Кіріспе

Стамбулдағы темір жол жобасы – Мармарай қала маңындағы темір жол жобасы.

Мармарай – Түркияның Стамбул қаласында орналасқан қала маңындағы темір жол желісі. Желі Еуропа жағындағы Халкалыдан Азия жағындағы Гебзеге дейін, Мармара теңізінің солтүстік жағалауымен созылады. Көбінесе екі қолданыстағы қала маңындағы темір жол желілерінің құрылысын пайдалана отырып, Мармарай желісі Босфор бұғазының астындағы туннель арқылы осы екі желіні байланыстырып, Еуропа мен Азия арасындағы алғашқы стандартты рельстік байланыс құрды. Желінің екі бөлігі қайта жаңартылып, екі рельстен үш рельске дейін кеңейтілді, бұл қалааралық және жүк тасымалы үшін жоғары өткізу қабілетін қамтамасыз етеді. Мармарай атауы – түрік тілінде "темір жол" деген мағынаны білдіретін "Мармара" және "Рей" сөздерінің қосылуынан пайда болған.

Бірінші кезең

Жоба бойынша келісім-шарт 2004 жылдың шілдесінде Taisei Corporation басқарған жапондық-түрік консорциумына берілді. Босфор (Истанбул бұғазы) арқылы жер сілкінісіне төзімді, суға батырылған құбыр өтеді, ол 11 бөлімнен құрастырылған – сегізі ұзын, екеуі орташа, ал бір элементі қысқа. Әр бөлімнің салмағы 18 000 тоннаға дейін жетеді. Құбыр теңіз деңгейінен төмен, судың және топырақтың астына орналастырылды. Құрылыс 2004 жылдың мамыр айында басталды және Мармарай туннелі 2008 жылдың 23 қыркүйегінде аяқталды, ал 13 қазанда оның аяқталуын атап өту үшін ресми салтанат өтті.

Екінші кезең

Жобаның екінші кезеңі Стамбулдың еуропалық жағында Халкалы мен Казлычешме арасында және Азия жағында Айрылыкешме мен Гебзе арасындағы ескі қала маңы темір жолын жаңартуды қамтыды. Бұл жұмыс жобаның бірінші кезеңімен (тұннель және жер асты бөлімдері) бір уақытта аяқталуы тиіс еді, бірақ 2019 жылдың наурызына дейін кешіктірілді. Электрлік көп бірліктер (ЭМУ) және басқа теміржол вагондарының бөлек қозғалуын қамтамасыз ету үшін үшінші жол салынды. Сонымен қатар, сигналдау жүйесі жаңартылды, бұл пойыздардың екі минуттық интервалмен қатынау мүмкіндігін берді (бірақ іс жүзінде одан да аз пойыз қатынайды). Алғашқыда CR1 деп аталған жобаның қала маңы темір жолын жаңарту бөлігі Жапонияның Marubeni, Түркияның Dogus Insaat және Францияның Alstom компанияларынан құралған AMD Rail консорциумына тапсырылды. Бірақ олар жұмысты аяқтауға үлкермеді, сол себепті 2011 жылдың басында CR3 шарты бойынша жаңа тендер жарияланды. 932,8 миллион еуро тұратын жаңа келісім-шарт OHL және Invensys Rail бірлескен кәсіпорнына берілді. Премьер-министр және басқа да шенеуніктер Мармарайдың Еуропа мен Қытай арасында жүк пойыздарының қатынайтын заманауи "Темір Жібек Жолын" құруға көмектесетінін айтты. Қауіпті жүктерді тасымалдамайтын жүк пойыздары жолаушылар қызметі тоқтатылған кезде (сағат 1:00-ден 5:00-ге дейін) туннельді пайдалана алады. Қалған уақытта туннельде тек жолаушылар пойыздары ғана болады.

Қаржыландыру

Жобаны Жапонияның халықаралық ынтымақтастық агенттігі (JICA) және Еуропалық инвестициялық банк (EIB) көптеп қаржыландырды. 2006 жылдың сәуір айына дейін JICA жұмысқа 111 миллиард иен, ал EIB 1,05 миллиард евро несие берді. Бастапқы құны 4,5 миллиард доллар деп есептелген, бірақ ақырында одан шамамен екі есеге қымбатқа түсті.

Жылжымалы құрам

Мармарай жолында Hyundai Rotem компаниясы өндірген TCDD E32000 жылжымалы құрамдары, он және бес вагонды электр пойыздар конфигурациясында пайдаланылады. Бастапқы 580 миллион еуролық келісімшарт бойынша 440 вагонды көлік құралын Hyundai Rotem компаниясының түрік жылжымалы құрам өндірушісі TÜVASAŞ компаниясымен құрған бірлескен кәсіпорны Eurotem жергілікті түрде өндіруге тиіс болған. Hyundai Rotem компаниясы Alstom, CAF және Bombardier, Siemens және Nurol консорциумынан бұрын таңдалды. Жол бойында екі депо және техникалық қызмет көрсету алаңы бар (әр басында бір-бірден), онда пойыз жиынтықтары сақталады.

Мармарайдағы археологиялық табылмалар

Жоба төрт жылға кешіктірілді, негізінен 2005 жылы Еникапыдағы Еуропалық туннель терминалының жоспарланған орнында Византия дәуіріне және басқа 8000 жылдық археологиялық жаңалықтардың табылуына байланысты. Кейіннен жүргізілген қазба жұмыстары қаланың ең ірі портының, 4 ғасырдағы Элеутериос портының (кейін Феодосий порты деп аталған) куәлігін көрсетті. Бұдан өзге, археологтар Стамбулдағы ең ерте қоныстану белгілерін анықтады, оның ішінде амфоралар, қыш сынықтары, қабықшалар, сүйектер мен жылқы бас сүйектері, сондай-ақ 6000 жылға дейінгі кезеңге жататын тоғыз адам бас сүйектері бір қапқа салынған күйінде табылған.

Ашылу

2013 жылдың 4 тамызында премьер-министр Режеп Тайып Ердоған Мармарайды Айрылықчешмесі станциясынан (бұрынғы Ибрагимаға станциясынан) Азия жағында Босфордың астынан өтіп, кері қайтты. 2013 жылдың 29 қазанында Түркия Республикасының 90 жылдығына арналған салтанатты шарада "Мармарай" жобасының бірінші кезеңі – Еуропа мен Азия арасындағы жер асты туннелі ашылды. Президент Абдулла Гүл мен премьер-министр Ердоғанның қатысуымен өткен бұл салтанатты ашылу рәсімінен кейін алғашқы сапар жасалды, сондай-ақ Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ, Румыния премьер-министрі Виктор Понта, Сомали президенті Хасан Шейх Мохамуд және көптеген шетелдік мемлекеттік қызметкерлер де қатысты.

Жер сілкінісінен қорғау

Түнель құрылысының белсенді Солтүстік Анатолиялық жарылыстан жақын арада екендігі кейбір инженерлер мен сейсмологтарды уайымдады. "342 жылдан бері он мыңнан астам адамның өмірін құрбан еткен ірі жер сілкіністері болды". Кейбір ғалымдардың бағалауынша, келесі 30 жылдың ішінде Стамбулда Рихтер шкаласы бойынша 7,0 немесе одан жоғары магнитудалы жер сілкінісі болу ықтималдығы 77% құрайды. Түнель салынып жатқан сулы, лайлы топырақ жер сілкінісі кезінде сұйықталуға бейім, сондықтан инженерлер оны тұрақтандыру үшін теңіз түбіне арнайы цемент құяды. Түнель қабырғалары су өткізбейтін бетоннан жасалған және болат қабықпен жабылған, әр бөлігі жеке су өткізбейді. Түнель биік ғимараттар сияқты, жер сілкінісі кезінде иіліп, бүгіліп тұру үшін жасалған. Түнельдің қосылған жерлерінде су тоқтату қақпалары орнатылған, қабырғалар зардап шеккен жағдайда суды бөліп, оқшаулай алады. Құрылысты бақылаған халықаралық консорциумның жоба жетекшісі Стин Люкке мәселені былай қорытындылады: "Бұл жобада кездеспеген қиындықтарды еске түсіре алмаймын".