Кіріспе

Ганалық неміс философы Антон Вильгельм Амо немесе Антони Вильгельм Амо (шамамен 1703 – шамамен 1759 жылдары) – Нидерланд Алтын жағалауындағы (қазіргі Гана) Аксим қаласынан шыққан нзема философы. Амо Германиядағы Галле және Йена университеттерінде профессор болған, онда оқығаннан кейін. Ол 1707 жылы Голландия Батыс Үндістан компаниясымен Германияға әкелінді және Брунсвик-Вольфенбюттель герцогтары Август Вильгельм мен Людвиг Рудольфқа сыйлық ретінде ұсынылды, олардың әкесі, Брунсвик-Вольфенбюттель герцогы Антоний Ульрих оны отбасының мүшесі ретінде қарады. 2020 жылы Оксфорд университетінің баспасы оның 1730 жылдардың басындағы латын тіліндегі еңбектерінің (ағылшын тіліне) аудармасын жариялады.

Ерте өмір және білім

Амо нзема (акан халқының бір бөлігі) болды. Ол қазіргі Гананың батыс аймағындағы Аксим қаласында дүниеге келді, бірақ шамамен төрт жасында Голландияның Батыс Үндістан компаниясы оны Амстердамға алып кетті. Кейбір мәліметтерде ол құл ретінде сатылған, ал басқалары Ганадағы миссионер оны Амстердамға жіберген дейді. Нақтысы белгісіз. 1708 жылдың 29 шілдесінде Амо Вольфенбюттель қаласының жанындағы Салздахлум сарайының шіркеуінде крещениеден өтті (және 1721 жылы расталды). 1721 және 1725 жылдары ол герцог отбасының қызметшісі ретінде есімдері тіркелген. Ол 1727 жылы Галле университетінің құқық факультетіне түсті. Екі жылдың ішінде алдын ала оқуын аяқтады және диссертациясын «Dissertatio Inauguralis de Jure Maurorum in Europa» (1729) деп атады. «Еуропадағы маврлардың құқықтары» атты осы қолжазба қазір жоғалып кеткен, бірақ оның мазмұны университеттің жылнамасында (1730) жарияланды. Әрі қарымына оқу үшін Амо Виттенберг университетіне көшті, онда логика, метафизика, физиология, астрономия, тарих, құқық, теология, саясат және медицинаны оқыды, сондай-ақ алты тілді меңгерді (ағылшын, француз, голланд, латын, грек және неміс). Оның медициналық білімі оның кейінгі философиялық ойларында маңызды рөл атқарды. 1734 жылы Виттенбергте философия докторы ғылымын қорғады; оның диссертациясы («Адам санасындағы сезімнің жоқтығы және оның тірі денеде болуы») адамның кең мағынадағы дуалистік тұжырымын қолдады. Оның пікірінше, сана мен дене туралы сөйлеу дұрыс, бірақ сезіну және түйсіну денеге тән, санаға емес. Амоның дене сезінеді, ал сана емес екенін көрсету үшін келтірген аргументтерінің бір мысалы:

Кез келген сезімтал нәрсе тірі; кез келген тірі нәрсе қоректенуге тәуелді; қоректенетін және қоректенуге тәуелді нәрсе өседі; осы сипаттағы әрбір нәрсе соңында өзінің бастапқы құрауына ыдырайды; бастапқы құрауына ыдырайтын нәрсе – күрделі; әрбір күрделінің құрауыш бөліктері бар; мұның бәрі дұрыс болса, онда бұл бөлінетін дене. Егер адам санасы сезімтал болса, онда ол бөлінетін дене болады. («Адам санасының Ἀπάθεια (Апатея) туралы» 2.1)

Амоның пікірінше, адам санасы анықтамасы бойынша материалдық емес және бөлінетін дене емес («Адам санасының Ἀπάθεια (Апатея) туралы» 1.3), сондықтан сананың өзі сезінуі мүмкін емес.

Философиялық мансабы және кейінгі өмірі

Амо өзінің таңдаған аты Антониус Гвильгельмус Амо Афер астында философиядан дәріс оқу үшін Галле университетіне оралды. 1736 жылы ол профессор атанды. Штутгартта 2022 жылы Штутгарт еңбек сотының алдында Антон Вильгельм Амо алаңы құру туралы шешім қабылданды. 2023 жылдың қаңтар айының соңында Иоганнесштрасседегі Штутгарт еңбек сотының алдындағы бұрынғы "Лерхенплацле" алаңы "Антон Вильгельм Амо алаңы" деп қайта аталды. 2024 жылы Германияда Антон Вильгельм Амоға толық арналған екі музейлік көрме өтеді: Галле/Саале университетінің Лёвенгебаудесінде "Амоға назар: Ғалымға арналған суреттер" және Лютерштадт Виттенберг қаласындағы Цейгаус музейінің қалалық жинақтарында "Антон Вильгельм Амо – Әлемдер арасында" көрмелері. Бұл көрменің кураторы этнолог Нильс Зитхалер болды.

Шығармалары

Dissertatio inauguralis de iure maurorum in Europa, 1729 (жоғалған). Аударма атауы: Еуропадағы маврлардың құқығы туралы тұсаукесерлік диссертация. Dissertatio inauguralis philosophica de humanae mentis apatheia, Виттенберг, 1734 ж. Адам санасының бейкөңілділігі туралы тұсаукесерлік диссертация. Disputatio philosophica continens ideam distinctam eorum quae competunt vel menti vel corpori nostro vivo et organico, Виттенберг, 1734 (Ph. D. диссертациясы). Философиялық пікірталас, ақылға немесе біздің тірі және органикалық денеге тиесілі нәрселердің айқын идеясын ұсынады. Tractatus de arte sobrie et accurate philosophandi, 1738 ж. Философиялау өнері туралы трактат – салмақты және дәл.