Кіріспе

Құстар туысы

Кладграмма
|caption=Дипперлердің филогенезиясы. Cinclus атауы ежелгі грек тіліндегі kinklos сөзінен шыққан, ол су жанында мекендейтін, құйрықтарын қозғайтын шағын құстарды сипаттау үшін қолданылған. Cinclus – Cinclidae тұқымдасының жалғыз туысы. Ақ тамақ дипперы және американдық диппер Ұлыбритания мен Америкада сәйкесінше су оузелі (кейде "оузель" деп жазылады) деп те белгілі – оузель бастапқыда қатысы жоқ, бірақ сыртқы түрі ұқсас Еуразиялық қарақұйрық (ескі ағылшын тілінде osle) деген мағынаны білдірген. Оузель қарақұйрықтың туысы – сақиналы оузельдің аты ретінде де сақталған. Туыс бес түрді қамтиды:
Ақ тамақ дипперы немесе еуропалық диппер, Cinclus cinclus
Қоңыр диппер Cinclus pallasii
Американдық диппер Cinclus mexicanus
Ақ бас диппер Cinclus leucocephalus
Қызыл тамақ диппер Cinclus schulzii

2002 жылы дипперлердің молекулалық филогенетикалық зерттеуінде екі митохондриялық геннің ДНК тізбектері қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде еуразиялық ақ тамақ диппері мен қоңыр дипперінің, сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы ақ бас диппері мен қызыл тамақ дипперінің туыс түрлер екені анықталды. Сондай-ақ, зерттеу Cinclidae тұқымдасының Turdidae тұқымдасына ең жақын екенін көрсетті.

Сипаттама

Суға батып жүзушілер кішкентай, мығым, денелі, қысқа құйрықты, қысқа қанатты, күшті аяқты құстар. Түрлері әдетте қара қоңыр (кейде қараға жуық) немесе қоңыр және ақ түсті болады, қызғылт қоңыр кеудектісінің кеудесі қызыл қоңыр реңді. Олардың ұзындығы мен салмағы әртүрлі, аталықтары аналықтарынан ірілеу келеді. Ұзындығы – см, салмағы – грамм. Қысқа қанаттарының арқасында ерекше қозғалмалы ұшуға ие. Су жанында отырғанда ерекше иілгіш қозғалыс жасайды, содан олар осылай ат алған. Су астында жүзгенде, қауырсындарының бетіндегі кішкентай көпіршіктердің тұтқындалуынан жұқа, күміс түсті ауа қабатымен қапталады. Қанаттары салыстырмалы түрде қысқа, бірақ күшті бұлшық еттері бар, сондықтан су астында жүзуге қолдануға болады. Қауырсыны тығыз, қауырсындарын судан қорғайтын үлкен май безіне ие. Ұзын аяқтары мен өткір тырнақтары қатты ағыста тастарға жабысуға мүмкіндік береді. Көздері жақсы дамыған фокус бұлшық еттеріне ие, линзаның қисықтығын өзгертіп, су астындағы көру қабілетін жақсарта алады. Мұрын тесіктеріне су кірмеуі үшін мұрын қақпақтары бар. Қаныңдағы гемоглобиннің жоғары концентрациясы оларға басқа құстарға қарағанда көбірек оттегі жинауға мүмкіндік береді, бұл оларға 30 секундтан астам уақыт су астында қалуға мүмкіндік береді, ал олардың негізгі метаболизм деңгейі ұқсас салмақты құрлықтағы құстардан шамамен үш есе баяу. Сибирьдің Сунтар-Хайата тауларындағы ыстық бұлақта қыстайтын бір шағын популяция, ауа температурасы төмендегенде су астында қоректенеді.

Тағам

Құсбалықтар тез ағып жатқан тұщы сулы өзендер мен ағындардың жағасында және бойында ұсақ жануарлармен қоректенеді. Олар тастарға қонып, судың жиегінде жем алады, бірақ көбінесе тастарды міцке ұстап, су астына жартылай немесе толығымен батып, олардың бойымен төмен қарай жүреді. Содан кейін олар су астында тастар мен қоқыстардың арасында және астында жем іздейді; сонымен қатар қанаттарымен жүзе алады. Оңтүстік Америкаға тән екі түр солтүстік түрлеріне қарағанда сирек жүзіп, суға шомылады. Олардың қорегі негізінен майлы шыбықтардың, қара шыбықтардың, тас шыбықтардың және кадиф шыбықтарының дернәсілдері мен личинкаларынан, сондай-ақ шағын балықтар мен балық шабақтарынан тұрады. Молюскалар мен шаяндар да тұтынылады, әсіресе жәндік дернәсілдері аз болатын қыс мезгілінде. 16 немесе 17 күндік инкубациядан кейін, көмекші балапандар шығады, оларды аналығы 12-13 күн бойы жеке бағады. Балапандар екі ата-анасымен тамақтандырылады және ұшқындау кезеңі шамамен 20-24 күнге созылады. Жас құсбалықтар ұядан шыққаннан кейін бірнеше апта ішінде ата-аналарынан тәуелсіз болады. Құсбалықтар жағдайға қарай екінші ұя салуға да қабілетті. Америкалық құсбалықтың ең жоғары жасы – 8 жыл 1 ай, Оңтүстік Дакотада табылған сақиналанған құстың жасы осы шамада.

Байланыс

Дипперлердің дауыстары қатты әрі жоғары тонды, жылдам өзендердегі басқа құстардың дауыстарына ұқсас; дауыс жиілігі 4.0–6.5 кГц тар диапазонында орналасады, бұл ағынның максималды 2 кГц шу жиілігінен әлдеқайда жоғары. Дипперлер ерекше егіліп немесе секіріп тұру қозғалыстары арқылы, сондай-ақ жұптасу және қорқыту кезінде жоғарғы қабақтарындағы ақ қауырсындарын жылдам жыпылықтату арқылы көру арқылы да байланысады.