Кіріспе
Көркем әдебиетте кейіпкер – повесть, пьеса, радио немесе телесериал, музыка, фильм немесе бейне ойын сияқты әңгімедегі адам немесе басқа да жаратылыс. Кейіпкер толығымен ойдан шығарылған немесе нақты адамға негізделген болуы мүмкін, мұндай жағдайда «қиял» және «нағыз» кейіпкердің аражігін ажыратуға болады. Бұл термин 1749 жылы Генри Филдингтің «Том Джонс» романында пайда болғаннан кейін ғана кеңінен қолданысқа енді. (Бұл пайда болудан бұрын, латын тілінен аудармада «драманың маскалары» деген мағына беретін «драматис персонае» термині, кейіпкерлерді маскалардың тікелей мағынасында түсіндіретін. ) Кейіпкер, әсіресе театр немесе кинода актер бейнелеген кезде, «адам екендігіне сендірудің» иллюзиясын қамтиды. Әдебиетте кейіпкерлер оқырмандарды әңгіме арқылы жетелейді, оларға сюжетті түсінуге және тақырыптарды ойластыруға көмектеседі. 18 ғасырдың соңынан бері актердің сәтті мінезін бейнелеуін сипаттау үшін «кейіпте» деген тіркес қолданылады. Кейіпкерлердің түрлеріне стереотиптік кейіпкерлер де, толыққанды жекеленген кейіпкерлер де кіреді. Кейіпкерді зерттеу – туындыдағы барлық басқа кейіпкерлермен қарым-қатынасын талдауды қажет етеді. Кейіпкердің жеке ерекшелігі басқа кейіпкерлермен құратын қарама-қарсылықтардың (проаэретикалық, прагматикалық, лингвистикалық, проксималық) желісі арқылы анықталады. Кейіпкерлер мен оқиғаның дамуы арасындағы қарым-қатынас тарихи тұрғыдан өзгеріп отырады, көбінесе қоғамдағы өзгерістерді және адамның жекелігі, өзін-өзі анықтау және әлеуметтік тәртіп туралы идеяларын көрсетеді.
In fiction, a character is a person or other being in a narrative (such as a novel, play, radio or television series, music, film, or video game). The character may be entirely fictional or based on a real life person, in which case the distinction of a "fictional" versus "real" character may be made. although it became widely used after its appearance in Tom Jones by Henry Fielding in 1749. (Before this development, the term dramatis personae, naturalized in English from Latin and meaning "masks of the drama", encapsulated the notion of characters from the literal aspect of masks.) Character, particularly when enacted by an actor in the theater or cinema, involves "the illusion of being a human person". In literature, characters guide readers through their stories, helping them to understand plots and ponder themes. Since the end of the 18th century, the phrase "in character" has been used to describe an effective impersonation by an actor. Types include both stock characters and those that are more fully individualized. The study of a character requires an analysis of its relations with all of the other characters in the work. The individual status of a character is defined through the network of oppositions (proairetic, pragmatic, linguistic, proxemic) that it forms with the other characters. The relation between characters and the action of the story shifts historically, often miming shifts in society and its ideas about human individuality, self determination, and the social order.
Жасау
Көркем әдебиетте авторлар әр түрлі әдістерді пайдалана отырып, динамикалық кейіпкерлерді жасайды. Кейде кейіпкерлер қиялдан туындайды; ал басқа жағдайларда олар нақты адамның мінез-құлқын жаңа, ойдан шығарылған туындыға күшейту арқылы жасалады. Автор көптеген мәдени дәстүрлерге тән негізгі кейіпкер архетиптерін пайдаланып кейіпкерді құра алады: әке бейнесі, ана бейнесі, батыр және т.б. Кейбір жазушылар Карл Юнг ұсынған архетиптерді мінез-құлық ерекшеліктерінің негізі ретінде қолданады. Әдетте, қандай да бір жүйенің (мысалы, Юнгтің) архетипі қолданылғанда, оқиғаның элементтері де сюжет тұрғысынан жүйенің күтулеріне сәйкес келеді. Автор сондай-ақ, әдетте жазық болатын, жалпыға ортақ кейіпкерлерді пайдаланып ойдан шығарылған кейіпкерді құра алады. Олар көбінесе қосалқы немесе екінші дәрежелі кейіпкерлер үшін қолданылады. Дегенмен, кейбір авторлар Уильям Шекспирдің Джон Фальстафтың негізі ретінде мақтансақ солдат бейнесін пайдаланғаны сияқты, бай және егжей-тегжейлі кейіпкерлерді құру үшін осы жалпыға ортақ бейнелерді бастапқы нүкте ретінде қолданды. Кейбір авторлар кейіпкерлеріне кейіптік аттар қояды. Кейіптік ат – адамның психологиялық құрылымын көрсететін, аллегориялық мағына беретін немесе олардың сыртқы түріне сілтеме жасайтын ат. Мысалы, Шекспирдің эмоционалды, жас Меркуцио есімді кейіпкері, Джон Стейнбектің «Егеуқыр мен адамдар» романындағы мейірімді, жағымды Кенди есімді кейіпкері және Мервин Пиктің «Горменгаст» романындағы макиавеллистік, манипулятивті және кісі өлтіруші Стерпайк есімді жауласы бар. Кейіптік ат сыртқы түрін де білдіре алады. Мысалы, Франсуа Рабле алыпқа Gargantua деген ат берді, ал «Пиноккио» (1940) фильміндегі алып китке Монстро деген ат қойылды.
Дөңгелек немесе жазық
Е. М. Форстер өзінің "Романның аспектілері" атты кітабында кейіпкерлердің екі негізгі түрін, олардың қасиеттерін, функцияларын және романның дамуы үшін маңыздылығын анықтады: жазық кейіпкерлер және дөңгелек кейіпкерлер. Жазық кейіпкерлер екі өлшемді, себебі олар салыстырмалы түрде қарапайым. Керісінше, дөңгелек кейіпкерлер – көптеген әртүрлі қасиеттері бар күрделі тұлғалар, олар дамуға ұшырайды, кейде оқырманды таң қалдырады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, дөңгелек немесе күрделі кейіпкерлерді "Үлкен Бестік" тұлғалық моделі бойынша бес тұлғалық өлшемге ие деп қарастыруға болады. Бес фактор:
экстраверсия (әрекетті/энергиялық қарсы жалғыз/ұялшақ)
жағымдылық (достық/икемді қарсы сыншыл/әділ)
жаңалыққа ашықтық (шығармашыл/жайдарлы қарсы тұрақты/сақтықпен)
жауапкершілік (ұйымдасқан/тиімді қарсы шалақ/абайсыз)
невротизм (сезімтал/ұйқысыз қарсы төзімді/сенімді)
extraversion (outgoing/energetic vs. solitary/reserved)
agreeableness (friendly/compassionate vs. critical/rational)
openness to experience (inventive/curious vs. consistent/cautious)
conscientiousness (efficient/organized vs. extravagant/careless)
neuroticism (sensitive/nervous vs. resilient/confident)
Типтік кейіпкерлер әдетте бір өлшемді және беткей болады. Мэри Сью кейіпкерлері – фанфикшн әдебиетінде кездесетін, кемшіліктері жоқ және сондықтан жазық кейіпкерлер саналатын тұлғалар. Жазық кейіпкерлердің тағы бір түрі – "көріністегі кейіпкер", Сеймур Чатман қолданған термин, бұл толыққанды сипатталмаған және жекеленбеген кейіпкерлерді білдіреді; олар көбінесе оқиғаның фондық бөлігін құрайды.
Тұрақты, қайталанатын және қонақ кейіпкерлер
Телевизияда тұрақты, басты немесе жалғасып келе жатқан кейіпкер – сериалдың барлық немесе көп бөлігінде, немесе сериалдың маңызды эпизодтар тізбегінде пайда болатын кейіпкер. Тұрақты кейіпкерлер негізгі де, қосалқы да болуы мүмкін. Сериалдың барысында жиі және қайта-қайта пайда болатын қайталанатын кейіпкер немесе қосалқы кейіпкер болады. Қайталанатын кейіпкерлер көбінесе бірнеше эпизодта маңызды рөлдерді ойнайды, кейде тіпті басты назарда болады. Қонақ немесе эпизодтық кейіпкер – тек бірнеше эпизодта немесе сахнада ғана ойнайтын кейіпкер. Тұрақты кейіпкерлерден айырмашылығы, қонақ кейіпкерлерді барлық салдарымен сюжетке мұқият енгізудің қажеті жоқ: олар драмалық жағдай тудырып, кейін оқиға құрылымына ешқандай әсер етпей жоғалады. Ал негізгі кейіпкерлер үшін кез келген маңызды қақтығыстың шешілуі уақытты қажет етеді, бұл көбінесе ресурстардың бекер шығыны ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, жалғасып келе жатқан немесе қайталанатын қонақ кейіпкер де болуы мүмкін, мұндай кейіпкерлер "жаңа жұлдыз" деп аталады.
Классикалық талдау
Драмалық теорияның ең ерте сақталған еңбегі «Поэтика» (б.з.д. 335 ж.) еңбегінде, классикалық грек философы Аристотель кейіпкердің (этостың) афиналық трагедияның алты сапалық бөлігінің бірі және ол бейнелейтін үш нысанның бірі екенін айтады (1450а12). Ол кейіпкерді нақты тұлға емес, әңгімеде әрекет ететін және жағдайларға реакция жасайтын адамның сапасы ретінде түсінеді (1450а5). Ол мінезді «шешімді, кез келген түрде ашып көрсететін нәрсе» деп анықтайды (1450b8). Егер сөздерде сөйлеуші «ешқандай шешім қабылдамаса немесе ештеңеден аулақ болмаса», онда ол сөздер «кейіпкерсіз» болады (1450b9—11). Аристотель сюжеттің (мифтің) кейіпкерден (этостан) басымдығын дәлелдейді. Ол былай деп жазады: «Бірақ оқиғалардың құрылымы ең маңыздысы. Өйткені (i) трагедия – адамдарды емес, іс-қимыл мен өмірді бейнелеу. Бақыт пен бақытсыздық іс-қимылда, ал өмірдің соңы – сапа емес, іс-қимылдың түрі. Адамдар мінез-құлқына қарай белгілі бір түрге жатады, бірақ іс-қимылдарына қарай бақытты немесе бақытсыз болады. Сондықтан актерлер кейіпкерді бейнелеу үшін әрекет етпейді, олар кейіпкерді іс-қимылдары үшін қосады» (1450а15—23). Аристотель шығармалардың ең алдымен оларды жасаған адамның табиғатына қарай ажыратылатынын айтады: «үлкендер жақсы адамдардың іс-қимылын, яғни «мақтау гимндері мен мадақтау өлеңдерін» шығару арқылы көрсетті», ал «қарапайым адамдар төменгі адамдардың іс-қимылын көрсетті» (1448b20—1449a5) «айыптаулар» жазу арқылы. Осы негізде трагедия мен комедияда бейнеленген тұлғалардың айырмашылығы туды: трагедия эпикалық поэзиямен бірге «қадірлі адамдардың бейнесі» (1449b9—10), ал комедия «көптеген төменгі адамдардың бейнесі» (1449a32—33). «Трактат коислинианус» (Аристотель жазған болуы мүмкін немесе жоқ) еңбегінде ежелгі грек комедиясы үш түрлі кейіпкерлерді қамтиды деп анықталған: шуақ (bômolochus), иронист (Eiron) және жалғаншы немесе мақтансақ (Alazon). Бәрі де Аристофанның «Ескі комедиясының» орталық бөлігін құрайды. Римдік комедия драматургі Плаут екі ғасырдан кейін пьесаларын жазған кезде, драмалық жанрларды анықтау үшін кейіпкерлерді пайдалану кеңінен қалыптасқан. Оның «Амфитрион» пьесасы Меркурийдің пьесада патшалар мен құдайлар болғандықтан, ол комедия бола алмайды және трагикомедия болуы керек деп мәлімдейтін прологпен басталады.
But the most important of these is the structure of the incidents. For (i) tragedy is a representation not of human beings but of action and life. Happiness and unhappiness lie in action, and the end [of life] is a sort of action, not a quality; people are of a certain sort according to their characters, but happy or the opposite according to their actions. So [the actors] do not act in order to represent the characters, but they include the characters for the sake of their actions" (1450a15 23). Aristotle suggests that works were distinguished in the first instance according to the nature of the person who created them: "the grander people represented fine actions, i. e. those of fine persons" by producing "hymns and praise poems", while "ordinary people represented those of inferior ones" by "composing invectives" (1448b20—1449a5). On this basis, a distinction between the individuals represented in tragedy and in comedy arose: tragedy, along with epic poetry, is "a representation of serious people" (1449b9—10), while comedy is "a representation of people who are rather inferior" (1449a32—33). In the Tractatus coislinianus (which may or may not be by Aristotle), Ancient Greek comedy is defined as involving three types of characters: the buffoon (bômolochus), the ironist ([[Eiron), and the imposter or boaster ([[Alazon). All three are central to Aristophanes' Old Comedy. By the time the Roman comic playwright Plautus wrote his plays two centuries later, the use of characters to define dramatic genres was well established. His Amphitryon begins with a prologue in which Mercury claims that since the play contains kings and gods, it cannot be a comedy and must be a tragicomedy.