Кіріспе
Ауғанстандағы археологиялық орын.
Хадда – Грек-буддистік археологиялық орын, Ауғанстанның шығысындағы Нангархар провинциясында, Жалалабад қаласынан оңтүстікке қарай он шақырым қашықтықта орналасқан. Хадда Ауғанстандағы азамат соғысы кезіндегі шайқастарда дерлік толығымен қираған деп хабарланады.
Өмірбаян
Хаддада 1930-1970 жылдары 23 000-ға жуық грек-буддалық мүсіндер, саз және гипстен жасалғандары қазба жұмыстарынан табылды. Осы табыстарда буддизм мен эллинизм элементтері үйлесіп, дерлік толыққанды эллинистік стильде көрінеді. Артефакттардың стилі б.з.д. 2-ші немесе 1-ші ғасырдың соңғы эллинистік кезеңіне тән болғанымен, Хадда мүсіндері әдетте (біраз белгісіздікпен) б.з. 1-ші ғасырына немесе одан кейінгі (яғни бір-екі ғасырдан соң) дауырға жатқызылады. Бұл қарама-қайшылықты әлемнің осы бөлігінде бірнеше ғасыр бойы сақталған соңғы эллинистік стильдермен түсіндіруге болады. Дегенмен, артефакттар шын мәнінде эллинистік кезеңнің соңында жасалған болуы мүмкін. Бұл мүсіндердің ежелгілігі және грек мүсінтануының барлық аспектілерін толық меңгерген суретшілердің техникалық шеберлігін ескере отырып, грек қауымдастықтары осы жұмыстарға тікелей қатысқандығы және "бұл аймақ индо-грек стиліндегі буддалық мүсіндердің пайда болу ошағы болуы мүмкін" деген пікір айтылды. Хаддадағы көптеген туындылардың стилі жоғары эллинистік және оларды Грекиядағы Басса қаласындағы Аполлон ғибадатханасынан табылған мүсіндермен салыстыруға болады. "Хадда" топонимінің шығу тегі санскрит тіліндегі "haḍḍa" сөзінен, яғни "сүйек" деген мағынаны білдіреді, немесе жазылмаған *haḍḍaka сөзінен, "(сүйектер орны)" деген мағынада болуы мүмкін. Біріншісі, егер тасқа басқан нысан болмаса, Солтүстік Үндістанның кейінгі тілдерінде (және қазіргі пашту тіліндегі ежелгі үнділік сөздерде) "хадд" түрінде пайда болған болар. Екіншісі "Хадда" түрінің пайда болуына табиғи түрде себеп болған болар және Хаддада Будданың сүйек реликвиясы сақталған деген сенімді көрсетеді. "Haḍḍa" термині пашту тілінде қарыз сөз ретінде кездеседі және бұл аймақтың исламнан бұрынғы тұрғындарының тілдік әсерін көрсетеді.
Буддистік жазбалар
Хадда аймағынан ең көне сақталған будда қолжазбалары, тіпті ең көне сақталған үнді қолжазбаларының кез келген түрі табылды деп саналады. Шамамен біздің заманымыздың 1-ші ғасырына жататын олар, гандхари тілінде карошти әрпімен қабыққа жазылған және сол тіл мен әрпімен жазылған саз құмырада табылған. Олар Гандараны басқарған және Жібек жолы арқылы буддизмнің Орталық және Шығыс Азияға таралуына зор үлес қосқан Сарвастивадин сектасының ұзақ уақыттан бері жоғалған канонының бір бөлігі болып табылады. Қолжазбалар қазір Ұлыбритания кітапханасында сақтаулы.
Шахыл-и-Гунди монастыры (б.з.
Шахил-и-Гунди монастыры біздің заманымыздың IV-V ғасырларына жатады. Ол Шахил-и-Гунди ступасының төңірегінде салынған, ол кішкентай әктас ступасы. Ступаның көптеген қалдықтары 1928 жылы Ауғанстандағы француз археологиялық делегациясының француз Жюль Бартудың археологиялық миссиясымен жиналды және Токио ұлттық мұражайымен бірлесіп сақталды, содан кейін қайта құрастырылды. Қазіргі күні олар Париждегі Гюме мұражайында қойылған. Ол көбінесе біздің заманымыздың II-III ғасырларына жатады. Ступаның әшекейлеуі грек-буддалық өнерінің қызықты мысалы болып табылады, ол эллинистік және үнділік көркем элементтерін үйлестіреді. Қайта құрастыру бірнеше бөліктен тұрады: әшекейленген ступаның негізі, күмбез және түрлі сәндік элементтер.
Тапа Калан монастыры (б.з.
Тапа Калан монастыры біздің заманымыздың IV-V ғасырларында салынған. Оны Жюль Барту қазба жұмыстары арқылы ашты. Оның ең әйгілі артефактілерінің бірі – Буддаға қызмет ететін, айқын эллинистік стильде бейнеленген тұлға, "Genie au Fleur" аталатын бұл туынды қазір Париждегі Гюмет мұражайында сақталуда.
Баг-Гай монастыры (біздің заманымыздың 3-4-ғасырлары)
Баг Гай монастыры әдетте біздің заманымыздың 3-4 ғасырына датарланады. Баг Гайда безенді нишалары бар көптеген кішкентай ступалар кездеседі.
Тапа-и Кафариха монастыры (біздің заманымыздың 3-4-ғасырлары)
Тапа и Кафариха монастыры әдетте біздің эрамыздың 3-4 ғасырына датарланады. Ол 1926-1927 жылдары Жюль Барту басқарған экспедиция Ауғанстанға француз археологиялық делегациясының атынан қазба жұмыстарын жүргізген кезде табылған.
Тапа Топе Калан монастыры (б.з.
Бұл үлкен ступа қазіргі Хадда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 200 метр жерде орналасқан. Массон оны "Топе Калан" (Хадда 10), Бартхо "Борж и Кафариха" деп атаған, ал қазір ол "Тапа Топе Калан" деп белгіленген. Топе Каландағы ступада 200-ден астам, көбінесе күміс монеталар табылған, олардың көпшілігі 4-5 ғасырларға жатады. Монеталардың арасында Вархран IV (388–399 жж.), Яздагир II (438–457 жж.) және I Пероз (457/9–484 жж.) шығарған сасанид монеталары бар. Сонымен қатар, бес рим алтын солиді болды: Теодосий II (408–450 жж.), Маркиан (450–457 жж.) және I Лео (457–474 жж.). Көптеген монеталар сасанид монеталарының алхон үлгісінде жасалған, оларға алхон тамғасы қосылған, сондай-ақ 14 алхон монетасы, онда билеушілердің ерекше созылған бас сүйектері бейнеленген. Осы монеталардың барлығы ступаның 5 ғасырдың ортасы мен соңына салынғанын көрсетеді.