Кіріспе

Британдық саясаткер (1870–1949)

Уолтер Рансиман, Доксфордтың 1-ші виконты (19 қараша 1870 – 14 қараша 1949) Ұлыбританиядағы көрнекті либерал және кейіннен ұлттық либерал саясаткері болды. Оның 1938 жылғы Чехословакияға жасаған дипломатиялық миссиясы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін нацистік Германияны бағындыру саясатын іске асыруда маңызды рөл атқарды.

Өмірбаян

Рансиман – кеме тасымалының ірі кәсіпкері, 1-ші барон Рансиман Уолтер Рансиманның ұлы. Ол Оңтүстік Шилдс жоғары мектебінде және Кембридж университетінің Троица колледжінде оқыды, 1892 жылы тарих бойынша магистр дәрежесін алды.

1899-1913 жылдар

Рансиман 1898 жылы Грейвсенд округінде өткен қосымша сайлауда сәтті бола алмады, бірақ 1899 жылы Олдхэм округі үшін өткен екі орындық сайлауда консерватор кандидаттар Джеймс Моудсли мен Уинстон Черчилльді жеңіп, парламент мүшесі (депутат) болып сайланды. Жеңіске жеткен соң Рансиман Черчилльге: "Уайымдамаңыз, ел біз екеуіміз туралы соңғы рет естігені емес деп ойлаймын" деген сөздерді айтқан деседі. Келесі жылы, 1900 жылғы жалпы сайлауда Черчилль қайтадан Рансиманға қарсы шығып, оны жеңді. Ол Либералдық партия қатарында қадам-қадаммен жоғарылады. Прогрессивті, орталықтандырылған реформатор болған ол 1905 жылы сэр Генри Кэмпбелл-Баннерменнің Жергілікті басқару жөніндегі парламенттік хатшысы болып тағайындалды, ол қызметті 1907 жылға дейін атқарды. Рансиманның Кэмпбелл-Баннерменнің кабинетіндегі достары – Сидней Бакстон, Чарльз Хобхаус және Джон Морли, барлығы да солшыл бағыттағы саясаткерлер еді. Одан кейін ол 1908 жылға дейін Қаржы министрлігінің қаржы хатшысы болып қызмет етті. Соңғы жылдың сәуір айында ол Жеке кеңеске ант берді және жаңа премьер-министр Х. Х. Асквиттің бірінші кабинетіне, Білім беру жөніндегі кеңес президенті лауазымына тағайындалды, ол лауазымды үш жыл бойы сақтап қалды. Рансиман Ирландиядағы жерді сатып алуға қаржы жұмсауды қолдады, бірақ бұл саясаттың өте қымбатқа түсетіні анық болды. Ол Реджинальд МакКеннаны да қамтитын, мемлекеттік қаржының салауаттылығына сенетін шағын топтың мүшесі болды; олар Ирландияның Бас хатшысының немқұрайлы басқаруын көрген еді. Рансиман, МакКенна және Лорд Холдейн премьер-министр Х. Х. Асквитті 1910 жылғы халық бюджетін қабылдамауға көндірді, бұл бюджеттің авторы – Қаржы министрі Дэвид Ллойд Джордж еді. Бюджет жер иелері аристократиясы мен жоғарғы таптан салық жинау арқылы әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруды көздеген. Ол содан кейін Ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңес президенті лауазымын тағы үш жыл атқарды. Рансиман Герман империясымен соғыс жасамады және олармен келісімге қол жеткізуді жақтады, бірақ кабинеттегілер сияқты, ол сыртқы саясатқа көп әсер ете алмады.

Басқа да саясат

Рансиман Марго Асквиттің жеке досы және министрлікте жоғары бағаланған әріптесі болды. Ол 1912 жылғы Халдейн миссиясын қолдады, бұл миссияға осы көзқарастағы Либералдық лига мүшелері басым болған, тазартылған кабинетте өтті. Ол және оның жақтастары ұзақ мерзімде бейбітшілік орнатылады деп сенді, себебі Императорлық неміс теңіз флоты Рейх үшін ұстап тұруға тым қымбат болатын «зиярат» еді. Рансиман сондай-ақ англо-германдық теңіз қарулану жарысын күшейтуге қарсы болған Маккеннаның тамақтану тобының мүшесі болды және 1914 жылғы қаңтарда Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилльдің теңіз күштеріне қатысты жоғары шығындарға қарсы шықты. Сол қанаттағы кабинет мүшелері Адмиралтейство шығындарын нақтырақ қысқартуды қалады, бірақ адмиралдар бұған қарсы болды. Рансиман 13 маусымда Ллойд Джорджтың «Соғыс кеңесіне» қосылды, ол негізінен Ллойд Джорджты Маркони ісіне қатысы бар екенінен ақтап алу мақсатында құрылған болатын. Рансиман канцлер ретінде Ллойд Джорджты сауда көлемін арттыруға ынталандыру үшін көп еңбек етті. Рансиман саяси диалогты, социализмді және Ирландиядағы Джеймс Ларкиннің қозғалысын қолдады, ал кабинет бұл қозғалыстың қылмыстық сипатын жоюға асықты. Рансиман Ларн қару-жарақ контрабандасына қарсы күресу үшін қаруды тәркілеуге келіскендердің бірі болды. 25 қарашада кабинет Ирландияға қару-жарақ жеткізуге тыйым салды. Рансиман сонымен қатар ауылдық аймақтардағы мәселелерді шешуге, мысалы, ауыл шаруашылығы жұмысшыларының жалақысын арттыруға және тұрғын үймен қамтамасыз етуге мүміндік танытты.

Тоталды соғысқа қарсы

1914 жылы Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуымен, Сауда кеңесінің президенті Джон Бернс отставкаға кетті және 2 тамыз жексенбісінде Рансиман оның орнына тағайындалды. Сауда кеңесі 1914 жылдың қазан айында Гамбургте неміс кемелерінің шоғырланғанын хабарлады; 15 қазанда британдық порттарға рекордтық 187 кеме кірді, яғни соғыс бизнеске пайдалы болып көрінді. Ол бельгиялық босқындарға азық-түлік беруді бекітті. 1915 жылдың 12 қаңтарында ол АҚШ үкіметіне Ирландияға барлық мыс импортын тоқтату туралы меморандум жіберуге келісті. Рансиман Ллойд Джорджтың кәсіби одақтардың жалақы дауларына белсенді араласу ұсынысын толық қолдады, себебі "адамдар жалғандамай, шаршап қалған". Бұл мәлімдеме зауыттарда әйелдерді жаппай жұмысқа алуға дейін жасалды. Рансиман қару-жарақ зауыттарын ұлттық соғыс қажеттіліктері үшін "басқаруға" заң жобасын ұсынды. Маккенна мен Хобхауздың арасында отырып, ол 15% кепілді дивиденд пен тозуды ескере отырып, өнеркәсіптік келісім туралы жариялады. Олар неміс меншігіндегі бояу өнеркәсібін британдықтардың меншігіне көшіру және көмір экспортын тоқтату мәселелерін талқылады. Рансиман кешкі ас дастарқанында Китченерді британдық экспедициялық корпусының (БЭК) басшысынан сэр Джон Френчті шеттетуге ынталандырды. Олар сондай-ақ Асквиттің отставкасы туралы да сөз қозғады, себебі оның әйелі Хилда Рансиман премьер-министрді "аспик ішіндегі ми" деп атаған еді. Рансиман шетелдіктерді ұстауға қарсы болды, бірақ олар көптеп тұтқындалды.

1929-1940 жылдар

1929 жылғы жалпы сайлауда либералдар консерваторлар мен лейбористер арасындағы билік тепе-теңдігін сақтап қалды. Рансиман әйелі Хилда өткен жылы өткен қосымша сайлауда жеңіп алған Сент-Айвс округін иеленді. Сент-Айвс үшін либералдық агент капитан Сидни Август Велден Рансиманның сәтті сайлануына зор үлес қосты. Рансимандар Ұлыбритания Парламентіне бір уақытта отырған алғашқы әйел-еркек жұбайлар болды. Либералдар көп ұзамай Ұлы депрессияға қалай жауап беру керектігі, Рамзи Макдональдтың лейбористік үкіметін қолдауды жалғастыру мәселесі және тіпті партияның негізгі бағыты бойынша күрт бөлініске ұшырады. 1931 жылы еңбек үкіметінің орнына барлық партиялық Ұлттық үкімет келгенде, даудың себебі жойылғандай болды. Алайда, Ұлттық үкіметтің қорғау тарифін енгізу үшін мандат алу мақсатында жалпы сайлау шақыру ұсынысы Рансиман және көптеген басқа либералдар үшін қабылдауға келмейтін нәрсе болды. Либералдар ресми түрде үкіметтен кетумен қауіптенді, бірақ сэр Джон Саймон басқаратын топ Либералды Ұлттықтар ретінде пайда болды, олар негізінен Ллойд Джорджтың басшылығына қарсы болған және Ұлттық үкіметті қолдауға дайын болғандардан құралды. Ұлттық үкіметтегі әр партия өз манифесі бойынша науқан жүргізуге келісім жасалды. 1931 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық үкімет үлкен көпшілік дауысқа ие болғаннан кейін, Министрлер кабинеті қайта құрылды. Тарифтер бойынша шешім қабылдайтын негізгі кабинет комитетінің тепе-теңдігін сақтау маңызды деп есептелді, сондықтан Рансиман тағы да Сауда кеңесінің президенті болып тағайындалды, ол протекционистік Қаржы министрі Невилл Чемберленге қарсы салмақ ретінде қызмет етеді деген сенімде болды. Алайда, басқа Либералды Ұлттықтар сияқты, Рансиман да тарифтер принципін қабылдады, ол 1931 жылдың қарашасында Тарифтік кеңес ұсынған сауда балансының пайдасына 10%-ға түзетілді. 1932 жылдың соңында ресми либералдар (Самуэлиттер) министрлік лауазымдарынан кеткенде, Рансиман олармен бірге отставкаға кете жаздады. 1933 жылы ресми либералдар Ұлттық үкіметке қолдау көрсетуді тоқтатты, бірақ Рансиман 1934 жылға дейін парламенттік емес Ұлттық либералдық федерацияның президенті болғандықтан, лауазымында қалды. Ол Аргентинамен Рока-Рансиман шартын жасады (Атақты онжылдықтың оқиғаларының бірі), Аргентинаның сиыр етін импорттауды шектеуден сақтау үшін бастама көтерді. 1934 жылы сөйлеген сөзінде Рансиман Ұлттық үкіметтің жұмысын қорғады, қала және елді мекендерді жоспарлау туралы заң, "кез келген елде бұрын-соңды жасалмаған ең ірі шабуылдар" және жақын арада қабылданатын жұмыссыздыққа байланысты сақтандыру туралы заң жобасы сияқты шараларды атап өтті. Рансиман 1937 жылдың мамырына дейін Сауда кеңесінің президенті қызметін атқарды, содан кейін Стенли Болдуин зейнеткерлікке шықты және оның орнына келген Невилл Чемберлен Рансиманға Лорд Приви-Мөрдің пайдасыз лауазымын ұсынды, бірақ Рансиман одан бас тартты. 1937 жылдың маусымында ол Нортумберленд графтығындағы Доксфорд виконты Рансиман болып жұртына көтерілді. Төрт жыл бұрын оның әкесі барон Рансиман болып тағайындалған, сондықтан "Доксфорд" атағы оның әкесінің атағынан ерекшеленді. Бұл әке мен ұлдың бір уақытта Лордтар палатасында отыруының сирек кездесетін жағдайы болды, мұнда ұл жоғары атаққа ие болды. Бірнеше айдан кейін әкесі қайтыс болды, ол барондық атақты және әкесінің кеме жөнелтпесі бизнесін мұра етті.

Чехословакияға іссапар

Рунсиман 1938 жылдың тамызының басында қоғамдық өмірге оралды, сол кезде премьер-министр Невилл Чемберлен оны Чехословакия үкіметі мен Судет немістері партиясы (SdP) арасындағы дауды реттеу үшін Чехословакияға миссиямен жіберді. Рунсиманға беймәлім болғандай, Судет аймағына автономия талап еткен SdP, нацистік Германияның нұсқауларын орындап, бұл мәселе бойынша келісімге келмеді, сондықтан делдалдық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Орталық және Шығыс Еуропадағы халықаралық шиеленіс күшейгендіктен, Рунсиман 1938 жылдың 16 қыркүйегінде Лондонға қайтарылды. Миссияның жарияланған нәтижесі, Рунсиман есебі деп аталды, делдал 1938 жылдың 21 қыркүйегінде Невилл Чемберлен мен Чехословакия президенті Эдвард Бенешке жолданған хаттар түрінде жарияланды. Есепте SdP, Чехословакия үкіметімен келіссөздерді тоқтатуға жауапты деп танылды, бірақ үкімет ұсынған түзетулер SdP-ның «шамалы талаптарына» жауап берді. Рунсиман Чехословакия билігінің әрекеттерін «белсенді қысым көрсету емес, әрине, «террорлық» емес, бірақ тәжірибесіздікпен, түсініксіздікпен, ұсақ-түйекке таласумен және кемсітушілікпен сипатталады» деп есептеді. Судет немістерінің экономикалық және саяси кемсітушілікке қатысты көптеген шағымдары, оның пікірінше, «көбінесе негізді» және «үмітсіздік» сезімін тудырды, бірақ «нацистік Германияның күшеюі оларға жаңа үміт сыйлады». Сондықтан Рунсиман «олардың туыстарынан көмек сұрауы және соңында Рейхке қосылуға деген ниеті – жағдайдың табиғи нәтижесі» деп санады. Осыдан ол «осы шекаралық аудандар бірден Чехословакиядан Германияға берілуі керек» деген қорытындыға келді. Чемберлен 1938 жылдың 30 қыркүйегінде Мюнхен конференциясында Чехословакияның шекаралық аймақтарын нацистік Германияға беруге келісті. Архивтік мәліметтерге сәйкес, Рунсиман есебіндегі ұсынымдар Чемберленнің аумақтық беру саясатын негіздеу үшін дайындалған соңғы кезеңде өзгертілген. Рунсиманның Чехословакиядағы демалыс уақытын өткізуі де қырқыс дауға себеп болды. Ол осы уақытты көбінесе, бірақ толық емес, Чехословакия үкіметіне қарсы тұратын әлеуметтік және саяси ортада Судет неміс аристократиясын қолдаған SdP мүшелерінің ауылдық иеліктерінде өткізді. 1938 жылдың қазан айында Мюнхен келісімінен кейін Чемберлен кабинетін қайта құрастырып, Рунсиманды Кеңес Лорды қызметіне тағайындады. Ол 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін осы лауазымда қалды.

Отбасы

Доксфордтың лорды Рансиман 1898 жылы Джеймс Кокран Стивенсонның қызы Хилдаға үйленді. Олардың екі ұлы мен үш қызы болды. Олардың қызы Маргарет Фейрвезер (Дуглас Фейрвезерге тұрмысқа шыққан, ол 1942 жылы Air Movements Flight құрамын құрды, кейін Маргарет оған қосылды) Spitfire ұшағын алғаш рет ұшқан әйел болды және Паулин Гоуэр таңдаған алғашқы сегіз әйел ұшқыш қатарына кірді. Маргарет 1944 жылы Proctor ұшағымен жерге қонғанда қаза тапты. Олардың екінші ұлы, құрметті Сэр Стивен Рансиман тарихшы болды. Доксфордтың лорды Рансиман 1949 жылғы қарашада 78 жасында қайтыс болды, ал виконт титулын оның үлкен ұлы Лесли мұраға алды. Леди Рансиман 1956 жылы 87 жасында қайтыс болды.