Кіріспе
Философия мен психологияның зерттеу саласы. Моральдық психология – философия мен психологияның зерттеу саласы. Тарихи тұрғыдан алғанда, "моральдық психология" термині моралдық дамуды зерттеуге салыстырмалы түрде тар мағынада қолданылып келген. Көп ұзамай, моралдық психология этика, психология және ой-философиясының қиылысындағы түрлі тақырыптарды қамтитын кең мағынаға ие болды. Бұл саланың негізгі тақырыптары: моралдық бағалау, моралдық ойлау, моралдық сезімталдық, моралдық жауапкершілік, моралдық ынталандыру, моралдық идентификация, моралдық әрекет, моралдық даму, моралдық әртүрлілік, моралдық мінез-құлық (әсіресе ізгілік этикасымен байланысты), альтруизм, психологиялық эгоизм, моралдық жағдайға байланысты сәттілік, моралдық болжам, моралдық сезім, эмоционалды болжам және моралдық келіспеушілік. Бүгінде моралдық психология – көптеген ғылымдарды қамтитын, қарқынды дамып келе жатқан зерттеу саласы. Онда моралдық бағалау мен мінез-құлықтың биологиялық, когнитивтік/есептеу және мәдени негіздері зерттеледі, сондай-ақ жасанды интеллект контекстінде моралдық бағалау туралы зерттеулердің саны артып келеді.
Moral psychology is a field of study in both philosophy and psychology. Historically, the term "moral psychology" was used relatively narrowly to refer to the study of moral development. Moral psychology eventually came to refer more broadly to various topics at the intersection of ethics, psychology, and philosophy of mind. Some of the main topics of the field are moral judgment, moral reasoning, moral sensitivity, moral responsibility, moral motivation, moral identity, moral action, moral development, moral diversity, moral character (especially as related to virtue ethics), altruism, psychological egoism, moral luck, moral forecasting, moral emotion, affective forecasting, and moral disagreement. Today, moral psychology is a thriving area of research spanning many disciplines, with major bodies of research on the biological, cognitive/computational and cultural basis of moral judgment and behavior, and a growing body of research on moral judgment in the context of artificial intelligence.
Тарих
Моральдық психологияның бастаулары ерте философиялық еңбектерге, көбінесе моральдық тәрбиемен айналысқан Платон мен Аристотельдің Ежелгі Грекиядағы еңбектеріне, сондай-ақ буддалық және конфуциандық дәстүрлерге барып тіреледі. Моральдық үкімді эмпирикалық зерттеулер кемінде 1890 жылдарға дейін, Франк Чапман Шарптың еңбегімен, психологияның философиядан жеке ғылым ретінде дамуымен бірге жүрді. 1894 жылдан бері философтар мен психологтар жеке адамның моральдық қасиеттерін эмпирикалық түрде бағалауға тырысты, әсіресе үкімдері бойынша ересектерді балалардан ажыратуға ұмтылыс жасады, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, себебі олар "жеке адамның қаншалықты моральды екенін сандық көрсетуге тырысты – өте даулы идея – моральдық тұрғыдан психологиялық бейнесін түсінудің орнына". Психологияның көптеген кіріспе курстарында студенттер 1950-1960 жылдары дамыған, өте ықпалды моральдық даму теориясын ұсынған психолог Лоренс Колбергті оқып біледі. Бұл теория Пиажедің балалардың әділдік туралы түйсіктерін дамытатынын байқауына негізделді, олар кейіннен осыны ауызша жеткізе алады. Колберг барлық мәдениеттегі барлық адамдарға ортақ деп санайтын, моральдық ойлаудың үш санатқа бөлінген алты сатысын ұсынды. Әділдікке негізделген ойлаудың жетілуі даму белгісі ретінде қарастырылды. Моральдық танымдық даму, өз кезегінде, моральдық іс-әрекет үшін қажетті (бірақ жеткілікті емес) шарт деп есептелді. Бірақ Колбергтің моделін қолданған зерттеушілер адамдардың айтқан ең моральдық нәрсесі мен олардың іс-әрекеттері арасындағы қақтығысты анықтады. Оған жауап ретінде Аугусто Бласи өзінің жеке моделін ұсынды, ол моральдық үкім мен іс-әрекетті моральдық міндеттеме арқылы байланыстырады. Өзіне тән моральдық мақсаттары бар адамдар моральдық іс-әрекет жасауға бейім, себебі олар оны орындауға үлкен жауапкершілік сезінеді. Мотивацияланған адамдар ерекше моральдық жекелікке жетеді. 2001 жылы екі маңызды мақала бірдей жарияланды (Джонатан Хайдт пен Джошуа Грин басшылығымен), осыдан кейін психологияның көптеген салаларында моральдық психологияға қызығушылық арта түсті. Бұл қызығушылық даму процестерінен ауысып, моральдық үкімге қатысты әлеуметтік, танымдық, эмоционалдық және нейрондық процестерге көбірек назар аударуға бағытталды.
Әдістер
Философтар, психологтар және басқа сала мамандары моральдық психология мәселелерін зерттеу үшін әртүрлі әдістер әзірледі, ал эмпирикалық зерттеулер кем дегенде 1890 жылдарға дейін жетеді. Сонымен қатар, нейробейнелеу және табиғи тілді қолдану зерттеулері де жүргізілді.
Эволюциялық шығу тегі
Хайдттың айтуынша, соңғы онжылдықтардағы зерттеулердің көп бөлігі моральдың түрлі жақтарының эволюциялық пайда болуына қатысты. "Басқаларға: икемсіз мінез-құлықтың эволюциясы мен психологиясы" (1998) еңбегінде Эллиот Собер мен Дэвид Слоан Уилсон әртүрлі моральдық нормалардың топтық таңдау арқылы дамуы мүмкін екенін көрсетті. Тим Дин одан да жалпылама түрде, моральдық әртүрлілік жиілікке байланысты таңдау арқылы дамиды деген тұжырымды ұсынды, себебі әрбір моральдық көзқарас біздің бабаларымызға қауіп төндіретін әртүрлі жағдайларға осал (қараңыз, сондай-ақ).
Моральдық сәйкестік
Моральдық сәйкестік – адамның өзіне қатысты моральдың маңыздылығын көрсетеді, көбінесе жеке ерекшелік сияқты қасиет немесе тұрақты қолжетімді схемалар жиынтығы ретінде қарастырылады. Моральдық сәйкестік моральдық ой-өріс пен моральдық мінез-құлықты байланыстыратын маңызды қозғаушы күштердің бірі деп есептеледі.
Адептік қасиеттер
2004 жылы Д. Лэпсли мен Д. Нарваез әлеуметтік танымның моральдық қызметтің қырларын қалай түсіндіретінін көрсетеді. Олардың тұлғаға қатысты әлеуметтік-когнитивтік көзқарасында моральдық тұлғаның алты маңызды ресурсы бар: таным, өзіндік процестер, тұлғаның эмоционалдық элементтері, өзгеретін әлеуметтік орта, заңды түрдегі жағдайдың өзгеруі және басқа да әдебиеттерді интеграциялау. Лэпсли мен Нарваез моральдық құндылықтар мен іс-әрекеттердің тек қана біздің ізгіліктерімізден туындамайтынын, сонымен қатар өзіміз құраған схемалар (бір-бірімен байланысты түсініктерді ұйымдастыратын және өткен оқиғаларды біріктіретін танымдық құрылымдар) арқылы басқарылатынын айтады. Олардың пікірінше, схемалар – «әдептік дилеммаларды байқау қабілетіміздің өзінің негізі» және уақыт өте келе адамдардың «моральдық сарапшылығы» артады.
Үштік этика теориясы
Үштік этика метатеориясы (TEM) Дарсия Нарваез ұсынған, моральдық дамуға биологиялық мұраның (адам эволюциялық бейімделулерін қоса), нейробиологияға қоршаған ортаның әсері және мәдениеттің рөлінің салыстырмалы үлесін атап көрсететін метатеория болып табылады. TEM этикалық мінез-құлықты қалыптастыратын үш негізгі көзқарас ұсынады: өзін-өзі қорғау (әртүрлі түрлері), араласу және қиял (өзіндік қорғау немесе араласу арқылы дамитын әртүрлі түрлері). Көзқарас адамның қабылдауына, мүмкіндіктеріне және риторикалық қалауларына әсер етеді. Көзқарас басқа құндылықтардан басым болған кездегі іс-әрекеттер этикаға айналады. Араласу және қоғамдық қиял – дамыған даму ортасы (дамыған ұя) арқылы қалыптасатын, оңтайлы психоәлеуметтік нейробиологиялық дамуды қолдайтын адамның оңтайлы жұмыс істеуін көрсетеді. Әлемдік антропологиялық зерттеулерге (мысалы, Хьюлетт пен Ламбтың «Аңшы-жинақшы балалық шағы») сүйене отырып, Нарваез шағын топты аңшы-жинақшыларды дамыған ұяның және оның әсерлерінің өлшемі ретінде пайдаланады.
Моральдық ойлау және даму
Моральдық даму және ойлау – моральдық психологияның өзара байланысты екі тақырыбы, олар тарихи тұрғыдан көп назар қабылдады, тіпті Пиаже мен Кольбергтің әсерлі еңбектерінен бұрын да зерттелді. Моральдық даму – моральдық сенімдерге, бағалауларға және мінез-құлыққа бағыт беретін ойлар мен сезімдердегі жасқа байланысты өзгерістерді қамтиды.
Колбергтің этап теориясы
Жан Пиаже балалардың ойын ойнағанын бақылап, олардың тәжірибесі мен есейюіне байланысты ынтымақтастыққа қатысты ұстанымдарының қалай өзгеретінін анықтады. Ол екі кезеңді бөліп көрсетті: гетерономдық (сыртқы мораль) және автономдық (ішкі мораль). Лоуренс Колберг Пиаже жұмысын кеңейтуді көздеді. Оның моральдық тұжырымдаманың когнитивтік даму теориясы ондаған жылдар бойы салаға үстемдік етті. Ол моральдық дамуды әділдік туралы ойлау қабілетінің жетілуі ретінде қарастырды. Колбергтің әңгімелесу әдісі гипотетикалық моральдық дилеммаларды немесе мүдделердің қақтығысын (ең белгілісі – Хайнц дилеммасы) қамтыды. Ол алты кезең мен дамудың үш деңгейін ұсынды («дилеммалар туралы балалармен сұхбаттасып, оларды уақыт бойынша бақылаған кез келген адам біздің алты кезеңімізге келеді, басқаша ешқандай нәтиже болмайды» деді). Алғашқы екі кезең жазалауға бағыну және инструменталдық релятивизмді қамтиды – бұл Преконвенционалды деңгейде. Келесі деңгей, Конвенционалды деңгей, «заң мен тәртіп» бағытымен қатар, тұлғааралық келісім немесе «жақсы ұл – жақсы қыз» бағытын қамтиды. Соңғы, Постконвенционалды деңгей әлеуметтік келісімшарт, құқықтық бағдар және әмбебап этикалық принциптер бағытынан тұрады. Колбергтің пікірінше, адамның білім мен әлемдік тәжірибеде алға жылжуына байланысты моральдық тұжырымдама деңгейіне қарай когнитивтік жағынан жетілгені саналады. Колбергтің тәсіліне сын көтергендер (мысалы, Кэрол Гиллиган және Джейн Атануччи) әділдікке артық көңіл бөлінеді және моральдық тұжырымдаманың тағы бір көзқарасына – қамқорлыққа жете бермейді деп санайды. Әділдік көзқарасы теңсіздік пен зорлық-зомбылыққа назар аударады, сонымен бірге өзара құқықтар мен баршаға тең құрмет көрсетуге ұмтылады. Ал қамқорлық көзқарасы оқшаулану мен тастап кету идеяларына назар аударады, мұқтаж адамдарға көңіл бөліп, оларға жауап беруге тырысады. Қамқорлық бағыты қарым-қатынасқа негізделген. Ол әділдік бағытының объективтілігіне қарағанда, басқалардың қажеттіліктеріне байланысты жағдайға көбірек назар аударады. Дегенмен, басқалар жасаған шолулар Гиллиганның теориясы эмпирикалық зерттеулермен толыққанды қолдау таппағанын көрсетті, себебі бағдарлар жеке тұлғаға байланысты. Шындығында, нео-Колбергиандық зерттеулердегі «Мәселені анықтау» тестісінде әйелдер ерлерге қарағанда сәл жоғары нәтижелер көрсетеді.
Моральдық үкімге қатысты сүйену әдісі
Анер Говриннің моральдық үкімге қатысты көзқарасы, баланың қамқоршымен ерте өзара әрекеттесу арқылы, дұрыс/бұрыс үкімдерді қалай түсіндіруге, пайдалануға және ұғынуға бағыттайтын ережелер жүйесінің ішкі бейнесін қалыптастырады. Моральдық жағдайларды оларды анықтайтын ерекшеліктерге бөлгенде, моральдық үкімнің байланыстыру моделі, мазмұнына қарамастан, дерлік барлық моральдық үкімдердің құрылымында біркелкі кездесетін әмбебап, туа біткен, терең құрылымға негізделген әмбебап моральдық қабілеттің негізін құрайтын жүйені ұсынады.
Құндық-әдептік сәйкестік
Моральдық құндылықтар, көзқарастар және мінез-құлық арасындағы қатынасты қарастырғанда, бұрынғы зерттеулер осы үш аспектің арасында күтілгендей үлкен сәйкестік болмайтынын көрсетеді. Шындығында, адамдар мінез-құлқына орай, алдымен құндылықты анықтап, содан кейін әрекет ете берудің орнына, жасаған әрекетін ақтау үшін құндылықты пайдалануы жиі кездеседі. Дегенмен, жеке құндылықтарына сәйкес әрекет етуге бейім адамдар да бар: өзін-өзі бақылау деңгейі төмен және өзіне-өзі әсер ету деңгейі жоғары адамдар, себебі олар өздерін жақсырақ таниды және басқалар оларды қалай қабылдауы мүмкін екеніне олардың назарлары жетпейді. Мұндағы өзіне-өзі әсер ету дегеніміз, әдепкі бойынша, өзіңді жақсырақ сезіну, басқалардың пікірінен қорқу немесе алаңдамау. Әлеуметтік жағдайлар мен нормалардың түрлі санаттары адамдардың құндылықтарына сәйкес қашан әрекет ететінін көрсетуі мүмкін, бірақ бұл да әлі толық нақты емес. Адамдар көбінесе әлеуметтік, жағдаяттық және жеке нормаларға сәйкес әрекет етеді, және осы нормалардың адамның моральдық құндылықтарымен сәйкес келуі де мүмкін. Белгілі бір болжамдар мен жағдайлар құндылық, көзқарас және мінез-құлық арасындағы байланыстың болуын көрсетеді, бірақ осы құбылысты растайтын жеткілікті зерттеулер жоқ.
Адептілік ерік-жігер
Меткалф пен Мишельдің кешіктірілген қанағаттану туралы бұрынғы жұмыстарына сүйене отырып, Баумейстер, Миллер және Делани ерік күшін зерттеді, алдымен өзіндік сананы үш құрамдас бөліктен тұратын ретінде анықтады: рефлексивті сана, яғни адамның өзінің және айналасындағы ортаның жай-күйін сезінуі; басқалармен қарым-қатынас құруға ұмтылатын және өзін олар қабылдайтын бейнеге келтіруге тырысатын тұлғааралық жандану; және атқарушылық функция. Олар: «Өзіндік сана әрекеттерді белгілі бір ықпалдардан, әсіресе олар туралы білетін нәрселерден тәуелсіз етуге қабілетті» деді. Ерік күшіне қатысты үш басым теория оны шектеулі энергия қоры, танымдық процесс және уақыт өте дамитын дағды ретінде сипаттайды. Зерттеулер ерік күшінің «адамгершілік бұлшық ет» сияқты жұмыс істейтінін, оның күші шектеулі екенін, сарқылуы (эго сарқылуы деп аталатын процесс), үнемделуі немесе қайта толықтырылуы мүмкін екенін, ал көп өзіндік бақылауды қажет ететін бір ғана әрекет ерік күшінің «қорын» айтарлықтай азайта алатынын көрсетті. Эго сарқылуы идеясына күмән келтіретін қосымша зерттеулер де жүргізілді.
Моральдық интуициялар
2001 жылы Джонатан Хайдт өзінің әлеуметтік интуиционисттік моделін ұсынды, ол көп жағдайда моральдық шешімдер әлеуметтік ортада қалыптасқан интуицияларға негізделеді деп санайды. Моральдық интуициялар дереу, автоматты түрде және ең бастысы, санасыз пайда болады, ал ақыл-ой көбінесе осы инстинктивті реакцияларды қанағаттандыру үшін кейіннен түсіндірулер жасауға қызмет етеді.
Моральдық сезімдер
Моральдық эмоциялар – моральдық үкімдер мен шешімдерді қалыптастыруға және білдіруге, сондай-ақ өзіміздің және басқалардың моральдық мінез-құлқына жауап беруге қатысатын әлеуметтік эмоциялардың бір түрі. Платон мен Аристотельден бастап моральды зерттеудің көп бөлігі моральдық ойлауға бағытталғанмен, моральдың эмоционалдық жағы ерте замандағы моральдық психология зерттеулерінде көбінесе теріс қарастырылған.
Моральдық және моральдық сенімділік
Морализация – Пол Розин моральдық психологияға енгізген термин, ол қалаулардың құндылықтарға айналу процесін білдіреді. Бұған байланысты, Линда Скитка және оның әріптестері моральдық нанысу (сенімділік) деген ұғымды енгізді, ол «бір нәрсенің дұрыс немесе бұрыс, моральдық немесе аморальдық екеніне берік және абсолютті сенім» дегенді білдіреді. Скитканың моральдық нанысудың интеграцияланған теориясына (ITMC) сәйкес, моральдық нанысумен ұстанатындар, моральдық міндеттемелер деп аталады, көптеген маңызды жағдайларда күшті, бірақ моральдық емес ұстанымдардан ерекшеленеді. Атап айтқанда, моральдық міндеттемелер олардың мотивациялық күшін олардың жалпыға танымал деп есептелуінен, объективтілігінен және эмоциямен тығыз байланысынан алады. Жалпыға танымал деп есептелуі – адамдардың моральдық міндеттемелерді жеке тұлғалар мен мәдениеттерден тыс сезінуі, сондай-ақ оларды факт ретінде қарастыруы. Эмоциямен байланысы жағынан ITMC Джонатан Хайдттың әлеуметтік интуиционисттік моделімен сәйкес келеді, яғни моральдық бағалаулар дискретті моральдық эмоциялармен (мысалы, жирену, ұят, кінә) бірге жүреді. Маңыздысы, Скитка моральдық міндеттемелердің моральдық құндылықтармен бірдей емес екенін айтады. Кез келген мәселе моральдық нанысумен байланыстыру деңгейі әр адамда әртүрлі болады. IMTC зерттеулерінің басты бағыттарының бірі – моральдық міндеттемелердің мінез-құлқына тигізетін әсерін қарастыру. Адамдар моральдық нанысу жоғары болғанда, көзқарасы өзгеше адамдардан үлкен әлеуметтік және физикалық қашықтықты ұнатады. Моральдық нанысудың осы әсерін ұстанымның күштілігі, радикалдылығы немесе маңыздылығы туралы дәстүрлі өлшемдермен түсіндіру мүмкін емес. Скитка, Бауман және Саргис қатысушыларды екі моральдық мәселе – аборт және өлім жазасы бойынша процедураларды талқылау үшін, көзқарасы әртүрлі немесе біртекті топтарға орналастырды. Көзқарасы әртүрлі топтардағы адамдар басқа топ мүшелеріне ең аз ізгілікпен қарады, ең аз ынтымақтастық көрсетті және ең көп шиеленіс/қорғаныш танытты. Сонымен қатар, моральдық мәселелерді талқылаған адамдар, моральдық емес мәселелерді талқылағандарға қарағанда, бір пікірге келуге азырақ мүмкіндік алды.
Әлеуметтануға қолдану
Кейбір зерттеулер көрсеткендей, адамдар көбінесе моральдық және саяси көзқарастары бойынша өздерін-өздеріне топтап бөлінеді, саяси арадағы моральдық даулардың масштабын үлкейтіп көрсетеді және қарсы саяси көзқарастағы адамдардың пікірлерімен танысудан жаңылғысы келеді.
Нормативтік әсері
Зерттеушілер моральдық психологияның басқа этика тармақтарына, мысалы, нормативтік этика мен метаэтикаға қандай әсер ететінін (болған жағдайда) талқылай бастады. Мысалы, Питер Сингер Хайдттың әлеуметтік интуиционизм және Гриннің екі процестік теориясы туралы жұмыстарын сілтеме келтіріп, "эволюциялық жолдан тарту аргументі" ұсынды, бұл біздің моральдық сезімдеріміздің нормативтік күші олардың "эволюциялық тарихымыздың биологиялық қалдығы" болуымен күмәнге түсіріледі деп көрсетеді. Джон Майкл Дорис әлеуметтік психологиялық эксперименттер – мысалы, Стэнфорд түрмесі эксперименттері, ситуационизм идеясын қамтиды – ізгілік этикасының маңызды бөлігіне: адамдардың ортаға тәуелсіз тұрақты мінез-құлқы бар деген ойға қарсы шығады. Тағы бір мысал ретінде Шон Николс (2004) психопатология бойынша эмпирикалық деректердің моральдық рационализмнің дұрыс емес екенін қалай көрсетіп беретінін зерттейді. Бұған қоса, моральдық психологиядағы зерттеулер моральдық жақсарту мәселесіндегі қолданбалы этикадағы пікірталастарды дамытуға пайдаланылуда.
Робототехника және жасанды интеллект
Моральдық психология мен машина этикасының қиылысында зерттеушілер адамдардың өздігінен жүретін автомобильдер қабылдайтын, этикалық тұрғыдан маңызды шешімдерге қатысты пікірлерін зерттеуге кірісті. Мұхаммед Атари және оның әріптестері жақында ChatGPT деп аталатын танымал чат-боттың моральдық психологиясын зерттеді. Авторлар өз мақаласында "Қай адамдардың?" деген сұрақ қойды, машинаның моралі қаншалықты "адамға ұқсас" екенін сұраудың орнына, ол қай адамдарға ұқсайтынын сұрау керек екенін риторикалық түрде көрсетті. Бұл авторлар Үлкен тілдік модельдердің (LLM), әсіресе ChatGPT, батыстықтар қолдайтын моральдық құндылықтарды қайталайтынын анықтады, себебі олардың оқу деректері негізінен Батыс, білімді, өнеркәсіптік дамыған, бай және демократиялық (WEIRD) қоғамдардан алынған. Бұл зерттеу көрсеткендей, әлемдік орташа көрсеткішпен салыстырғанда, WEIRD қоғамдарынан шыққан адамдар жеке тұлғалыққа және жеке бастың мүддесін қорғайтын мінез-құлыққа көбірек бейім, ал дәстүрлілік пен топтық бірлікке олардың құндылығы төмен. Авторлар сондай-ақ, осы WEIRD моральдық құндылықтарымен үндемесетін қоғамдар ChatGPT-дің моральдық құндылықтары мен нәтижелерімен сәйкес келмейтіндігін атап көрсетті.