Кіріспе

Уакаме (Undaria pinnatifida) – Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы суық, қоңыржай аймақтарының түпкілікті өсімдігі. Тамаққа жарамды теңіз балдыры ретінде, ол күңгірт тәтті, бірақ ерекше және күшті дәмімен, сондай-ақ жібектей текстурасымен ерекшеленеді. Көбінесе сорпалар мен салаттарға қосылады. Уакаме Шығыс Азияда көптен бері тамақ үшін жиналған, ал Жапониядағы теңіз шаруашылығымен айналысатын фермерлер оны сегізінші ғасырдан (Нара дәуірі) бері өсіріп келеді. Жапония, Корея, Қытай және Ресейдің суық қоңыржай жағалау аймақтарында өскенімен, Жаңа Зеландия, АҚШ, Бельгия, Франция, Ұлыбритания, Испания, Италия, Аргентина, Австралия және Мексика сияқты әлемнің қоңыржай аймақтарында да таралып кеткен. 2018 жылдан бастап Инвазивті түрлер жөніндегі мамандар тобы осы түрді әлемдегі ең зиянды инвазивті түрлердің 100-ге кіретін тізіміне қосты. Уакаме, барлық кельптер мен қоңыр балдырлар сияқты, сырттан қарағанда өсімдіктей көрінеді, бірақ нағыз өсімдіктермен туысты емес, керісінше, SAR супертобының фотосинтез жасайтын, көп жасушалы страменопилді протесті болып табылады.

Денсаулық

Хоккайдо университетінде жүргізілген зерттеулер вакамедегі фукоксантин деп аталатын қосылыстың майлы тіндерді жағуға көмектесетінін анықтады. Тышқандарда жүргізілген зерттеулер фукоксантиннің ішкі органдардың майына жиналатын UCP1 май жағу ақуызының экспрессиясын күшейтетінін көрсетті. Фукоксантинмен қоректенген тышқандарда UCP1 ақуызының экспрессиясы айтарлықтай жоғарылаған. Вакаме сонымен қатар косметикалық процедураларда қолданылады. Фукойдан туралы да қараңыз. Вакаме – омега-3 май қышқылының бай көзі. 400 мг/(100 ккал)-дан астам, шамамен 1 мг/кДж құрайтын вакаме, осы заттар үшін ең жоғары қоректік заттар мен энергия арақатынасына ие, ал вегетариандық көздер арасында – ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Әдеттегі 10-20 г (1-2 ас қасық) вакаме порциясында шамамен 15-30 мг омега-3 май қышқылы бар. Вакамеде натрий, кальций, йод, тиамин және ниацин деңгейі де жоғары. Шығыс медицинасында қан тазарту, ішек қызметін жақсарту, тері, шаш, репродуктивтік мүшелерді күту және менструальді циклді реттеу үшін қолданылады. Кореяда миёокгук сорпасын әйелдер бала туғаннан кейін жиі ішеді, себебі теңіз қышасында (миёок) кальций мен йодтың көп мөлшері бар, бұл жаңадан емшек тамызған аналар үшін өте маңызды. Көптеген әйелдер жүктілік кезеңінде де оны тұтынады. Сондықтан, туған күндері де осы сорпаны ішу дәстүрге айналған, ол ананың алғашқы тағамын және оның сүті арқылы нәрестеге бергенін еске салады. Пісірілген вакаме диеталық тағам ретінде өте жақсы, себебі оның калориясы төмен.

Аквакультура

Жапондық және корейлік теңіз шаруашылары ғасырлар бойы вакаме өсіріп келеді, және олар әлі де ең ірі өндірушілер мен тұтынушылар болып табылады. Вакаме 1983 жылдан бері Францияда да, Бретань жағалауының жанындағы теңіз егістіктерінде де өсіріледі. Жабайы өскен вакаме Тасманияда (Австралия) жиналады, содан кейін Сиднейдегі мейрамханаларда сатылады, сондай-ақ Жаңа Зеландияның Саутленд аймағындағы Фовекс бұғазы суларынан қолмен тұрақты түрде жиналып, бөлшек саудаға және түрлі өнімдерде қолдану үшін қатырылады.

Ас мәзірі

Уакаме жапырақтары жасыл түсті, аздап тәтті дәмі мен жұмсақ, жібектей текстурасы бар. Пісірген кезде олар кеңейетіндіктен, жапырақтарды кішкентай тілімдерге кесу керек. Жапония мен Еуропада уакаме кептірілген немесе тұздалған күйінде таратылады және көбінесе сорпаларға (әсіресе мисо сорпасы), салаттарға (тофу салатасы) немесе тофу мен қияр сияқты салат көкөнісімен бірге гарнир ретінде қолданылады. Мұндай тағамдарға әдетте соя соусы және сірке су/құра сірке су қосылады. Гома уакаме, сонымен қатар теңіз шөптерінен жасалған салат деп те аталады, американдық және еуропалық суши мейрамханаларында кең таралған қосымша. Сөзбе-сөз аударғанда, бұл "күнжіт теңіз шөптері" дегенді білдіреді, себебі рецептіне көбінесе күнжіт тұқымы қосылады. Кореяда уакамеден "Миёк гук" дайындалып жейді. Уакамені күнжіт майында қуырып, ет сорпасында қайнатыңыз.

Инвазивті түрлер

Жапония, Корея, Қытай және Ресейдің суық, орташа температуралы жағалау аймақтарында табиғи түрде өсетін, оның тығыз жиналуы және кез келген қатты бетке жабысу қабілеті аквакультура құрал-жабдықтарына елеулі зақым келтіруге, су асты жабдықтарын бітеуге және қайықтардың корпустарын ластауға себеп болып, балық аулау өнеркәсібінің тиімділігін төмендетіп келеді. Вакамені белгілі бір аумақта жою көбінесе су астындағы өсімдіктерді жоюды, әдетте су ортасын жүйелі түрде тексеру арқылы қамтиды. Су асты құрылғыларын дұрыс және үнемі тазалау вакаме спораларының таралу жолдарын азайтып, өсімдіктің таралуын шектейді. 2010 жылы Фиордландта *Undaria pinnatifida* өсімдігінің бір данасы табылды, ол шағын топтан жылдам таралып, бүкіл Фиордландта кеңінен тарады. Қазір вакаме Жаңа Зеландияның көп бөлігінде, Стюарт аралынан бастап Карикари түбегіндегі субтропиктік суларға дейін кездеседі. Ол екі жолмен таралады: табиғи түрде, әрбір құнарлы организм шығаратын миллиондаған микроскопиялық споралар арқылы, және адамның араласуы нәтижесінде, көбінесе кеме корпустарындағы ластану және теңіз шаруашылығы жабдықтары арқылы. Бұл өте табысты және құнарлы түр, сондықтан ол қауіпті жат өсімдік болып табылады. Оның кез келген қатты бетте тығыз жиналып өсу қабілеті, жергілікті флора мен фаунаны күн сәулесі мен кеңістік үшін басып озуына мүмкіндік береді. Вакаменің теріс әсері Фиордландтағы балық аулау және туризм салаларына елеулі зиян келтіруі күтілуде.

Бұл жат өсімдік болса да, Жаңа Зеландияның бұрыннан қатты зақымданған аймақтарында вакаме өсіруге рұқсат беріледі. Вакаме өсірушілер 1993 жылғы Биологиялық қауіпсіздік заңының 52 және 53-баптарына қол жеткізу үшін, зиянкестер мен жағымсыз жануарларды ұстауға қатысты ерекшеліктерді қарастыратын, Жаңа Зеландияның Биологиялық қауіпсіздік қызметінен рұқсат алуы тиіс. Сонымен қатар, барлық фермалық вакаме тек бұрыннан бар теңіз шаруашылығы фермаларында табиғи түрде орналасуы керек.

Америка Құрама Штаттары

Теңіз балдырлары Калифорнияның оңтүстігіндегі бірнеше портода табылды. 2009 жылдың мамыр айында Сан-Франциско шығанағында оның кездесуі анықталды және таралуына жол бермес үшін күшті күшпен жою жұмыстары жүргізілуде.