Кіріспе

Неміс тілі, салыстырмалы әдебиет және мәдениеттану американдық профессоры Джек Дэвид Зипс (7 маусым 1937 жылы туған) – әдебиеттанушы ғалым және автор. Ол Миннесота университетінің неміс, скандинав, славян және голланд тілдері кафедрасының зейнеткер профессор-эмиритусы. Зипс ертегілер, фольклор, сындық теория, 20-шы ғасыр әдебиеті, неміс әдебиеті, неміс-еврей мәдениеті және Гримм ағайындыларының әңгімелерінің саяси және мәдени маңызы туралы еңбектерімен танымал. Ол 69 кітаптың авторы, бірлескен авторы және редакторы, оның ішінде «Ұлы ертегі дәстүрі: Страпарола мен Базильден Гримм ағайындыларына дейін», «Жасырылған қазыналар: саяси ертегілердің күші» және «Принцке сенбеңіз» кітаптары бар. Оның марапаттарының ішінде 1988 жылғы Гуггенхайм стипендиясы, 1992 жылғы Халықаралық фантастика өнері қауымдастығының ерекше ғалымдар сыйлығы, 1998 жылғы Ұлттық гуманитарлық ғылымдар қорының стипендиясы, 1999 жылғы Жапонияның Осака қаласындағы Халықаралық балалар әдебиеті институтының Халықаралық Гримм ағайындылары сыйлығы, 2007 жылғы Фольклор қоғамының Кэтрин Бриггс сыйлығы, 2012 жылғы Мифопоэтикалық стипендия сыйлығы, 2015 жылғы Чикаго фольклор сыйлығы және 2019 жылғы Дүниежүзілік фантастика конвенциясының өмір бойы жетістіктері үшін сыйлығы бар. Зипс Америка фольклор қоғамының және Халықаралық балалар әдебиеті ғылыми-зерттеу қоғамының (IRSCL) мүшесі. Ол «New German Critique» журналының негізін қалаушы редакторы және «Oxford Research Encyclopedia of Literature», «Fairy Tale Review and Storytelling», «Self, Society» әдебиеттер энциклопедиясының кеңесші кеңесіне кіреді.

Білім

Зипс 1959 жылы Дартмут колледжінде саясаттану мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды, ал 1960 жылы Колумбия университетінде ағылшын тілі мен салыстырмалы әдебиет саласында магистр дәрежесін аяқтады. Одан кейін 1962 жылы Мюнхен университетінде, 1963 жылы Тюбинген университетінде оқыды және 1965 жылы Колумбия университетінен салыстырмалы әдебиет бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алды.

Мансап

Зипс өзінің академиялық мансабын 1966 жылдан 1977 жылға дейін Мюнхен университетінде американ әдебиетінен оқытушы ретінде бастады. 1967 жылы Нью-Йорк университетінің неміс тілі кафедрасында ассистент-профессор болды, кейін Висконсин–Милуоки университетіне неміс және салыстырмалы әдебиет кафедрасының доценті болып келді, 1986 жылға дейін толық профессор қызметін атқарды. 1986 жылдан 1989 жылға дейін Флорида университетінің герман және славян тілдері мен әдебиеттері кафедрасында профессор болып жұмыс істеді, содан кейін Миннесота университетіне көшті, онда 2008 жылдан бері неміс, скандинавия, славян және голланд тілдері кафедрасының зейнеткер профессор қызметін атқарып келеді. Ол Англия Раскин университетінен (2019), Висконсин–Милуоки университетінен (2023) және Виннипег университетінен құрметті доктор дәрежесін алды. Зипс 1994 жылдан 1998 жылға дейін неміс, голланд және скандинавия тілдері кафедрасының меңгерушісі болды, кейін 1998 жылдан 2002 жылға дейін неміс және еуропалық зерттеулер орталығының директоры болды және 1990 жылдан бері аспирантура директоры қызметін атқарып келеді. 2018 жылы ол 1910–1940 жылдар аралығында жарық көрген балалар мен ересектерге арналған ерекше кітаптарға маманданған Little Mole and Honey Bear баспасын құрды.

Шығармалары

Зипс еврейтану, неміс әдебиеті, балалар әдебиеті және ертегілердің ықпалын зерттеу арқылы әдебиет саласына үлкен үлес қосты, оның аргументтері Франкфурт мектебінің сындық теориясына негізделген.

Ертегілердің әлеуметтік-саяси әсері

Зипс ертегілерді талдап, олардың қазіргі әлемдегі маңыздылығын түсіндірді. Әдебиетке ертегілердің ұзаққа созылған әсерін зерттей келе, ол олардың эволюциясын, әлеуметтік-саяси контекстін және бұқаралық ақпарат құралдарындағы пайдалануын қарастырды. "Тылсымды бұзу: халықтық және ертегілердің радикалдық теориялары" кітабы Эдит Лазарос Хонигтің "Балалар әдебиеті қауымдастығының тоқсандық журналында" "халықтық және ертегілердің сын әдебиетіне құнды үлес" деп бағаланды. Ол жанрдың кең мәдени маңызын "Неге ертегілер жадынан шықпайды: жанрдың эволюциясы мен маңыздылығы" еңбегінде атап өтті, ертегілердің адамның танымдық дамуымен бірге дамыған, мәдени жағынан қайталамалы мемдер екенін, географиялық шекараларды асып түсетін полигендік белгілерін көрсететінін айтты. Кимберли Рейнольдс "Қазіргі тіл туралы шолуда" былай деді: "Неге ертегілер жадынан шықпайды?" кітабы ертегілер туралы кітаптардың кеңейіп келе жатқан саласына құнды қосымша және пайдалы оқу құралы болып табылады". Зипс бірнеше еңбектерде әртүрлі әңгімелерді жинақтады, оның ішінде "Қызыл жұбанның сынақтары мен қиындықтары: әңгіменің әлеуметтік-мәдени контекстіндегі нұсқалары" және "Сұлулар, аңдар және сиқыр: классикалық француз ертегілері" кітаптарында, аз танымал ертегілердің нұсқалары мен олардың қазіргі заманғы маңыздылығы туралы мәліметтер келтірді. Ол сондай-ақ Принстон университетінің баспасында шыққан "Қызық әдеби ертегілер" кітаптар сериясының редакторы болды. Ол "Ертегілер және бұзылу өнері" атты еңбегін де жариялады, оны Дебора Стивенсон "қазіргі замандағы ертегілерді зерттеудегі маңызды жұмыстардың бірі" деп атады, ертегілердің дәстүрлі формалар мен жанрлар арқылы балалардың мінез-құлқын, құндылықтарын және қоғамдағы рөлдерін қалыптастыру үшін қалай пайдаланылғанын қарастырды. Зипс Гримм ағайындыларының өмірі мен шығармаларын жан-жақты зерттеді, "Гримм ағайындылары: сиқырлы ормандардан қазіргі әлемге дейін" және "Гримм мұралары: Гримм ағайындыларының халықтық және ертегілік аңыздарының сиқыры" сияқты кітаптарды аударып, жариялады, олардың жеке күрестері, саяси ізденістері және ертегілерді маңызды әдеби форма ретінде орнатуға қосқан үлесін ашты. 1987 жылы Гримм ағайындыларының 1857 жылғы әңгімелер жинағының толық басылымын аударды, ал 2014 жылы 1812 және 1815 жылғы алғашқы басылымдарын "Гримм ағайындыларының түпнұсқалық халықтық және ертегілік әңгімелері" деген атпен жариялады, сонымен қатар әңгімелерге жаңа зерттеуін қосты, "Гримм мұралары: Гримм ағайындыларының халықтық және ертегілік әңгімелерінің сиқыры". Бұдан әрі, ол ұмытылған саяси ертегілерді зерттеді және Эдуард Лабулай және әлеуметтік және экономикалық мәселелерді көтерген суретшілердің өмірбаянын жасады, "Жасыры қазыналар: саяси ертегілердің күші" еңбегінде. Publishers Weekly басылымында бұл еңбек "ертегілердің күшіне куәлік ететін қуатты дәлел" деп бағаланды.

Неміс еврейлері

Зипстің неміс еврейлері туралы зерттеулері неміс әдебиеті мен еврей мәдениеті арасындағы байланысқа арналған. Оның "Неміс мәдениетіндегі еврей жазулары мен ой-пікірі: Йель серігі, 1096-1996" атты кітабы неміс тілінде сөйлейтін елдердегі еврей жазулары мен ой-пікірінің хронологиялық тарихын ұсынады, сонымен қатар неміс мәдениетіне еврей жазушыларының әсерін көрсетеді. "Еуропалық зерттеулер журналында" (Journal of European Studies) Жоахим Уэйли: "Гилман мен Зипс тамаша жинақ құрастырды. Ғалымдар оған көп рет қайта оралуға ниеттенері сөзсіз" деп жазды. 1992 жылы Зипс "Операцияланған яһуди: антисемитизмнің екі повесі" кітабын жариялады, ол Оскар Паниццаның "Операцияланған яһуди" және Минонаның "Операцияланған гой" әңгімелерінің аудармасы болып табылады. Бұл кітап ғасыр басындағы Германиядағы антисемитизм тақырыбын, сондай-ақ тазалық пен қателеусіздікке ұмтылысты зерттейді. Сонымен қатар, ол Лесли Морриспен бірлесіп "Күтпеген тарих: 1945-2000 жылдардағы неміс-еврей симбиозының өзгеруі" кітабын шығарды, онда соғыстан кейінгі Германиядағы еврей өмірі, қоғамдық қарым-қатынастар, мәдениет және Австриядағы антисемитизмнің қайта жандануы бағаланды, еврейлер мен немістер арасындағы қарым-қатынастың эволюциясына түсінік берді. Бұл кітап туралы Бьорн Крондофер: "Редакторлар Моррис пен Зипс АҚШ және Германияның түрлі академиялық салаларынан келген талантты авторлардың әсерлі тізімін жинады" деп мәлімдеді.