталастар

Католик шіркеуінде иезуиттер мен Киелі Тақ арасында кейде шиеленіске толы қарым-қатынас болған, себебі олар ресми шіркеу үйретімі мен папаның директиваларына, мысалы, аборт, ұрпақ көбейтуді шектеу, әйел диякондар, гомосексуализм және азаттық теологиясы сияқты мәселелер бойынша сұрақтар қойған. Сонымен қатар, иезуиттер шіркеудегі маңызды доктриналық және теологиялық лауазымдарға тағайындалған; Папа Бенедикт XVI тұсында архиепископ Луис Ладария Феррер хатшы, ал кейіннен Папа Франциск тұсында Иман туралы доктрина жөніндегі Конгрегацияның префекті болды.

Діни қуғын-сүргін

Евангелизмді тарату ниетімен иезуиттер басқа діндердің өкілдерін қудалады, оның ішінде индуистерді, мұсылмандарды және басқа христиандарды. Гоа инквизициясы – иезуиттер қатысқан көптеген қуғын-сүргіндердің бірі еді. Вольтер былай деп жазды:

Гоа өкінішке орай инквизициясымен танымал, ол адамгершілікке де, саудаға да қайшы. Португалиялық монахтар халықтың шайтанға табынғанын айтып, бізді алдады, ал шындығында олар шайтанға қызмет етті.

Нацистердің қуғын-сүргіні

Католик шіркеуі нацистік Германияда қуғын-сүргінге ұшырады. Гитлер дін қызметкерлеріне қарсы болды және иезуиттерді ерекше жек көрді. Джон Поллардтың айтуынша, иезуиттердің «ұстанымы нацизм философиясына ең қатал қарсылықты білдірді», сондықтан нацистер оларды ең қауіпті жауларының бірі деп санады. Инсбрук қаласындағы иезуит колледжі нацистерге қарсы күрестің орталығы болды және 1938 жылы нацистер тарапынан жабылды. Иезуиттер Гестапоның қуғынына ұшырады, көптеген иезуит дін қызметкерлері өлім лагерлеріне жер аударылды. Дахау концлагерінің дін қызметкерлерінің казармасындағы тұтқындардың ең көп бөлігі иезуиттерден құралды. Винсент Лапомарда Дахауда қайтыс болған 30 иезуиттің тізімін жасады. Еуропадағы 152 иезуиттің 43-і өлім лагерлерінде, ал тағы 27-сі тұтқындалудың немесе оның салдарының нәтижесінде қайтыс болды. Соғыс басталған кезде иезуиттердің бас басқарушысы поляк Влодзимиер Ледоховский болды. Польшадағы Католик шіркеуіне нацистер тарапынан ерекше қатыгездік көрсетілді. Лапомарда Ледоховскийдің «иезуиттердің нацистерге қарсы ұстанымын нығайтуға» көмектескенін және Ватикан радиосының Польшадағы нацистерге қарсы науқанын жалғастыруға рұқсат бергенін жазды. Ватикан радиосын иезуит Филиппо Соккорси басқарды және Польша мен Виши Франциясының антисемитизміне қатысты нацистік басқыншылыққа қарсы айқын сөйледі. Бірнеше иезуит неміс қарсылығының шағын топтарында белгілі болды. Крейзау қарсылық тобының негізгі мүшелерінің арасында иезуит дін қызметкерлері Августин Рош, Альфред Дельп және Лотар Кёниг болды. Бавария иезуит провинциалы Августин Рош Гитлерді құлату мақсатындағы шілде айындағы қастандыққа қатысқаны үшін соғыс кезінде өлім жазасына кесілді. Гестапо «Фрау Сольф шай кештері» деп атаған тағы бір әскери емес неміс қарсылық тобының құрамында иезуит дін қызметкері Фридрих Эркслебен болды. Неміс иезуиті Роберт Лейбер Пий XII мен неміс қарсылығы арасында делдалдық қызмет атқарды. Нацистердің иезуит құрбандарының арасында Германияның Руперт Майері қасиетті деп жарияланды. Майер 1923 жылдан бастап нацистермен қақтығысқан бавариялық иезуит болды. Гитлер билікке келгеннен кейін де сын-пікірін жалғастырған Майер 1939 жылы тұтқындалып, Заксенхаузен өлім лагеріне жіберілді. Оның денсаулығы нашарлағандықтан, нацистер оның шейіт болуынан қорқып, 1940 жылы Этталь аббаттығына жіберді. Ол 1945 жылы қайтыс болғанға дейін нацистік режимнің зұлымдықтарына қарсы уағыздар мен лекциялар оқыды.

The Catholic Church faced persecution in Nazi Germany. Hitler was anticlerical and had particular disdain for the Jesuits. According to John Pollard, the Jesuits' "ethos represented the most intransigent opposition to the philosophy of Nazism", and so the Nazis considered them as one of their most dangerous enemies. A Jesuit college in the city of Innsbruck served as a center for anti Nazi resistance and was closed down by the Nazis in 1938. Jesuits were a target for Gestapo persecution, and many Jesuit priests were deported to death camps. Jesuits made up the largest contingent of clergy imprisoned in the Priest Barracks of Dachau Concentration Camp. Vincent Lapomarda lists some 30 Jesuits as having died at Dachau. Of the total of 152 Jesuits murdered by the Nazis across Europe, 43 died in the death camps and an additional 27 died from captivity or its results. The Superior General of Jesuits at the outbreak of war was Wlodzimierz Ledóchowski, a Pole. The Nazi persecution of the Catholic Church in Poland was particularly severe. Lapomarda wrote that Ledóchowski helped "stiffen the general attitude of the Jesuits against the Nazis" and that he permitted Vatican Radio to carry on its campaign against the Nazis in Poland. Vatican Radio was run by the Jesuit Filippo Soccorsi and spoke out against Nazi oppression, particularly with regard to Poland and to Vichy French antisemitism. Several Jesuits were prominent in the small German Resistance. Among the central membership of the Kreisau Circle of the Resistance were the Jesuit priests Augustin Rösch, Alfred Delp, and Lothar König. The Bavarian Jesuit Provincial, Augustin Rosch, ended the war on death row for his role in the July Plot to overthrow Hitler. Another non military German Resistance group, dubbed the "Frau Solf Tea Party" by the Gestapo, included the Jesuit priest Friedrich Erxleben. The German Jesuit Robert Leiber acted as intermediary between Pius XII and the German Resistance. Among the Jesuit victims of the Nazis, Germany's Rupert Mayer has been beatified. Mayer was a Bavarian Jesuit who clashed with the Nazis as early as 1923. Continuing his critique following Hitler's rise to power, Mayer was imprisoned in 1939 and sent to Sachsenhausen death camp. As his health declined, the Nazis feared the creation of a martyr and sent him to the Abbey of Ettal in 1940. There he continued to give sermons and lectures against the evils of the Nazi régime, until his death in 1945.

Холокост кезінде құтқару жұмыстары

Холокост батырлары туралы тарихында еврей тарихшысы Мартин Гилберт неміс оккупациясы астындағы барлық елде дін қызметкерлері еврейлерді құтқаруда маңызды рөл атқарғанын, ал иезуиттер – еврей балаларын нацистерден қорғау үшін монастырлар мен мектептерге жасырып, сақтап қалған католик ордендерінің бірі болғанын айтады. Иерусалимдегі Холокост құрбандары мен батырларын еске алу мекемесі Яд Вашем Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерді құтқару үшін өмірін қауіпке тіккен он төрт иезуит дін қызметкерін ресми түрде мойындады: Франциядан Роджер Браун (1910–1981), Франциядан Пьер Шаилет (1900–1972), Бельгиядан Жан Баптист Де Костер (1896–1968), Франциядан Жан Флери (1905–1982), Бельгиядан Эмиль Гесслер (1891–1958), Бельгиядан Жан Батист Янссенс (1889–1964), Бельгиядан Альфонс Ламбретт (1884–1970), Франциядан Эмиль Планекарт (1906–2006), Венгриядан Якоб Райле (1894–1949), Франциядан Анри Револь (1904–1992), Польшадан Адам Штарк (1907–1942), Бельгиядан Анри Ван Оостаен (1906–1945), Грекиядан Иоанн Марангас (1901–1989) және Италиядан Раффаэле де Шантуз Куббе (1904–1983). Осы кезеңде еврейлерді құтқарып, оларға пана берген тағы бірнеше иезуиттер белгілі. 2007 жылдың сәуір айында АҚШ-тың Миссури штатындағы Канзас-Сити қаласындағы иезуиттердің Рокхерст университетінде Холокост кезінде өмірін қиған 152 иезуит дін қызметкерінің құрметіне ескерткіш тақта орнатылды.

Ғылым саласында

XVI-XVIII ғасырлар аралығында иезуит мектептеріндегі ғылым оқыту, 1599 жылғы Ratio atque Institutio Studiorum Societatis Iesu ("Иисус қоғамының оқу жоспары") құжатында белгіленгендей, дерлік толығымен Аристотельдің еңбектеріне негізделген. Бірақ, иезуиттер ғылымның дамуына көптеген маңызды үлес қосты.

Білім беру мекемелері

Бүгінде иезуиттердің қызметі көптеген түрлі миссияларды, қызметтерді және азаматтық кәсіптерді қамтиды, бірақ олар барлық құрлықтардағы білім беру жұмыстарымен ең көп танымал. Орден құрылғаннан бері иезуиттер мұғалімдер болып келген. Католик және зайырлы мектептердегі қызметтен басқа, иезуиттер католик діни ордендері ішінде өздері басқаратын мектептер саны бойынша екінші орында: 40 елде 168 жоғары оқу орны және 55 елде 324 орта мектеп. (Христиан мектептерінің бауырлары 560-тан астам Лазальдық білім беру мекемелерін басқарады.) Олар сондай-ақ бастауыш мектептерді де басқарады, онда олар сабақ беруі азырақ. Көптеген мектептер Франциск Ксавьер және басқа да көрнекті иезуиттердің есімдерімен аталады. Екінші Ватикандық собордан кейін иезуит мектептері латын тілі мен Балтимор катехизисі сияқты дәстүрлі католик білімін оқытуды тоқтатқандықтан, өте даулы оқу орындарына айналды. Иезуит мектептері Томас Аквинский мен Бонавентура сияқты теологтардың классикалық теологиялық оқытуларын Карл Ранер мен Пьер Тейхард де Шарден сияқты теологтардың оқытуларымен алмастырды, бұл сол кезде өте күрделі өзгеріс болды. Иезуиттік білім беру мекемелері Eloquentia Perfecta құндылықтарын насихаттауға ұмтылады. Бұл иезуиттердің дәстүрі, ол жалпыға пайдалы нәрселер үшін сөйлеу және жазу өнерін үйрену арқылы адамды жан-жақты дамытуға бағытталған.

Әлеуметтік және даму институттары

Иезуиттер кедейлер мен әлеуметтік жағынан осал топтарға бағытталған әлеуметтік және экономикалық даму жұмыстарына белсенді түрде қатысып келеді. Бұл зерттеулер, оқыту, қорғау және адам дамуы үшін іс-қимыл, сондай-ақ тікелей қызметтерді қамтиды. Көптеген иезуит мектептерінде сыныпта және сыныптан тыс іс-шаралар арқылы әлеуметтік сананы және қоғамдық қызметті дамытатын бөлімше бар, олардың толық мәліметтері әдетте мектептердің веб-сайттарында жарияланады. Иезуиттер сонымен қатар әлемнің 56 елінде 500-ден астам танымал немесе дербес әлеуметтік және экономикалық даму орталықтарын басқарады.

Сауалнамалар

Бангерт, Вильям V. Иса қоғамының тарихы (2-ші басылым, 1958) 552 б. Бартель, Манфред. Иезуиттер: Иса қоғамының тарихы мен аңызы (1984) 347 б. Онлайн тегін. Чаппл, Кристофер. Білім беру және миссионерлік қызметтегі иезуиттік дәстүр: 450 жылдық көзқарас (1993), 290 б. Митчелл, Дэвид. Иезуиттер: Тарих (1981) 320 б. Молина, Дж. Мишель. Өзін жеңу: Иезуит этикасы және 1520–1767 жылдардағы жаһандық кеңею рухы (2013) онлайн. О'Малли, Джон В. Иезуиттер: Игнатийден бүгінгі күнге дейінгі тарих (2014), 138 б. Ворчестер, Томас (ред.). Кембридж иезуиттер серігі (2008), 1773 жылға дейін. Райт, Джонатан. Құдайдың сарбаздары: Оқиға, саясат, интрига және билік: Иезуиттер тарихы (2004) 368 б. Онлайн тегін.

Мамандандырылған зерттеулер

Алден, Дорил. Кәсіпорын құру: Иса қоғамы Португалияда, оның империясы және одан тыс, 1540–1750 (1996). Брокки, Лиам Мэтью. Шығысқа саяхат: Қытайдағы иезуит миссиясы, 1579–1724 (2007). , 1997 жылы Loyola University Press, АҚШ баспасынан арнайы басылым. Бродрик, Джеймс. Франциск Ксавье (1506–1552) (1952) әулие. Бродрик, Джеймс. Сент-Игнатий Лойола: 1491–1538 жылдарығы саяхатшы (1998). Берсон, Джеффри Д. және Джонатан Райт, ред. Глобалды контексттегі иезуиттердің таратылуы: себептері, оқиғалары және салдары (Cambridge UP, 2015). Байготт, Урсула М. Л. Қаламмен және тілмен: Австралиядағы иезуиттер, 1865–1939 (1980). Комерфорд, Кэтлин М. Иезуит кітапханалары. BRILL, 2023. Далмасе, Кандидо де. Игнатий Лойола, иезуиттердің негізін қалаушы: өмірі мен еңбегі (1985). Карамэн, Филип. Игнатий Лойола: иезуиттердің негізін қалаушының өмірбаяны (1990). Эдвардс, Фрэнсис. 1580 жылдан бүгінгі күнге дейін Англиядағы иезуиттер (1985). Гrendлер, Пол Ф. "Еуропадағы иезуит мектептері мен университеттері 1548–1773". Brill Research Perspectives in Jesuit Studies 1.1 (2019): 1–118. Онлайн. Хили, Ройсин. Императорлық Германиядағы иезуиттің көлеңкесі (2003). Хёпфль, Харро. Иезуиттік саяси ой: Иса қоғамы және мемлекет, шамамен 1540–1640 (2004). Хсия, Ронни По-чиа. "Иезуиттердің шетелдегі миссиялық қызметі. Тарихи-танымдық эссе". Journal of Jesuit Studies (2014) 1#1, 47–65 бб. Кайзер, Роберт Блэр. Иезуиттердің ішінде: Папа Франциск қалай шіркеуді және әлемді өзгертіп жатыр (Rowman & Littlefield, 2014). Клайбер, Джеффри. Латын Америкасындағы иезуиттер: 1549–2000: 450 жылдық мәдени сіңіру, адам құқықтарын қорғау және пророқтық куәлік. Сент-Луис, МО: Institute of Jesuit Sources, 2009. Лапомарда, Винсент А. Еуропаның католик епископтары және нацистердің католиктер мен еврейлерді қудалауы, Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press (2012). МакКуг, Томас М., ред. Меркурий жобасы: иезуит мәдениетін қалыптастыру: 1573–1580 (2004) (30 озық эссе). Мартин, А. Линн. Иезуит ақылы. Жаңа заман Франциясының элитасының ойлау қабілеті (1988). О'Мэлли, Джон. "Иисус қоғамы". Р. По-чиа Хсия, ред., Реформация әлеміне серік (2004), 223–236 бб. О'Мэлли, Джон В., ред. Киелілер ме, әлде шайтандар ма? Иезуит тарихын зерттеу (2013). Помплун, Трент. Әлемнің төбесіндегі иезуит: Ипполито Дезидеридің Тибетке миссиясы. Oxford University Press (2010). Робертс, Иан Д. Үміт жинағы: Англиядағы иезуит колледж білімі, 1794–1914 (1996). Ронан, Чарльз Е. және Бонни Б. С. О, ред. Шығыс батыспен кездеседі: Қытайдағы иезуиттер, 1582–1773 (1988). Росс, Эндрю С. Сатқындыққа ұшыраған көзқарас: Жапония мен Қытайдағы иезуиттер, 1542–1742 (1994). Сантич, Ян Жозеф. Missio Moscovitica: иезуиттердің Ресейді батыстануындағы рөлі, 1582–1689 (1995). Шмидл, Йоахим (2011). Католик шіркеуінің трансұлттық желілері ретінде діни ордендер, EGO – European History Online, Майнц: Institute of European History, алынған: 25 наурыз 2021 (pdf). Райт, Джонатан. "Жоюдан қалпына келтіруге: иезуиттер, 1773–1814". Theological Studies (2014) 75#4, 729–745 бб. Чжан, Цюн. Жаңа әлемді өздеріне жарату: Ашу дәуірінде қытайлықтардың иезуит ғылымымен кездесуі (Brill, 2015).

Alden, Dauril. Making of an Enterprise: The Society of Jesus in Portugal, Its Empire & Beyond, 1540–1750 (1996). Brockey, Liam Matthew. Journey to the East: The Jesuit Mission to China, 1579–1724 (2007). , Special Edition Published 1997 by Loyola University Press, US. Brodrick, James. Saint Francis Xavier (1506–1552) (1952). Brodrick, James. Saint Ignatius Loyola: The Pilgrim Years 1491–1538 (1998). Burson, Jeffrey D. and Jonathan Wright, eds. The Jesuit Suppression in Global Context: Causes, Events, and Consequences (Cambridge UP, 2015). Bygott, Ursula M. L. With Pen & Tongue: The Jesuits in Australia, 1865–1939 (1980). Comerford, Kathleen M. Jesuit Libraries. BRILL 2023. Dalmases, Cándido de. Ignatius of Loyola, Founder of the Jesuits: His Life & Work (1985). Caraman, Philip. Ignatius Loyola: A Biography of the Founder of the Jesuits (1990). Edwards, Francis. Jesuits in England from 1580 to the Present Day (1985). Grendler, Paul F. "Jesuit Schools and Universities in Europe 1548–1773." Brill Research Perspectives in Jesuit Studies 1.1 (2019): 1–118. online
Healy, Róisin. Jesuit Specter in Imperial Germany (2003). Höpfl, Harro. Jesuit Political Thought: The Society of Jesus & the State, c. 1540–1640 (2004). Hsia, Ronnie Po chia. "Jesuit Foreign Missions. A Historiographical Essay." Journal of Jesuit Studies (2014) 1#1, pp. 47–65. Kaiser, Robert Blair. Inside the Jesuits: How Pope Francis is Changing the Church and the World (Rowman & Littlefield, 2014)
Klaiber, Jeffrey. The Jesuits in Latin America: 1549–2000:: 450 Years of Inculturation, Defense of Human Rights, and Prophetic Witness. St Louis, MO: Institute of Jesuit Sources 2009. Lapomarda, Vincent A., The Catholic Bishops of Europe and the Nazi Persecutions of Catholics and Jews, Lewiston, New York: Edwin Mellen Press (2012)
McCoog, Thomas M., ed. Mercurian Project: Forming Jesuit Culture: 1573–1580 (2004) (30 advanced essays by scholars). Martin, A. Lynn. Jesuit Mind. The Mentality of an Elite in Early Modern France (1988). O'Malley, John. "The Society of Jesus." in R. Po chia Hsia, ed., A Companion to the Reformation World (2004), pp. 223–236. O'Malley, John W. ed. Saints or Devils Incarnate? Studies in Jesuit History (2013). Pomplun, Trent. Jesuit on the Roof of the World: Ippolito Desideri's Mission to Tibet. Oxford University Press (2010). Roberts, Ian D. Harvest of Hope: Jesuit Collegiate Education in England, 1794–1914 (1996). Ronan, Charles E. and Bonnie B. C. Oh, eds. East Meets West: The Jesuits in China, 1582–1773 (1988). Ross, Andrew C. Vision Betrayed: The Jesuits in Japan & China, 1542–1742 (1994). Santich, Jan Joseph. Missio Moscovitica: The Role of the Jesuits in the Westernization of Russia, 1582–1689 (1995). Schmiedl, Joachim (2011). Religious Orders as Transnational Networks of the Catholic Church, EGO – European History Online, Mainz: Institute of European History, retrieved: 25 March 2021 (pdf). Wright, Jonathan. "From Immolation to Restoration: The Jesuits, 1773–1814." Theological Studies (2014) 75#4 pp. 729–745. Zhang, Qiong. Making the New World their own: Chinese encounters with Jesuit science in the age of discovery (Brill, 2015).

Америка Құрама Штаттары

Кушнер, Николас П. Құдайдың сарбаздары: Колониалды Америкадағы иезуиттер, 1565–1767 (2002) 402 б. Гарраган, Гилберт Дж. Американ Орталық Штаттарындағы иезуиттер (3 том, 1938) 1800 жылдан 1919 жылға дейінгі Орта Батысты қамтиды. 1-том онлайн; 2-том; 3-том. Макдонау, Питер. Саналы түрде дайындалған адамдар: Американ ғасырындағы иезуиттер тарихы (1994), 1900 жылдан 1960-жылдарға дейін; онлайн, тегін. Шрот, Реймонд А. Американдық иезуиттер: Тарих (2009).

Негізгі дереккөздер

Дезидери, Ипполито. "Тибетке сапар: Әке Ипполито Дезидеридің XVIII ғасырдағы керемет есебі". Аударған: Майкл Дж. Свит. Редакторы: Леонард Цвиллинг. Бостон: Wisdom Publications, 2010. Доннели, Джон Патрик, ред. Ерте замана кезеңінің иезуит жазбалары: 1540–1640 (2006)

Неміс тілінде

Клаус Шац. Неміс иезуиттерінің тарихы: 1-том: 1814–1872. Мюнстер: Aschendorff Verlag, 2013. XXX, 274 б. онлайн шолу
Шац. Неміс иезуиттерінің тарихы: 2-том: 1872–1917
Шац. Неміс иезуиттерінің тарихы: 3-том: 1917–1945
Шац. Неміс иезуиттерінің тарихы: 4-том: 1945–1983
Шац. Неміс иезуиттерінің тарихы: 5-том: Құлақтан алынған деректер, сөздік, биограммалар, жалпы тізілім.