Кіріспе

Аңыздық су жануары, адам әйелінің денесінен жоғары бөлігі және балық денесі бар әйел теңіз перісі.

Халық ауыз әдебиетінде теңіз перісі – әйел адамның басы мен жоғарғы денесі, ал төменгі жағы балық құйрығынан тұратын су жануары.

Мермин

"Сирена немесе русалка" деген тағы бір ағылшын сөзі "†mermin" (OED-дегі негізгі сөз) көнерек болғанымен, қазір қолданыстан шыққан. Ол көне ағылшын тіліндегі *męremęnen* сөзінен шыққан, яғни *męre* ('теңіз') + *męnen* ('әйел құл') деген сөздердің бірігуінен пайда болған. Рабеншлахтағысы – әже; Refn|group="lower alpha"|Ол – Wâchilt, оның шөпшесі (Urenkel) – Виттич. Кейіннен оның дұрыстығы толыққанды дәлелденбеген. Бұл – ағылшын тіліндегі жарамды анықтама. Бұл сөз басқа ортағасырлық жырлармен қатар, "Нибелунген жырында" да кездеседі және "су әйелі", "русалка", "су перісі" немесе басқа да терминдермен аударылған; Кейбір зерттеушілер § Көне Таяу Шығыс мифологиясында оның тамырларын іздеуге тырысты.

Сиреналар

Ерте грек кезеңінде сиреналар адам басы бар құстар ретінде ұсынылған, бірақ классикалық кезеңде гректер оларды суретте балық денелі түрінде сиретіп көрсеткен.

Басқа грек мифтік кейіпкерлері

Сиреналардың жанында өмір сүрген Сцилла мен Харибдис теңіз жабайылары да әйелдер еді және олардың балық сияқты белгілері бар еді. Сцилланың зорлық-зомбылығы кейбір классикалық авторлармен сиреналардың сүйкімді әрекеттерімен салыстырылса да, Сцилла мен Харибдис сиреналардың билігінде өмір сүрді. Б.з.д. VI ғасырға дейінгі этрус өнерінде Сцилла екі құйрығы бар теңіз қызына ұқсас жаратылыс ретінде бейнеленген. Бұл ежелгі заманнан бері қазіргі суреттерге дейінгі екі құйрықты теңіз қыздарының бейнелерімен байланысты болуы мүмкін, және кейде Мелузин сипаттамасына да қатысты. Refn|Bain (2017), Терри Пирсон мен Франсуаза Клиер Коломбаниді сілтеме жасайды. Ерте грек өнеріндегі (б.з.д. III ғасыр) сиреналардың (тритон) теңіз қызы ретінде сирек кездесетін мысалын, сирена мифінің Сцилла мен Харибдиспен араласуымен түсіндіруге болады. (Атаргатис тессарасы туралы айтылады, "құйрығында тұрған балықтың суреті", теңіз қызы емес) > Ашкелон қаласында грек және рим авторлары Деркето немесе Атаргатис деп атаған теңіз қызы тәңіріне табынып келген.<sup>

Мифте Семирамистің бірінші күйеуінің аты Оннес. Кейбір ғалымдар бұл туралы клинопись мәтіндерінде "балық адамдар" деп сипатталған апкаллу немесе жеті дананың бірі Оанн туралы ертедегі Месопотамия мифімен салыстырды. Олар "Оаннның балық құйрықты әйелі" және ұрпақтары болған, ал Атаргатис осы құдайдың бірі, "уақыттың бұлты арқылы" келгенін ұсынды. Диодордың Семирамида патшайымының тарихы Ұлы Александрдың ерліктеріне (Индияға жорықтар және т.б.) ұқсайды, және Диодор македондық патшаның материалдарын белгісіз көзден алған болуы мүмкін. Теңіз қыздарының шығу тегі туралы табиғаттану теориялары да бар, олар олардың манаттарды, дугонгтарды немесе тіпті ителкелерді көруден туындағанын болжайды. Тағы бір теория, жоғарыда аталған Су маймылы теориясымен байланысты, фольклордағы теңіз қыздары шын мәнінде губкалар сияқты нәрселерді алу үшін суға терең бойлауға оқытылған әйелдер болған, және нәтижесінде көп уақытын теңізде өткізген. Бұл теорияны британдық автор Уильям Бонд қолдайды, ол осы тақырыпта бірнеше кітап жазған.

Нибелунг әндері

Екі болашақты болжаған су қызы (MHG pl. : merwîp), Сигелинда (MHG: Sigelint) және оның шешесінің қарындасы Хадебург (MHG: Hadeburc) Дунай өзенінде шомылып жатқанда Хаген фон Тронье оларға кездеседі (Nibelungenlied, Âventiure 25). Дегенмен, осы қысқа бөлім германдық кеңістікте дамыған су әуесі туралы кейінгі білім мен әдебиеттің "негізгі" алғышарты болды. ("Швед эпилогы" деп те аталады). Сол сиыр қызын сиокона деп атайды. Швед эпилогы шайқасқа қатысты жерлерді (Италиядан Германияға) ауыстырып, құтқарылған Видга/Витиге Сьелландқа әкелінді деп мәлімдейді. Яғни, маңызды шайқас Равеннада, Солтүстік Италияда өткен (неміс эпосы Rabenschlacht бойынша), бірақ швед нұсқасында шайқас орны Мозель өзені бойындағы, Солтүстік Германиядағы Гронспортқа өзгертілді.

Ұлыбритания мен Ирландияның фольклоры

1078 жылы салынған Дархэм қамалындағы нормандық шапельде Англиядағы су қызының бейнеленген ең ерте суреті сақталған. Британдық халық ауыз әдебиетінде су қыздары бақытсыздық белгісі ретінде танылады, олар апатты болжайды және оны шақырады. Сэр Патрик Спенстің балладаларының бірнеше нұсқасында, құрылысы қиын кемелерге су қызы сөйлейтін көрініс суреттелген. Кейбір нұсқаларында ол олардың енді құрлықты көре алмайтынын айтады; ал басқаларында олардың жағалауға жақын екенін мәлімдейді, бұл олардың білуінше, бірдей мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, су қыздары жақындап келе жатқан жаман ауа-райының белгісі болуы мүмкін, ал кейбіреулері 2000 футқа (610 м) дейін зор денелі деп сипатталған. Тағы бір қысқа баллада, "Clerk Colvill" (Балалар балладасы № 42), су қызының атау кейіпкерін баурап алып, оның апатқа ұшырауын болжайды. Түпнұсқа толық нұсқасында, ер адам оны теріске шығарғаны үшін жазаланғаны болжанады, бірақ толық оқиғаны баяндайтын скандинавиялық нұсқаларында русалка емес, эльф әйел немесе эльф патшайымы бейнеленген. Бірақ су қыздары кейде көмекші болуы мүмкін; мысалы, адамдарға белгілі бір ауруларды емдеу жолдарын үйрету. Су еркектері су қыздарына қарағанда жабайы және жаман мінезді болып сипатталған, олар адамдарға қызығушылық танытпайды. Аңыз бойынша, бір су қызы Корнуоллдың Зеннор ауылына келді, онда ол хоршы Мэтью Тревелланың әнін тыңдайтын. Екеуі ғашық болып, Мэтью су қызын ертіп Пендур шығанағындағы үйіне барды. Жазғы түндері ғашықтардың бірге ән шырқағанын естуге болады. Халықшыл Уильям Боттрелл жазған аңыз, Зеннордағы Сент-Сенара шіркеуіндегі ағаш орындықтағы 15 ғасырға жатқан су қызының мүсініне байланысты. Мэн аралындағы бен варрей деп аталатын су қыздары басқа аймақтардағыларға қарағанда адамдарға көбірек жақсы көрінеді, оларға түрлі көмектер, сыйлықтар мен наградалар беріледі. Бір әңгімеде балықшы суға батып қалған су қызын құтқарып, ол кенже орнының қайда екенін білгені үшін марапатталды. Тағы бір әңгімеде кішкентай қыздың қуыршағын ұрлаған, бірақ анасы оны жамандап, ұрлық үшін өтемақы ретінде маржанмен әшекейленген әдемі әшекейді қызға қайтарған су қызы туралы айтылады. Үшінші әңгімеде бір балықшы отбасы су қызына алма сыйлап, оның арқасында байлыққа кенелгені туралы айтылады.

Жалпы сипаттамалары

Скандинавияның әдемі хавфруі мейірімді немесе қатыгез болуы мүмкін, ал оның бойжеткендерді алып кету туралы әңгімелер (қ. төменде) оның қатыгездігінің мысалы ретінде келтіріледі.

Пайғамбарлық және даналық

Көрінуінің өзі жақын арада болатын дауылды білдіреді.

Маргиг

Жон Арнасон маргигурды белден төмен балыққа айналған, сары шашты әйел ретінде сипаттайды, ол салмақты теңізшілерді теңіздің түбіне сүйрейді. Бір кезде, шамамен XIX ғасырдың соңында, оның аты геральдикадағы екі құйрықты су қызымен байланыстырылды. Романдық дәуірде су қыздары көбінесе құштарлықпен байланысты болған.

Византиялық және Османдық грек фольклоры

Сиренаның су қызына ұқсас және жартылай құсқа ұқсас жаратылыс ретіндегі түсінігі Византия Грециясында біраз уақыт сақталды. "Физиолог" сиренаның суретін су қызына ауыстыруды бастады, бұл тоғызыншы ғасырдағы нұсқада көрінеді. Қазіргі грек аңызында Александр Македонскийдің әпкесі Салоники өлімінен кейін Эгей теңізінде өмір сүрген теңіз қызына (γοργόνα) айналды. Ол кез келген кеменің теңізшілерінен бір ғана сұрақ қояр еді: "Ескендір патша тірі ме?" ("Ζει ο Βασιλεύς Αλέξανδρος;"), дұрыс жауабы: "Ол тірі, патшалық етеді және әлемді жаулап алады" (грекше: "Ζει και βασιλεύει και τον κόσμον κυριεύει"). Бұл аңыз Осман Грециясы кезеңіне жататын "Филлада ту Мегалександру" (Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου) атты Александр туралы романнан шыққан. Русалканың мәні халықтық дәстүрлерде әртүрлі, бірақ этнолог Д.К. Зелениннің сөзіне сәйкес, олардың барлығы ортақ элементке ие: олар таза емес өлгендердің тынышсыз рухтары. Ұлы чех ұлтшыл композиторы Антонин Дворжак операларының ең танымал – "Русалька". Шығыс славян эпосы "Садко" (lang ru) ішіндегі басты кейіпкер – авантюрист, саудагер және Новгородтан келген гуслиші – Теңіз патшасының су асты сарайында біраз уақыт өмір сүріп, үйіне оралу алдында оның қызы Чернаваға үйленеді. Бұл ертегі Алексей Толстойдың "Садко" поэмасы (1817–75), Николай Римский-Корсаковтың "Садко" операсы және Илья Репиннің "Садко" картинасы сияқты туындыларға шабыттандырды.

Қытай фольклоры

Ди халқы (ди) деп аталатын теңіз халықтарының өз мемлекетін мекендегендігі туралы Қытай географиясы мен мифологиясының Шанхайцзинг (Таулар мен теңіздер классикасы) жинағында б.з.б. IV ғасырда айтылған. Бусанның Донгабек аралында Нарандадан келген, теңіз астындағы маржандардың мифтік патшалығының ханшайымы Хванг ок туралы әңгіме бар. Бұл әңгіме Үндістаннан шыққан тарихи Хео Хванг окқа негізделген. Тағы бір аңыз Синжике есімді теңіз қызы туралы, ол балықшыларды ән айтып, Геомун аралынан теңізге тас лақтырып, жақындап келе жатқан дауылдар туралы ескерткен. Арал тұрғындары оны теңіздің құдайы деп сенген және ол ауа райын болжай алады деп ойлаған.

Өнер және музыка

Көптеген елдерде және мәдениеттерде су қыздарының мүсіндері мен статуяларын кездестіруге болады, бүкіл әлемде 130-дан астам қоғамдық өнер су қыздарының статуялары бар. Су қыздарының мүсіндері бар елдерге Ресей, Финляндия, Литва, Польша, Румыния, Дания, Норвегия, Англия, Шотландия, Ирландия, Германия, Нидерланды, Бельгия, Франция, Испания, Италия, Австрия, Швейцария, Грекия, Түркия, Үндістан, Қытай, Таиланд, Оңтүстік Корея, Жапония, Гуам, Австралия, Жаңа Зеландия, Бразилия, Эквадор, Колумбия, Мексика, Кайман аралдары, Сауд Арабиясы (Джидда), АҚШ (Гавай және АҚШ Виргин аралдары) және Канада кіреді. Осы су қыздарының кейбір статуялары өз қалаларының немесе елдерінің символына айналды және өздерінен басты туристік орындар болып табылады. Копенгагендегі «Кішкентай теңіз қызы» статуясы – бұл қаланың және Данияның символы. «Хавис Аманда» статуясы Хельсинки қаласының қайта жаралуын бейнелейді. «Сиренка» (су қызы) Варшава қаласының гербінің бөлігі болып табылады және Варшаваның қорғаушысы саналады, ол өз су қыздарының статуяларын көпшілікке көрсетеді. 1895-1905 жылдары прерафаэлит суретшісі Джон Уильям Уотерхаус «Су қызы» (Cf. беттің жоғарғы бөлігіндегі сурет) атты ықпалды сурет салған. Британ академиясының кейінгі стильіндегі өнер туындысы, бұл жұмыс үлкен құрметке ие болды (және Уотерхаус Корольдік академияның мүшесі ретінде бекітілді), бірақ жеке коллекцияға жоғалып, 1970 жылдарға дейін қайта пайда болмады. Қазіргі уақытта ол қайтадан Корольдік академияның коллекциясында. Уотерхаус су қызын тарақ пен айнамен шашын күтеді, бұл су қызының стереотиптік құралдары, оның адамдарды құлдырауға итермелейтін, азғырушы ретінде бейнелеуге арналған. Әрине, қазіргі заманда «сирена» сөзі femme fatale сөзінің синонимі ретінде қолданылады.

Кинофильмдер

Фильмдерде Миранда (1948), Түнгі толқын (1961), романтикалық комедия «Сплэш» (1984) және «Аквамарин» (2006) көрсетілген. 1963 жылы «Route 66» телесериалының «Барлық теңіздердің ең қатыгездісі» атты эпизодында Уики Вачи су паркінде жұмыс істейтін су қызын сомдайтын суретші бейнеленді. Су қыздары «Charmed» телехикаясының танымал эпизодтарында да пайда болды. «Ол жаратылыс» (2001) фильмінде екі цирк қызметкері шамамен 1900 жылы Ирландияда су қызын ұрлап, оны Америкаға тасымалдауға тырысады. «Кариб теңізінің қарақшылары: Бейтаныс толқындар» фильмінде су қыздары туралы ежелгі және жаңа мифтер араластырылған: теңізшілерді өлімге жетелеу үшін оларға ән салу, құрлыққа шығарылғанда аяқтары өсу және сиқырлы емдік қасиеттері бар сүйістер сыйлау. Диснейдің Андерсен ертегісінің музыкалық анимациялық нұсқасы «Кішкентай теңіз қызы» 1989 жылы шықты. Андерсеннің әңгімесіндегі маңызды өзгерістерге ертегідегі діни элементтерді, соның ішінде су қызының мәңгілік жанды алуға жасаған тырысын алып тастау кіреді. Теңіз сиқыршысы ханзадаға ұсынылған ханшайымды алмастырады, су қызының даусын пайдаланып, оның ханзаданың махаббатына қол жеткізуіне кедері келтіреді. Бірақ, олардың той күнінде жоспар ашылып, теңіз сиқыршысы жеңіледі. Фильмде пышақ мотиві қолданылмайды, ол су қызы мен ханзаданың үйленуімен аяқталады. Хаяо Миядзакидің «Понё» фильмі – адам баласы Сосуке көмегімен адам қызына айналуға тырысатын нингё туралы анимациялық фильм. Австралиялық «H2O: Just Add Water» жас драмалық сериалы Австралияның Алтын жағалауындағы үш заманауи су қызының оқиғаларын баяндайды. Starbucks кофе логотипі – мелюзин.

Геральдика

Геральдикада, теңіз қызы көбінесе тарақ пен айнамен бейнеленеді және "өзіне деген құштарлығымен теңіз қызы" деп сипатталады. Құштарлықтан басқа, теңіз қыздары шешендіктің де символы болып табылады. Теңіз қыздары геральдикалық элементтер ретінде теңіз еркектерінен гөрі жиірек кездеседі. Теңіз қызы Бірмингем университетінің гербінде, сондай-ақ бірнеше британдық отбасылардың гербінде де бейнеленген. Варшава қаласының гербінде 14 ғасырдың ортасынан бері теңіз қызының суреті бейнеленген. Бірнеше аңыз грек мифологиясының Тритонын осы қаламен байланыстырады, бұл теңіз қызымен байланысты болуы мүмкін. Кусактар отбасының гербінде қылыш ұстаған теңіз қызы бейнеленген, бұл сэр Томас Кусакқа (1490–1571) арналған ескерткіш таста бейнеленген. Вирджиния штатының Норфолк қаласы да символ ретінде теңіз қызын пайдаланады. Канаданың бұрынғы генерал-губернаторы Мишель Жанның жеке гербінде екі теңіз қызы қолдаушы ретінде бейнеленген.

Фандомдық

Теңіз қыздары костюмдеріне деген қызығушылық фантастикалық косплейдің танымалдылығымен қатар, осы костюмдерді жасау үшін қолданылатын арзан монофин қолжетімділігінің арқасында артты. Бұл костюмдер көбінесе жүзу кезінде, "мермайдинг" деп аталатын әрекет үшін жасалады. Сондай-ақ, теңіз қыздарына арналған жанкүйерлер жиындары да өткізілді.