Кіріспе

Оқиғаның қайталану мерзімі немесе спутниктік қайтару периоды деп аталатын қайталану мерзімі – жер сілкінісі, су тасқыны, көшкін немесе өзеннің су ағыны сияқты оқиғалардың арасындағы орташа немесе шамамен орташа уақытты білдіреді. Бұл әдетте кеңейтілген кезеңдегі тарихи деректерге негізделген статистикалық өлшем және көбінесе тәуекелді талдау үшін қолданылады. Мысалдарға белгілі бір тәуекел аймағында жобаны іске асыруға рұқсат беруге қатысты шешімдер немесе белгілі бір қайтару периоды бар оқиғаларға төтеп беруге қабілетті құрылымдарды жобалау кіреді. Келесі талдау оқиғаның болу ықтималдығы уақыт өте келе өзгермейді және бұрынғы оқиғаларға тәуелді емес деп есептейді.

Күтілетін жиіліктің теріс мәні ретінде қайтару мерзімі

Болған оқиғалар арасындағы теориялық қайта келу кезеңі – оқиғаның орташа жиілігінің кері шамасы болып табылады. Мысалы, 10 жылдық су тасқынының кез келген бір жылда болу ықтималдығы 1/10 = 0,1 немесе 10%-ты құрайды, ал 50 жылдық су тасқынының кез келген бір жылда болу ықтималдығы 0,02 немесе 2%-ты құрайды. Бұл 100 жылдық су тасқыны әр 100 жыл сайын немесе тек 100 жылда бір рет болатынын білдірмейді. Бұл "қайта келу кезеңі" деген атаудың берген мағынасына қарамастан. Кез келген 100 жылдық кезеңде 100 жылдық оқиға бір рет, екі рет, одан да көп немесе мүлдем болмауы мүмкін, және әрбір нәтижеге төменде көрсетілгендей ықтималдықпен есептеуге болады. Сондай-ақ, төменде көрсетілген шамаланған қайта келу кезеңі – статистикалық көрсеткіш: ол идеалды таралымдағы теориялық мәннен өзгеше, деректер жиынтығынан (байқаулардан) есептеледі. Біз нақты шама немесе одан да үлкен шаманың 1% ықтималдықпен болатынын білмейміз, тек оны 100 жылдың ішінде бір рет байқағанбыз. Бұл айырмашылық маңызды, себебі сирек оқиғалардың байқаулары аз: мысалы, егер байқаулар 400 жылға созылса, ең экстремалды оқиға (статистикалық анықтама бойынша 400 жылдық оқиға) кейіннен ұзақ байқаулар нәтижесінде 200 жылдық оқиға (ұқсас оқиға бірден орын алса) немесе 500 жылдық оқиға (ұқсас оқиға келесі 100 жылдың ішінде орын алмаса) ретінде жіктелуі мүмкін. Сонымен қатар, тек осындай жазбаларға сүйене отырып 1000 жылдық оқиғаның мөлшерін анықтауға болмайды, керісінше, осындай (байқалмаған) оқиғаның мөлшерін болжау үшін статистикалық модельді қолдану керек. Егер тарихи қайта келу аралығы 1000 жылдан аз болса да, ұқсас сипаттағы, бірақ аз ауыр оқиғалар тіркелген болса, мұндай модельді қолдану болашақ қайта келу аралығын бағалауға көмектесетін пайдалы ақпаратты ұсынуы мүмкін.

Ықтималдық үлестірілімдері

Ықтималдық модельдерде қайтару кезеңін түсіндіруге ұмтылуға болады. Бұл үшін ең логикалық түсіндірме – қайтару кезеңін Пуассон үлестірімінде оқиғалардың жиілігі ретінде қарастыру, себебі ол оқиғалардың болу жиілігінің күтілетін мәнін білдіреді. Балама түсіндірме – оны биномдық үлестірілімдегі жылдық Бернулли сынағының ықтималдығы ретінде қарастыру. Алайда, бұл дұрыс емес, өйткені әр жыл жеке Бернулли сынағын білдірмейді, ол уақыттың кездейсоқ өлшемдері болып табылады. Бұл мәселе көбінесе теориялық сипатқа ие, себебі Пуассон және биномдық түсіндірмелер бойынша алынған нәтижелер ұқсас болады.