Кіріспе

Ливерпульдегі доктар мен ғимараттар кешені, Англия

Корольдік Альберт доктары – Ливерпульдегі док ғимараттары мен қоймалар кешені. Джесси Хартли және Филип Хардвик жобалаған бұл кешен 1846 жылы ашылды және Ұлыбританияда құйма темір, кірпіш және тас қолданылып, ағаш конструкциясыз салынған алғашқы құрылыс болды. Осының нәтижесінде әлемдегі алғашқы өртке қауіпсіз қойма жүйесі құрылды. 2018 жылға дейін бұл док Альберт док деп аталды, содан кейін оған патшалық жарғы беріліп, атына «Корольдік» деген құрметті атауы қосылды. Салынысымен бірге док өте революциялық дизайнға ие болды, себебі кемелер тікелей қоймалардан немесе қоймаларға жүк тиеліп-түсірілді. Ашылғаннан кейін екі жыл өткен соң, әлемдегі алғашқы гидравликалық крандар орнатылды. Ашық, бірақ қауіптілігі жоғары дизайнының арқасында док бренди, мақта, шай, жібек, темекі, азу тісі және қант сияқты құнды жүктерді сақтауға танымал орынға айналды. Оның жетілген дизайнына қарамастан, кеме жүргізу технологиясының жылдам дамуы салдарынан 50 жыл ішінде үлкен және кең доктар қажет болды, бірақ Альберт док жүк сақтау үшін маңызды орын болып қала берді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде док Британдық Атлантика флотының кемелері үшін база ретінде пайдаланылған Адмиралтействоға берілді. Кешен Ливерпульге жасалған әуе шабуылдары кезінде, әсіресе 1941 жылғы мамыр айындағы шабуылда зардап шекті. Соғыстан кейін иелерінің қаржылық қиындықтары мен қаладағы доктардың жалпы құлдырауы Альберт доктың болашағын күмәнді етті. Ғимараттарды қайта пайдалану үшін көптеген жоспарлар жасалды, бірақ ешқайсысы іске аспады және 1972 жылы док жабылды. Шамамен он жыл бойын тоқырап тұрғаннан кейін, 1981 жылы Мерсисайд даму корпорациясы құрылғанда док қайта жаңғырту жұмыстары басталды, ал Альберт док 1984 жылы ресми түрде қайта ашылды. Бүгінде Корольдік Альберт док қаланың маңызды туристік орталықтарының бірі және Лондоннан басқа Ұлыбританиядағы ең көп келушілерді тартатын көп мақсатты орын. Док кешені мен қоймалар Ұлыбританиядағы I санаттағы ғимараттардың ең ірі жиынтығын құрайды.

Ұлы бастауы және ерте тарихы

Альберт доктың тарихы 1837 жылы Джесси Хартли біріктірілген док пен қойма жүйесіне арналған жоспарларды әзірлеуді бастаған кезде басталды. Дегенмен, бұл идея жаңа емес еді, 1803 жылғы қойма заңына сәйкес, осы даму түріне рұқсат беру үшін заң қабылданды, ал бұл тұжырым алғаш рет 1828 жылы ашылған Лондондағы Сент-Катарине догының құрылысында қолданылды. Құрылыс жобасының бір бөлігі ретінде Хартли кез келген конструкцияның отқа төзімділігін сынап көруге мүдделі болды. Ол 18 фут (5 м) х 10 фут (3 м) өлшемдес макет құрылысын жасап, оны ағаш және шайырмен толтырып, отқа қойды. Бірнеше конструкциялық жобаны сынағаннан кейін, ол шойын, кірпіш, құмтас және граниттің үйлесімін таңдады. Док салынуы үшін таңдалған жер шығысында Солтхаус догымен, солтүстігінде Каннинг догына кіретін арнамен және оңтүстігінде Дьюк догымен шектесетін жер болды. Жер учаскесін тазалау қажет болды, 59 жалдамалы жұмысшы шығарылды және паб, бірнеше үйлер және Док Трастилерінің кемежайы сияқты көптеген ғимараттар бұзылды. Бұл жерді тазартқаннан кейін, Альберт догына кіру жолдарын салу үшін Солтхаус және Каннинг догтары құрғатылды, ал жүздеген «теңізшілер» док алабын қазып, жаңа өзен қабырғасын тұрғызуға жұмылдырылды. Док бассейні 1845 жылдың ақпанына дейін аяқталды, бұл алғашқы кемелерге Альберт догына кіруге мүмкіндік берді, бірақ қоймалар әлі салынып жатқандықтан, бұл кемелердің тек «тұруына» мүмкіндік берді. Док кешенін 1846 жылы королева Викторияның күйеуі және оның құрметіне аталған Альберт ханзада ресми түрде ашты. Бұл оқиға Ливерпуль тарихында Корольдік отбасының мүшесі қалаға мемлекеттік сапармен келген алғашқы жағдай болды, нәтижесінде бұл оқиға кең ауқымды мерекелермен атап өтілді. Патшалық сапарға мыңдаған адам келді, ал The Pictorial Times газеті ханзада Альберттің қабылдануын атап өтті:

Оның қабылдауы өте ынталы болды; шеру жолы бойында балкондар орнатылды, ал олар мен үйлердің терезелері қуаныш пен шаттыққа толы адамдармен толтырылды. Тулар мен баннерлердің жарқын көрнісі болды. Барлық бизнес тоқтатылды. Қалада 200 мыңнан астам шетелдік бар, ал барлық тұрғындар көшеде. Әр нәрсе қуаныш пен сәнділікке толы. (The Pictorial Times, 1846). Ханзада қала арқылы салтанатты шеруге қатысты, оның ішінде патшалық үндеу жасалған қалалық әкімшілік ғимаратына сапар жасады, содан кейін Мерси өзенінің Чешир жағына және содан кейін Альберт догына қарай пароммен аттанды. Шеру маршрутының бұл бөлігі де көптеген көрермендермен толтырылды, ал The Pictorial Times газеті ханзаданың Альберт догына кіруін былай сипаттады:

<blockquote>Өзеннің Чешир жағынан «Фея» Ливерпуль жағына өтіп, жиналған мыңдаған адамдардың құттықтауы мен артиллерияның дауысымен доктардың бойымен қайтып келді. Көрініс шынымен де таңғажайып болды, доктардағы барлық кемелер көңілді түстермен безендірілді, ал өзен адамдармен толы қайықтарға толы болды. Сағат 14:30-да «Фея» докқа кірді, онда қала элитасының екі мыңнан астам әйелдері мен ерлері жиналды, олар ынталы түрде құттықтады, ханзада оларға жауап берді және толған жұртты қуанту үшін док айналасында жүзіп өтті. (The Pictorial Times, 1846).</blockquote>

Екінші дүниежүзілік соғыста тағдырдың өзгеруі мен рөлі

Альберт доктың жабық құрылымы және қоймалардан жүктерді тікелей тиеу-түсіру мүмкіндігі, осы кешенді Ливерпульдегі басқа доктардан қауіптірек етті. Осының нәтижесінде, ол бренди, мақта, шай, жібек, темекі, азу тісі және қант сияқты құнды жүктерді сақтауға арналған танымал орынға айналды. Табиғи жарыққа толуы және жақсы желдетілуі арқасында, қымыз немесе қант сияқты табиғи өнімдер ұзақ сақталып, жаңалығын жоғалтпады. Док құрылысы аяқталғалы 20 жыл өткен соң, қалаға үлкен өркендеу әкелсе де, Альберт док қиындықтарға тап бола бастады. 1000 тоннаға дейін жүк көтеретін желкенді кемелерге арналған құрылыс жасалғанмен, 20 ғасырдың басында Ливерпуль портына кіретін кемелердің барлық 7% ғана желкенді кемелерді құрады. 1920 жылдарға қарай доктағы барлық коммерциялық кеме қатынасы тоқтатылды, бірақ оның қоймалары баржа, автомобиль немесе теміржол арқылы тасымалданатын жүктерді сақтау үшін қолданыла берді. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Альберт док Әскери-теңіз министрлігіне берілді және Ұлыбритания Атлантика флотының базасы ретінде пайдаланылды. Бұл су асты кемелері, шағын әскери кемелер және десанттық қайықтарды қамтыды. Соғыс жылдары док бірнеше рет неміс бомбаларына ұшырады. Оның ішінде 1940 жылы доктағы кемелерге зақым келтірген бомбалау шабуылы да болды. Ал 1941 жылғы мамыр айындағы бомбалау кезінде оңтүстік-батыс бөлігіне ауыр зақым келтірілді.

Соғыстан кейінгі тарих және құлдырау

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде Альберт догының болашағы күңгірт көрінді. Док иелері, Мерси доктары мен порты басқармасы (MDHB), қаржылық дағдарыста болды және "егер бұзылмаса, жөндемеңіз, егер бұзылса, тіпті жөндемейміз" деген көзқараспен соғыс кезіндегі бомбалық зақымдануды жөндеуден бас тартты. Сонымен қатар, Еуропаға қарай геосаяси бағдардың өзгеруі және контейнер тасымалының пайда болуы Ливерпуль қаласындағы барлық док жүйесіне кері әсер етті, себебі Ұлыбританияның басқа жерлерінде жаңа, күшті порттар пайда болды. Дегенмен, 1952 жылы доктардың сәулеттік және технологиялық құндылығы мойндалды, сол кезде Альберт догына І санаттағы ескерткіш мәртебесі берілді. Кеңес мұндай жомарт жобаға рұқсат беруге құлықсыздық танытты және оған үлкен халық қарсылығы болды (кем дегенде, Квентин Хьюздің еңбектерінен шабыттанған), сондықтан Олдхэм Эстейтс жоспарды қысқартуға мәжбүр болды. 1970 жылы олар "Аквариус Сити" деп аталатын жаңа көзқараспен оралды, оның орталық бөлігі 44 қабатты көкжай болды. Бірақ бұл жоспар да іске аспады, және ол жарияланғаннан кейін көп ұзамай MDHB-нің қаржылық қиындықтары күрт өршіді, Олдхэм Эстейтс авансын қайтарып алды және жоба толығымен сәтсіз аяқталды. Альберт догының дамуы оның салыну кезінде Ливерпульдің гүлденуін бейнелегендей, соғыстан кейінгі оның құлдырауы жергілікті экономиканың жалпы құлдырауын көрсетеді. 1970 жылдардың басында Альберт догын және жалпы оңтүстік доктар жүйесін қайта дамыту жоспарлары көбейді. Бұл жоспарлардың кейбіреулері өте радикалды болды, соның ішінде Ливерпуль қалалық кеңесі док алабын қоқыс полигоны ретінде пайдалануды ұсынды. Бірақ Мерси доктары мен порты компаниясы (MDHC), бұрынғы Мерси доктары мен порты басқармасының жаңаруы, док алабын құммен толтырып, оны дамытуға жарамды жер ретінде сату арқылы көбірек пайда табуға болатынын сезінді. Альберт догына қатысты бірнеше жоспардың ішінде Ливерпуль политехникалық институтының (қазіргі Ливерпуль Джон Мурс университеті) жаңа үйі болу идеясы көбірек назар аударды. Үкімет тіпті 3 миллион фунт стерлинг көлемінде қаржыландыруға дайын болды, бірақ көптеген басқа жоспарлар сияқты, бұл да сәтсіз аяқталды. 1974 жылы Мерсисайд округі кеңесінің (MCC) құрылуы Альберт догын қайта дамытуға жаңа үміттер сыйлады, MCC оның дамуына жоғары басымдық берді. Олар көп ұзамай MDHC-мен келіссөздерге кірісіп, 1979 жылы оңтүстік доктарды басқаруды өздеріне алу туралы келісімге келді. Осы қадамға қарамастан, MDHC (док иелері), Ливерпуль қалалық кеңесі (жергілікті жоспарлау органы) және Мерсисайд округі кеңесі (қазіргі уақытта доктарды қайта дамытуға жауапты топ) арасындағы саяси тартыстар кез келген даму жоспарларын тежеді.

МДК және Альберт доктың қалпына келтіруі

1981 жылы Мерсисайд даму корпорациясының (MDC) құрылуы сол кездегі консервативтік үкімет бастаған жаңа бастаманың бір бөлігі болды. Бұл бастама Ливерпульдің оңтүстік доктерінің бір бөлігін қайта жаңғыртуға бағытталған, аймақта инфрақұрылым құру үшін мемлекеттік инвестицияны пайдалану арқылы, ал бұл өз кезегінде жеке сектор инвестициясын тартуға мүмкіндік беретін еді. Осылайша, MDC тікелей қайта жаңғырту бағдарламаларына жауапты болмады, бірақ даму процесін басқаратын жетекші күш ретінде әрекет етті. Құрылғаннан кейін ол бірден аймақ үшін бастапқы стратегияны жасады, онда қалпына келтірілуге болатын ғимараттарды қалпына келтіруге, ал қалғандарын бұзуға, док жүйесінде су режимін қалпына келтіруге (соның ішінде 40 футқа дейін (12 м) шөгіндіні алып тастауға) және жалпы экологиялық ландшафтты жақсартуға басымдық берілді. Стратегияның аясында екі маңызды жоба іске қосылды: Оттерспулдағы Халықаралық бақ фестивалі үшін жаңа орынды дамыту және Альберт докын қайта жаңғырту. 1983 жылдың қыркүйегінде Arrowcroft plc және MDC арасында келісімге қол қойылды, нәтижесінде Albert Dock Company құрылды, ол енді Альберт докын қайта жаңғырту процесін бастауға мүмкіндік алды. Қайта жаңғыртудың бірінші кезектерінің бірі – Брансуик док қақпалары ашық қалғаннан кейін тез нашарлаған док жүйесін қалпына келтіру болды. Док алабынан ластанған шөгінділер алынып тасталды, док қақпалары ауыстырылды, көпірлер жөнделді, ал док қабырғалары күрделі жөндеуден өтті. Альберт док компаниясы Tarmac Construction компаниясына док мұражайының үлкен қоймаларын жаңартуды және соғыс кезінде болған бомбалық шабуылдардың салдарынан келген зақымдарды жөндеуді тапсырды. MDC жүргізген құрылымдық сараптамалар кірпіш пен іргетастың жақсы жағдайда екенін көрсетті, ал шамамен 150 жыл бұрын салынған ғимараттың осындай жақсы күйде сақталуы Хартлидің еңбектерінің жоғары сапалы құрылыс стандартына куәлік етеді. Ұзын кемелер жарысының және Халықаралық бақ фестивалінің сәтті өтуіне байланысты Arrowcroft Альберт докын жаңартуды жалғастырды. Эдвард павильонын жөндеу жұмысы аяқталғаннан кейін компания Британия және Атлантика павильондарын (бұрынғы оңтүстік және оңтүстік-шығыс бөлімдері) салуға кірісті, соңғысы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде болған бомбалық шабуылдардың салдарынан күрделі құрылымдық жөндеуді қажет етті. 1986 жылы Мерсисайд теңіз мұражайы 1984 жылы кейбір экспонаттарды осы ғимаратқа көшіргеннен кейін Альберт докқа толық көшуді аяқтады. Мерсисайд округі кеңесімен құрылған мұражай бұрын пилоттау ғимаратында және жақын жердегі құтқару қоймасында орналасқан болатын. Альберт док 1988 жылы ресми түрде қайта ашылды, оны Уэльс принці, Альберт докын алғаш ашқан принц Альберттің шөптесінің ұлы ашты. Бұл жаңа аяқталған Tate Liverpool ашылуымен бірге өтті, ол «Солтүстіктің Tate» деп аталды және сол кезде Лондоннан тыс жалғыз Tate галереясы болды. Ливерпульде Tate галереясын орналастыру қала үшін үлкен жетістік деп есептелді, себебі ол Англияның солтүстігіндегі қазіргі заманғы өнердің ұлттық коллекциясына ие болды. 1988 жылы ITV-дің жаңа таңертеңгілік телешоуы This Morning, Ричард пен Джуди жүргізген, Альберт док ішіндегі студиядан хабар таратуды бастады. Шоу аясында ауа райы туралы хабар беруші Фред Талбот Британ аралдарының жүзу картасын пайдаланды. Екі жылдан кейін, 1990 жылы, The Beatles Story мұражайы ашылды, ол Ұлыбританиядағы жалғыз Beatles тақырыбындағы келушілерді қызықтыратын орын болды, бұл Альберт докқа тағы бір қызығушылық тудырды. Соңында, 2003 жылы, Альберт докын жаңарту басталғаннан кейін 22 жыл өткен соң, соңғы бос орын жаңа Premier Lodge қонақ үйінің Британия павильонында ашылуымен пайдалануға берілді.

Құрылыс жобалау және құрылысы

Кұрылысы кезінде Корольдік Альберт догы заманауи док жүйесі деп есептелді. Ғимараттың дизайны қазіргі қолданыстағы құрылыс техникаларын сол кезде радикалды шешімдер деп саналған жаңашылықтармен үйлестіреді. Қоймалар үлкен жүк көтергіш қабырғалармен сүйеніп тұр, олардың қалыңдығы негізде 1 метрден басталып, төртінші қабатқа қарай азаяды. Архитектураның ең жетілген ерекшеліктерінің бірі – құрылыс кезінде бұрын естілмеген, керілген қабықшалы шатырларды қолдану. Ірі темір арқалар тігілген және мырышталған ұнтақ темір пластиналармен кесіліседі, бұл жоғарыдағы шатырды қолдауға арналған, тік қараған қайық корпусына ұқсас пішін құрайды. Қоймалардың едендері үлкен темір бағаналармен демеліп тұр, ал аралықтар «өте икемді» деп есептелді, себебі ғимараттың құрылымдық тұрақтылығына зиян келтірмей жаңа терезелер, баспалдақтар мен лифт шахталарын қосуға болады. Бұл жоғары технологиялық құрылыс жерден көрінетін нәрседен әлдеқайда күрделі. Құрылыстар ағаштан жасалмаған, бірақ олардың негізінде 13 729 ағаш қазық бар, оларды тізбектей қойса 77 километрге (48 миль) дейін созылады. Мұндай мықты негіз қажет болды, өйткені құрылыс алаңы Мерси өзенінен қайта жаратылды. Мерсидің тасқын суларының лайлы топырағының «жылдам құм» сипатын ескере отырып, қазықтар максималды тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажет болды. Док сол жерге салынғаннан кейін солтүстік және батыс бөлімдері (қазіргі Мерсисайд теңіз мұражайы мен колоннадалары) әрбір толқынмен көтеріліп, төмендейді. Олардың биіктігі 5 метр, ал айналымы шамамен 4 метр. Хартлидің құйма темірді пайдалану шешімі экономикалық болды, себебі сол кезде ол граниттен арзан болды. Дегенмен, салынған үлкен док қабырғаларының көлемі Альберт догының құрылысына көп мөлшерде гранит қажет етті, сондықтан докқа сенім білдіргендер Шотландиядағы Кирккудбрайтширде өз қазбаларын ашуға мәжбүр болды. Альберт догы Лондондан тыс Ұлыбританиядағы ең көп келушілерді тартатын көп мақсатты орын болып табылады, жыл сайын төрт миллионнан астам адам келеді. Док айналасындағы бес қойма – A, B, C, D және E – I санаттағы ескерткіштер тізіміне енген. Бұрынғы док кеңсесі де I санаттағы ескерткіштер тізіміне қосылған. Док маңындағы басқа ғимараттар II санаттағы ескерткіштер тізіміне жатады: бұрынғы гидравликалық сорғы станциясы және Пирхедке қарай доктан шығатын айналмалы көпір. 1980 жылдары докты жаңғыртудан кейін жаңадан құрылған жайларда бөлшек саудагерлерді тартуға бағытталған саясат қабылданды. Алайда, қаладағы басқа ірі сауда орталықтарымен көп жылдар бойы бәсекелесе алмағандықтан, 2007 жылы Albert Dock Company Ltd барлар мен мейрамханаларды тартуға көшуді жариялады. 2008 жылдың мәліметтері бойынша, Альберт догындағы барлар мен мейрамханалардың қатарында Maray, Panam Bar & Restaurant, Revolution Bar және Whats Cooking? бар.