Жонатан Стрейндж мен мырза Норрелл: Англия тарихындағы сиырлы оқиғалар

Кіріспе

2004 жылы Сусанна Кларк жазған роман, телевизиялық бейімделуі.

Джонатан Стрэндж және Мистер Норрелл – британдық жазушы Сусанна Кларктың тұңғыш романы. 19-ғасырдағы Англияда, Наполеон соғыстары кезінде өтетін балама тарих ретінде 2004 жылы жарық көрген. Романның негізгі идеясы – Англияда бұрыннан бар болған және Гилберт Норрелл мен Джонатан Стрэндж есімді екі адаммен қайта келген сиқыр. Бұл роман осы екі адамның қарым-қатынасын орталыққа алып, «ағылшындық» ұғымының мәнін, сондай-ақ ақыл мен ақылсыздық, англосаксон және англо-дат, солтүстік және оңтүстік ағылшын мәдени ерекшеліктері арасындағы шекараларды зерттейді. Ол фантастикалық роман, балама тарих және тарихи роман ретінде сипатталған. Роман Англиядағы солтүстік-оңтүстік бөлінісі туралы индустриалдық революция тұжырымдамасын өзгертеді: бұл кітапта солтүстік рационалды және нақты емес, романтикалық және сиқырлы болып бейнеленген. Сюжет әдепті комедия, готикалық әңгіме және байрондық кейіпкер сияқты түрлі романтикалық әдеби дәстүрлерге сүйенеді. Романның тілі Джейн Остин мен Чарльз Диккенс сияқты 19-ғасырдың жазу стильдерінің пародисін ұсынады. Кларк табиғаттан тыс құбылыстарды егжей-тегжейлі сипаттайды және шамамен 200 түсіндірме (футнот) арқылы оқиғаның алға тарихын және сиқырлы білімнің толыққанды құрамын ашады. Кларк «Джонатан Стрэндж және Мистер Норрелл» романын 1992 жылы жазуға кіріскен, ал он жылдан кейін қолжазбаны басылымға ұсынған. Ол Блумсбери баспасынан қабылданып, 2004 жылдың қыркүйегінде Портия Розенберг салған суреттермен жарық көрген. Блумсбери оның табысқа жететініне сенімді болғандықтан, 250 мың дана басып шығарған. Роман сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, New York Times бестселлер тізімінде үшінші орынға ие болды. 2004 жылғы Man Booker сыйлығының ұзақ тізіміне еніп, 2005 жылғы үздік роман үшін Hugo сыйлығын жеңіп алды.

І том: Норрелл мырза

Роман 1806 жылы Солтүстік Англияда Йорк сиқыршылар үйімен басталады, оның мүшелері бірнеше ғасыр бұрын Англияда сиқырдың құлдырауынан кейін сиқыр туралы мәтіндер мен тарихты зерттейтін «теориялық сиқыршылар» болып табылады. Топ «практикалық сиқыршы» Гилберт Норрелл туралы білгенде таңғалады. Норрелл Йорк соборындағы мүсіндерге сөйлетіп, сиқыршы екенін дәлелдейді, содан кейін қоғамды таратуға мәжбүрлейді. Мистер Норреллдің қызметшісі Джон Чайлдермас, топтың мүшесі Джон Сегундұсты оқиға туралы Лондон газеттеріне жазуға көндіреді. Сегундтың мақаласы Норрелл мырзаға қызығушылық туғызады, ол ағылшын сиқырын қайта жаңғырту үшін Лондонға көшіп келеді. Ол екі джентльменнің көмегімен – сырттай әдемі Кристофер Дроулайт пен епті Генри Ласселлдің – қоғамға араласады және министрлер кабинетінің мүшесі сэр Уолтер Поулмен танысады. Өзін жақсы көрсету үшін Норрелл мырза сэр Уолтердің никелес Эмма Винтертаунды өлімнен қайтаруға тырысады. Ол «көктерек шашы бар джентльмен» деген бір әулиені шақырады. Ол сондай-ақ жақында Дж.Р.Р.Толкиннің «Сақиналардың иесі» романын қайта оқып, содан кейін «сиқыр мен қиял туралы роман жазуға тырысуға» шабыланды. 1993 жылы Испаниядан оралғаннан кейін Кларк романы туралы ойлана бастады. Ол бес күндік қиял және ғылыми-қиял жазу семинарына қатысты, оны Колин Гренланд пен Джефф Райман өткізді. Студенттерге қатысудан бұрын қысқа әңгіме дайындау қажет еді, бірақ Кларк романы үшін тек «материалдардың жиынтығына» ие болды. Осыдан ол «The Ladies of Grace Adieu» әңгімесін шығарды, ол атақты Джонатан Стрейндж ашқан үш әйелдің құпия түрде сиқырмен айналысуы туралы әңгіме. Гренланд бұл әңгімеге қатты қызығушылық танытқандықтан, Кларктің білместен, оның бір бөлігін досы, қиял жазушы Нил Гейманға жіберді. Кейінірек Гейман былай деді: «Мен үшін бұл алғашқы қысқа әңгімені оқу қорқынышты болды, өйткені ол өте сенімді болды, бұл біреудің алғаш рет пианинода ойнағанын көру сияқты еді, және ол соната орындады». Кларк келесі он жыл бойы бос уақытында романға жұмыс істеді, сонымен қатар Кембридждегі Саймон & Шустер үшін аспаздық кітаптарды толық уақытпен редакциялады. Ол сондай-ақ Starlight 2 және Starlight 3 журналдарында әңгімелерін жариялады. Нью-Йорк Таймс журналының хабарлауынша, оның жұмысы интернеттегі қиял жанрының шағын тобы мен сыншыларына танымал және бағаланған. 2001 жылы Кларк «үмітсіздікке ұшырады» және кітапты аяқтауға және сатуға көмектесетін адамды іздеуді бастады. Блумсбери романның табысқа жететініне сенімді болғандықтан, Кларкқа 1 миллион фунт стерлинг көлемінде аванс ұсынды. Олар АҚШ, Ұлыбритания және Германияда бір мезгілде 250 000-ға жуық кітапты басып шығарды. Алғашқы ағылшын тіліндегі басылым шықпастан бұрын он жеті аударма қолға алынды және 4 қазанда басқа елдерде жарық көрді. [[alt=Көктерек шашы бар адам төсекте жатқан әйелге еңкейген сызық суреті, қолымен жоғары көтерілген.]] Кларк стилі көбінесе, әсіресе XIX ғасырдың британдық жазушылары, мысалы Чарльз Диккенс, Джейн Остин және Джордж Мередиттің пастиші ретінде сипатталады. Романның кішігірім кейіпкерлері, соның ішінде жалтақтар, рактерлер және Веллингтон герцогы Диккенстің карикатураларын еске салады. Лаура Миллер Салонға арналған шолуында роман «бір әдеби дауыстың, 19-ғасырдың басындағы әлеуметтік комедияның өркениетті дауысының» туралы екенін айтады, Остин шығармалары осыған мысал бола алады. Сонымен қатар Остинмен таныс «еркін тікелей сөйлеу» де қолданылған. Мысалы, Кларк романың бірінші бетінде Джонатан Стрейнджді атайды, бірақ тек төменгі жазбада. Ол ашылу барысында басқа түбіртектерде қайта пайда болады, бірақ романның төрттен бір бөлігіне дейін мәтіннің өзінде кейіпкер ретінде пайда болмайды. Грегори Магуайр The New York Times газетінде Кларк тіпті романның жанрын жұмсақ мазақтайтынын айтады: «[Ер адам] кітапты алып, оқып бастайды, бірақ ол оқығанына назар аудармайды және ол 22-бетке жеткенше, ол роман екенін біледі, бұл ең жақтырмайтын жұмыс». Басқа жерде баяндаушы: «Қымбатты Эмма басқа қыздар сияқты романға күшін жұмсамайды» дейді. Кларк стилі романның 185 аяқ-жазбасына дейін жетеді, олар ағылшын сиқырының мұқият ойлап табылған тарихын куәландырады. Кейде романның толық беттерінде төменгі жазбалар басым болады. Майкл Дирда The Washington Post газетінде жазған пікірінде бұл жазбаларды «жасалған шығармашылықтың жарқын туындысы» деп сипаттаған, онда жасырын баяндаушы «жартылай аңыз сиқыршылардың өмірінен анекдоттарды айтып, таңғажайып кітаптар мен олардың мазмұнын сипаттап, Равен корольдің ерте жылдары мен кейінгі тағдыры туралы болжам жасайды». Бұл кеңейтілген мәтілден тыс құралдар постмодернистік туындыларды, мысалы Дэвид Фостер Уоллестің «Infinite Jest» (1996) және Томас Пинчонның «Mason & Dixon» (1997) еске салады, әсіресе Кларк жазбаларында романның бұрынғы жазбаларына әзілмен сілтеме жасалады. Кларк өзінің баспагері төменгі жазбаларды қабылдайды деп күтпеді. Nisi Shawl The Seattle Times газетіндегі шолуында иллюстрациялар осы үрдісті күшейтеді дейді: «Портия Розенбергтің иллюстрацияларында көлеңкелер көп, олар Диккенстің «Bleak House» романы үшін Эдвард Горейдің суреттеріне лайықты». Автор Джон Клут келіспейді, олар романның тонына «таң қалдыратынша сәйкес емес» дейді. Кларк маңызды XIX ғасырдың суретшілері Джордж Крукшанк пен Томас Роуландсонға сілтеме жасайтынын атап, олардың туындылары «сызықтармен басым, күрделі, жаман, карикатуралық, қатал және қызықты» болса, Розенберг берген «жұмсақ және ағаш тәрізді» суреттеріне көңілі толмайды. Сұхбатта Кларк реалистік қиял қалай жасалатынын сипаттайды: «Сиқырды негіздеудің бір жолы – көше шамдары, кареталар және жақсы қызметшілерді табудың қиындығы туралы көптеген мәліметтерді қосу». Бұл реализм басқа рецензенттердің, мысалы Поли Шулманның, Кларк кітабының Патрик О'Брайанның туындыларына ұқсас тарихи фантастикаға жататынын айтуына әкелді. Ол түсіндіреді: «Кларк пен О'Брайанның екеуінің де оқиғалары – мамандығымен байланысты екі адам арасындағы күрделі қарым-қатынас туралы, екеуі де Наполеон соғыстары кезінде өтеді және олардың екеуі де құрғақ, қайғылы әзіл мен дәстүрден тыс повестволық пішінге ие». Кларк бұл романдық жанрларды қазіргі заманғы жанрлармен, мысалы қиял романдарымен біріктіреді, Дж.Р.Р.Толкин, Филип Пуллман, Т.Х.Уайт және С.С.Льюис туындыларына сүйенеді. Магуайр атап өткендей, Кларк бұл авторлардың туындыларынан шыққан күш сақиналарын және сиқыр кітаптарын қосады. Көптеген рецензенттер «Джонатан Стрейндж және мистер Норреллді» «Гарри Поттер» сериясымен салыстырғанымен, Энни Лински The Baltimore Sun газетінде «ұқсастық қате болады» дейді: Дж.К.Роулинг романдарынан айырмашылығы, Кларк романы моральдық тұрғыдан күмәнді, күрделі сюжеті мен қара кейіпкерлері бар.

The novel opens in 1806 in northern England with The Learned Society of York Magicians, whose members are "theoretical magicians" who study magical texts and history, after the decline of magic in England several hundred years earlier. The group is stunned to learn of a "practical magician", Mr Gilbert Norrell. Norrell proves his skill as a magician by making the statues in York Cathedral speak, thereafter compelling the society to disband. John Childermass, Mr Norrell's servant, convinces a member of the group, John Segundus, to write about the event for the London newspapers. Segundus's article generates interest in Mr Norrell, who moves to London to revive practical English magic. He enters society with the help of two gentlemen about town, the superficial Christopher Drawlight and the shrewd Henry Lascelles, and meets a Cabinet Minister, Sir Walter Pole. To ingratiate himself, Mr Norrell attempts to recall Sir Walter's fiancée, Emma Wintertowne, from the dead. He summons a fairy—"the gentleman with thistle down hair" She had also recently re read J. R. R. Tolkien's The Lord of the Rings and afterwards was inspired to "trying writing a novel of magic and fantasy". After she returned from Spain in 1993, Clarke began to think seriously about writing her novel. She signed up for a five day fantasy and science fiction writing workshop, co taught by writers Colin Greenland and Geoff Ryman. The students were expected to prepare a short story before attending, but Clarke only had "bundles" of material for her novel. From this she extracted "The Ladies of Grace Adieu", a story about three women secretly practising magic who are discovered by the famous Jonathan Strange. Greenland was so impressed with the story that, without Clarke's knowledge, he sent an excerpt to his friend, the fantasy writer Neil Gaiman. Gaiman later said, "It was terrifying from my point of view to read this first short story that had so much assurance It was like watching someone sit down to play the piano for the first time and she plays a sonata." Clarke spent the next ten years working on the novel in her spare time, while editing cookbooks full time for Simon & Schuster in Cambridge. She also published stories in Starlight 2 and Starlight 3; according to the New York Times Magazine, her work was known and appreciated by a small group of fantasy fans and critics on the internet. Around 2001, Clarke "had begun to despair", and started looking for someone to help her finish and sell the book. Bloomsbury were so sure the novel would be a success that they offered Clarke a £1 million advance. They printed 250,000 hardcover copies simultaneously in the United States, Britain, and Germany. Seventeen translations were begun before the first English publication was released. and in other countries on 4 October.|alt=Line drawing of the man with thistle down hair leaning over a woman lying in a bed with his hands upraised.]] Clarke's style has frequently been described as a pastiche, particularly of nineteenth century British writers such as Charles Dickens, Jane Austen, and George Meredith. Specifically, the novel's minor characters, including sycophants, rakes, and the Duke of Wellington, evoke Dickens' caricatures. Laura Miller, in her review for Salon, suggests that the novel is "about a certain literary voice, the eminently civilized voice of early 19th century social comedy", exemplified by the works of Austen. as well as the free indirect speech made famous by Austen. For example, Clarke mentions Jonathan Strange on the first page of the novel, but only in a footnote. He reappears in other footnotes throughout the opening but does not appear as a character in the text proper until a quarter of the way through the novel. Gregory Maguire notes in The New York Times that Clarke even gently ridicules the genre of the novel itself: "[A gentleman] picks up a book and begins to read but he is not attending to what he reads and he has got to Page 22 before he discovers it is a novel – the sort of work which above all others he most despises – and he puts it down in disgust." Elsewhere, the narrator remarks, "Dear Emma does not waste her energies upon novels like other young women." Clarke's style extends to the novel's 185 footnotes, which document a meticulous invented history of English magic. name=fictional At times, the footnotes dominate entire pages of the novel. Michael Dirda, in his review for The Washington Post, describes these notes as "dazzling feats of imaginative scholarship", in which the anonymous narrator "provides elaborate mini essays, relating anecdotes from the lives of semi legendary magicians, describing strange books and their contents, speculating upon the early years and later fate of the Raven King". This extensive extra textual apparatus is reminiscent of postmodernist works, such as David Foster Wallace's Infinite Jest (1996) and Thomas Pynchon's Mason & Dixon (1997), particularly as Clarke's notes humorously refer to previous notes in the novel. Clarke did not expect her publisher to accept the footnotes. According to Nisi Shawl in her review for The Seattle Times, the illustrations reinforce this tenor: "Shadows fill the illustrations by Portia Rosenberg, as apt as Edward Gorey's for Dickens' Bleak House." Author John Clute disagrees, arguing that they are "astonishingly inappropriate" to the tone of the novel. Noting that Clarke refers to important nineteenth century illustrators George Cruikshank and Thomas Rowlandson,group=notes whose works are "line dominated, intricate, scabrous, cartoon like, savage and funny", he is disappointed with the "soft and wooden" illustrations provided by Rosenberg. In an interview, Clarke describes how she creates this realist fantasy: "One way of grounding the magic is by putting in lots of stuff about street lamps, carriages and how difficult it is to get good servants." This realism has led other reviewers, such as Polly Shulman, to argue that Clarke's book is more of an historical fiction, akin to the works of Patrick O'Brian. As she explains, "Both Clarke's and O'Brian's stories are about a complicated relationship between two men bound together by their profession; both are set during the Napoleonic wars; and they share a dry, melancholy wit and unconventional narrative shape." Clarke combines these Romantic genres with modern ones, such as the fantasy novel, drawing on the works of J. R. R. Tolkien, Philip Pullman, T. H. White, and C. S. Lewis. As Maguire notes, Clarke includes rings of power and books of spells that originate in these authors' works. Although many reviewers compare Jonathan Strange & Mr Norrell to the Harry Potter series, Annie Linskey contends in The Baltimore Sun that "the allusion is misleading": unlike J. K. Rowling's novels, Clarke's is morally ambiguous, with its complex plot and dark characters.

Фильм

2004 жылдың 15 қазанында New Line Cinema компаниясы Джонатан Стрэндж және Мистер Норрелл романының фильмдік құқықтарына үш жылдық опция сатып алғанын мәлімдеді. Кларк аты-жөні жарияланбаған "жеті таңбалы сома" алды, бұл келісімді "жақындағы жылдарда кітапқа арналған фильм құқықтарының ең ірі сатып алуларының бірі" етті. New Line сценарийді жазу үшін "Қауіпті байланыстар" фильміне жасаған адаптациясы үшін "Оскар" сыйлығын жеңіп алған Кристофер Хэмптонды таңдады; New Line басшылары Марк Ордески мен Илин Мейсел өндірісті бақылап отырды. 2005 жылдың 7 қарашасында The Daily Telegraph газеті Хэмптонның бірінші нұсқасын аяқтағанын хабарлады: "Әрине, осы үлкен кітапты ақылға сыятын ұзындықтағы фильмге сыйдырудың жолын табуға біраз уақыт кетті, бірақ бұл қатты қызықты болды – және мен бұрын жасаған ешбір нәрсеге ұқсамайды". Ол кезде режиссер мен актерлер тобы әлі таңдалмаған еді. New Line Cinema құлдырау алдында Джулиан Феллоуз жазу жұмыстарын өз мойнына алды.

Теледидар

BBC-нің кітаптың жеті бөлімдік бейімдемесі 2015 жылдың 17 мамырында BBC One телеарнасында көрсетіле бастады. Кітапты Питер Харнес бейімдеді, режиссері Тоби Хейнс, ал Cuba Pictures және Feel Films компаниялары түсірілімді жүзеге асырды. BBC America, Screen Yorkshire, Space және Far Moor сияқты бірнеше қосымша продюсерлер жобаға қатысты, ал таратуын Endemol Worldwide Distribution жүзеге асырады. Дайындық жұмыстары 2013 жылдың сәуір айында басталды, ал түсірілімдер сол жылдың соңында Йоркшир және Канадада өтті.

Аудиокітап

Джонатан Стрэндж пен Мистер Норреллдің 32 сағаттық аудиокітабы 2004 жылы Audio Renaissance компаниясы шығарды. "Бостон глобусының" пікірінше, оқырман Саймон Преббл "бұл өндірісте өте сенімділікпен және түрліше акценттермен кезеседі. Пребблдің толық дауысы белгілі бір тәрбиелі жас әйелдер үшін нәзік жұмсақтыққа дейін өзгереді, немесе көнекей Норреллде жиі естілетін тіл тиегін жеткізу үшін ширығады." Преббл негізгі мәтінді тоқтатқанда, түсіндірмелерді оқиды, оларды "түсіндірме" деген сөзбен жариялайды. AudioFile шолуынша, осы үзілістердің салдарынан "әңгіме ағыны бұзылады" және шолушы "мәтінді қолымен ұстап" тыңдауды ұсынады. Оның денсаулығы нашарлағандықтан кітаптың жұмысы баяулаған еді. 2006 жылы оның созылмалы шаршау синдромынан зардап шегетіні хабарланды, бірақ содан бері оған көптеген диагноздар қойылды. Оның айтуынша, жалғасы әлі "алыс жолда": text= Менің ойымша, созылмалы шаршаудың бір белгісі – шешім қабылдауға қабілетсіз болу. Мен сөйлемнің бір нұсқасын екіншісімен, ал сюжеттің осы бағытта немесе сол бағытта дамуын шешу мүмкін емес еді. Барлығы бақылаусыз бұталар сияқты, барлық жаққа қарай өсіп кетті. Джонатан Стрэндждің жалғасы осы күйде. Қазір ол дерлік орманға айналды.|author=|title=|source=