Кіріспе

Көп жасушалы балдырлардың үлкен тобы, Phaeophyceae класын қамтиды. Автоматты taxobox. Қазбалық диапазоны = Кейінгі Юрадан қазіргі уақытқа дейін.

Қоңыр балдырлар (: alga) – көп жасушалы балдырлардың үлкен тобы, Phaeophyceae класын қамтиды. Олардың көптеген түрлері Солтүстік жарты шардағы суық суларда кездесетін теңіз балдырларынан құралған. Қоңыр балдырлар – қоңыржай және поляр аймақтарының негізгі теңіз балдырлары. Көптеген қоңыр балдырлар, мысалы, Fucales қатарының өкілдері, көбінесе тасты теңіз жағалауларында өседі. Қоңыр балдырлардың көпшілігі теңіз ортасында өмір сүреді, онда олар тағам ретінде де, әлеуетті тіршілік ортасы ретінде де маңызды рөл атқарады. Мысалы, Laminariales қатарының кельпі Macrocystis, ұзындығымен ерекшеленеді және жоғары биоәртүрлілік деңгейі бар су асты кельп ормандарын құрайды. Тағы бір мысал – Саргассум, ол Саргассо теңізінің тропикалық суларында көптеген түрлердің тіршілік ету ортасы ретінде қызмет ететін ерекше жүзбелі теңіз балдырларының төсектерін жасайды. Осы класс мүшелерінің кейбіреулері, мысалы, кельптер, адамдар тарапынан тағам ретінде қолданылады. Дүние жүзінде 1500-2000 аралығында қоңыр балдырлардың түрі белгілі. Кейбір түрлер, мысалы, Ascophyllum nodosum, коммерциялық маңыздылығына байланысты кеңінен зерттелген. Олар көміртегіні бекіту арқылы экологиялық маңызы бар. Кейбір түрлердің тіршілік циклында жасушаларының саны аз болатын кезеңі болады, бұл бүкіл балдырды микроскопиялық етеді. Қоңыр балдырлардың басқа топтары әлдеқайда үлкен мөлшерге жетеді. Тас балдырлары мен былғары кельптер көбінесе олардың өсетін жерлерінде ең көзге түсетін балдырлар болып табылады. Кельптердің мөлшері 1 метрлік Postelsia теңіз пальмасынан бастап, 45,72 метрге дейін өсетін және барлық балдырлардың ішіндегі ең үлкені – Macrocystis pyrifera алып кельпіне дейін жетеді. Пішіні жағынан қоңыр балдырлар кішкентай қабыршақтардан немесе жастықтардан бастап, Саргассум түрлерінің құрамына кіретін жапырақты жүзбелі төсектерге дейін әртүрлі. Олар Ectocarpus-тағыдай нәзік, жіп тәрізді жасушалар желілерінен немесе Padina-дағыдай 1 метрлік желдеткішке ұқсас жалпақ бұтақтардан тұруы мүмкін. Мөлшері мен пішініне қарамастан, Phaeophyceae класын басқа барлық балдырлардан екі ерекшелік ерекшелендіреді. Біріншіден, осы топтың мүшелері ерекше түске ие, ол зәйтүн жасылынан әртүрлі қоңыр түстерге дейін өзгереді. Нақты түс балдырдағы фукоксантин мөлшеріне байланысты. Барлық қоңыр балдырлар құрылымдық жағынан күрделі болмаса да, әдетте бірі немесе бірнеше ерекше бөліктері болады. Тұрақты тұтқыш – балдырдың түбінде орналасқан тамыр тәрізді құрылым. Өсімдіктердегі тамыр жүйесі сияқты, тұрақты тұтқыш балдырды өсетін субстратқа бекітеді және оның ағыммен кетіп қалуына жол бермейді. Тамыр жүйесінен айырмашылығы, тұрақты тұтқыш көбінесе суды қабылдаудың негізгі органы ретінде қызмет етпейді, сондай-ақ субстраттан қоректік заттарды сіңірмейді. Тұрақты тұтқыштың жалпы физикалық пішіні әртүрлі қоңыр балдырлар мен әртүрлі субстраттар арасында өзгереді. Ол күшті тармақталған немесе тостаған тәрізді болуы мүмкін. Әдетте, бір балдырда бір тұтқыш болады, бірақ кейбір түрлерде тұтқыштан бірнеше сабақ өседі. Сабақ – балдырларда кездесетін сабаққа ұқсас құрылым. Ол балдырдың түбінде қысқа құрылым ретінде өсуі мүмкін (Laminaria-да), немесе балдыр денесінде (Sargassum немесе Macrocystis-та) жүретін үлкен, күрделі құрылымға айналуы мүмкін. Құрылымы жағынан ең ерекшеленген қоңыр балдырларда (мысалы, Fucus) тіндер үш бөлек қабатқа немесе аймаққа бөлінеді. Бұл аймақтарға орталық қабық, оны қоршаған қабық және сыртқы эпидермис кіреді, олардың әрқайсысының тамырлы өсімдіктің сабағында аналогы бар. Кейбір қоңыр балдырларда қабық аймағы тамырлы өсімдіктердің флоэмасына ұқсас ұзыншақ жасушалар ядросын қамтиды. Басқаларында (мысалы, Nereocystis) сабақтың ортасы қуыс және балдырдың осы бөлігін жүзуге көмектесетін газбен толтырылған. Сабақ Macrocystis pyrifera сияқты түрлерде күшті ағымдарда өсетінде салыстырмалы түрде икемді және серпімді болуы мүмкін, немесе Postelsia palmaeformis сияқты түрлерде төменгі су кезінде атмосфераға ұшырасатын қатаң болуы мүмкін. Көптеген балдырлардың жапыраққа ұқсас жалпақ бөлігі болады, оны жапырақша, жапырақша немесе жапырақша деп атайды. Жапырақша атауы көбінесе бір бөлінбеген құрылымға қолданылады, ал жапырақ жалпақталған балдырлардың барлық немесе көпшілігіне қолданылуы мүмкін, бірақ бұл айырмашылық жалпыға бірдей қолданылмайды. Ламина атауы құрылымдық жағынан ерекшеленген балдырдың жалпақ бөлігіне қатысты. Ол бір немесе екіге бөлінетін құрылым болуы мүмкін және балдырдың үлкен бөлігін жабуы мүмкін. Мысалы, тас балдырларында ламина – екі жағында да жүретін тармақталған орталық тісшесі бар кең тісше. Орталық тісше мен ламина бірге тас балдырларының көбісін құрайды, сондықтан ламина балдырдың барлық бөлігінде таралады, оның белгілі бір бөлігі ретінде емес. Кейбір қоңыр балдырларда бір ламина немесе жапырақша болады, ал басқаларында көптеген жеке жапырақшалар болуы мүмкін. Тіпті бастапқыда бір жапырақшаны жасайтын түрлерде де, құрылым күшті ағындармен немесе жетілу кезінде қосымша жапырақшаларды құру үшін жыртылуы мүмкін. Бұл жапырақшалар тікелей сабаққа, тұтқышқа сабақсыз немесе сабақ пен жапырақша арасында ауа қапшығына бекітілуі мүмкін. Ламинаның немесе жапырақшаның беті тегіс немесе бүршіктелген болуы мүмкін, оның тіндері жұқа және икемді немесе қалың және былғары болуы мүмкін. Мысалы, Egregia menziesii сияқты түрлерде бұл сипаттама өсетін судың қозғалмалылығына байланысты өзгеруі мүмкін. Қоңыр балдырлардың көпшілігінде өсу ұштарындағы жасушалардың бөлінуі нәтижесінде болады. Олар бір жасушалы организмдер. Бұл жіптер жайылған немесе жинақталған, көп өсті немесе бір өсті болуы мүмкін, псевдопаренхима құрайды немесе құрамайды. Жапырақшалардан басқа, үш өлшемді дамуы мен өсуі және әртүрлі тіндері (меристерма, қабық және жоңқа) бар үлкен кельптер де бар, оларды теңіздің ағаштары деп санауға болады. Кельптерден кішідірек, бірақ соған да псевдопаренхималық және осы сияқты ерекшеленген тіндері бар Fucales және Dictyotales де бар. Жасуша қабырғасы екі қабаттан тұрады; ішкі қабат күшке ие және целлюлозадан тұрады, ал сыртқы қабық қабаты негізінен альгинаттан тұрады, ол сулы болғанда қоймалдақ, бірақ құрғағанда қатты және сынғыш болады. Өсімдік жасуша қабырғаларының көпшілігінің негізгі құрауышы болып табылатын целлюлозаның үлесі өте аз, 8% дейін жетеді. Целлюлоза мен альгинаттың биосинтез жолдары басқа организмдерден эндосимбиоз және көлденең гендік трансфер арқылы алынған сияқты көрінеді, ал сульфатталған полисахаридтердің шығу тегі ежелгі. Атап айтқанда, целлюлоза синтетазалары фотосинтездік стременнопилалардың ата-бабының қызыл балдыр эндосимбионтынан шыққан сияқты, ал қоңыр балдырлардың ата-бабы альгинаттардың биосинтезіне қатысты ферменттерді актинобактериядан алған. Альгинат құрылымын қатаң бақылау және одан бұрын болған целлюлозаның үйлесімі қоңыр балдырларға кельптер сияқты күрделі құрылымдық көпжасушалы организмдерді дамытуға мүмкіндік берген.

Эволюциялық тарих

Генетикалық және ультраструктуралық дәлелдер Фаеофицеяларды гетероконттардың (Страменопильдер) қатарына жатқызады, бұл пластидтерімен (мысалы, диатомдар сияқты) фотосинтез жасайтын және пластидтері жоқ топтарды (мысалы, шырыш желілері мен су саңыраулары сияқты) қамтитын организмдердің ірі жиынтығы. Қоңыр балдырлардың кейбір гетероконт туыстарының жасушаларында пластидтер болмаса да, ғалымдар бұл фотосинтез жасайтын топтардың дербес түрде пластидтерді алғанынан гөрі, осы топтардағы органелланың эволюциялық жоғалуының нәтижесі деп санайды. Осылайша, барлық гетероконттар бір гетеротрофты ата-тектен тараған деп есептеледі, ол басқа бір жасушалы эукариоттан эндосимбиоз арқылы пластидтерді алғаннан кейін фотосинтездікке айналды. Қоңыр балдырлардың ең жақын туыстарына бір жасушалы және жіпшелі түрлер жатады, бірақ қоңыр балдырлардың бір жасушалы түрлері белгілі емес. Дегенмен, көптеген ғалымдар Фаеофицеялар бір жасушалы ата-тектерден пайда болған деп санайды. ДНК тізбегін салыстыру сонымен қатар қоңыр балдырлардың 150 және 200 миллион жыл бұрын талшықты Фаеотамниофицеялардан, Ксантофицеялардан немесе Хризофицеялардан пайда болғанын көрсетеді. Көп жағынан, қоңыр балдырлардың эволюциясы жасыл және қызыл балдырлардың эволюциясына параллель, себебі барлық үш топта да ұрпақ алмасуы бар күрделі көпжасушалы түрлер кездеседі. 5S рРНК тізбегін талдау, қоңыр балдырлар тұқымдары арасындағы эволюциялық қашықтық, қызыл немесе жасыл балдырлар тұқымдары арасындағыдан әлдеқайда аз екенін көрсетеді, бұл қоңыр балдырлар басқа екі топқа қарағанда жақында ғана көп түрленгенін көрсетеді.

Қалдықтар

Phaeophyceae-дің әдетте жұмсақ денелі болуына байланысты олардың қазба қалдықтары сирек кездеседі, және ғалымдар кейбір табыстардың идентификациясы бойынша пікірталас жүргізуде. Идентификация мәселесінің бір бөлігі көптеген қоңыр және қызыл балдырлардың морфологиясындағы конвергентті эволюцияда жатыр. Жұмсақ тінді балдырлардың көпшілігі тек жалпақ контурді сақтайды, көпжасушалы балдырлардың негізгі топтарын сенімді түрде ажыратуға мүмкіндік беретін микроскопиялық ерекшеліктері жоқ. Қоңыр балдырлардың ішінде тек Padina туысына жататын түрлер ғана жасуша қабырғаларында немесе оның айналасында маңызды минералдық заттардың жиналуын қамтамасыз етеді. Қызыл және жасыл балдырлар сияқты басқа балдырлар тобында да әктасты мүшелері бар. Осы себепті, олардың қазба жазбаларында із қалдыру ықтималдығы қоңыр балдырлардың жұмсақ денелеріне қарағанда жоғары, және оларды жиі дәл жіктеуге болады. Морфологиялық тұрғыдан қоңыр балдырларға ұқсас қазбалар Жоғарғы Ордовик кезеңіне дейін сақталған шөгінділерден белгілі, бірақ бұл із қалдықтарының таксономиялық жақындығы әлі де нақты емес. Бұрынғы Эдиакар кезеңіне жататын қазбалардың қоңыр балдырлар екендігі туралы пікірлер жоққа шығарылды. Бұл қазбалар тіпті ең жоғары деңгейде де идентификациялауға қажетті диагностикалық белгілерге ие болмағандықтан, олардың пішіні және басқа да жалпы морфологиялық ерекшеліктеріне сәйкес қазба формаларының таксондарына жатқызылады. Fucus туысына жататын түрлерге контурлары ұқсас болғандықтан фукоидтар деп аталатын девон кезеңіне жататын көптеген қазбалар, нағыз қазбалар емес, органикалық емес екені дәлелденді. Алайда, қазіргі зерттеулер бұл қалдықтарды құрлықтағы саңырауқұлақ немесе саңырауқұлаққа ұқсас организм ретінде қайта қарастыруды қолдайды. Сол сияқты, Protosalvinia қазбасы бір кезде қоңыр балдыр деп есептелген, бірақ қазір ертедегі құрлық өсімдігі деп саналады. Палеозой кезеңіне жататын бірқатар қазбалар қоңыр балдырлармен салыстырылды, бірақ олардың көпшілігі белгілі қызыл балдырлар түрлерімен де салыстырылды. Phascolophyllaphycus көптеген созылған, кеңейтілген жапырақшалары бар және олар сабаққа бекітілген. Бұл Иллинойс штатындағы карбон кезеңіне жататын шөгінділерден табылған балдырлардың қазба қалдықтарының арасында ең көп кездесетін түрі. Әрбір қуыс жапырақшаның негізінде сегіз пневматоцистке дейін болады, ал сабақтар да қуыс және кеңейтілген болып көрінеді. Бұл ерекшеліктердің үйлесімі Laminariales (ламинариялар) отрядындағы кейбір қазіргі заманғы туыстарға ұқсас. Нью-Йорк штатының Жоғарғы девон кезеңінен алынған Drydenia қазбаларының бірнеше данасы және Hungerfordia қазбасының бір данасы да қоңыр және қызыл балдырлармен салыстырылды. Phaeophyceae туысына сенімді түрде жатқызуға болатын ең ерте белгілі қазбалар Калифорниядағы Монтерей формациясының миоцен диатомитінен табылды.

Филогения

Сильберфельд, Руссо және де Ревьерс еңбегінің негізінде 2014 жылғы.

Өмірлік цикл

Фукальділерден басқа көптеген қоңыр балдырлар жыныстық көбеюді споралық мейоз арқылы жүзеге асырады. Ұрпақтар арасында балдырлар жеке спорофит (диплоидты) және гаметофит (гаплоидты) фазаларынан өтеді. Спорофит фазасы көбінесе екі фазаның арасында көзге көрінетін болып табылады, бірақ қоңыр балдырлардың кейбір түрлерінде диплоидты және гаплоидты фазалар ұқсас келеді. Қоңыр балдырлардың еркін жүзетін түрлері көбінесе субстратқа бекінгенше жыныстық көбеюге ұшырамайды. Гаплоидты ұрпақ еркек және әйел гаметофиттерден тұрады. Жұмыртқа жасушаларының ұрықтануы қоңыр балдырлардың түрлеріне қарай изогамдық, оогамдық немесе анизогамдық болуы мүмкін. Ұрықтандыру суда, жұмыртқалар мен қозғалмалы сперматозоидтар арқылы немесе оогонийдің ішінде жүзеге асуы мүмкін. Қоңыр балдырлардың кейбір түрлері қозғалмалы диплоидты зооспоралар арқылы да жыныссыз көбеюге қабілетті. Бұл зооспоралар көп ұялы спорангийлерде (plurilocular sporangium) пайда болады және бірден спорофит фазасына дамуы мүмкін. Ламинарияның типік түрінде айқын диплоидты ұрпақ және кішкентай гаплоидты ұрпақтар болады. Мейоз балдырдың жапырақшасы бойындағы бір ұялы спорангийлерде (unilocular sporangium) өтеді, олардың әрқайсысы гаплоидты еркек немесе әйел зооспораларын құрайды. Содан кейін споралар спорангийлерден шығарылып, еркек және әйел гаметофиттерін қалыптастыру үшін өседі. Әйел гаметофит оогонийде жұмыртқа жасайды, ал еркек гаметофит жұмыртқаны ұрықтандыру үшін қозғалмалы сперматозоидтар шығарады. Ұрықтанған зиготадан жетілген диплоидты спорофит пайда болады. Фукальдер отрядында жыныстық көбею оогамдық болып келеді, ал жетілген диплоид әрбір ұрпақтың жалғыз түрі болып табылады. Гаметтер ата-ана өсімдігінің жапырақшаларының сыртқы бөлігінде орналасқан арнайы тұжырымдамаларда (conceptacles) қалыптасады. Жұмыртқа жасушалары мен қозғалмалы сперматозоидтар ата-ана балдырларының тұжырымдамаларындағы жеке қаптардан шығарылып, суда бірігіп, ұрықтандыру процесін аяқтайды. Ұрықтанған зигота бір бетке бекіп, кейін жапырақты талломға (thallus) және саусақ тәрізді бекіткішке (holdfast) дифференциалданады. Жарық зиготаның жапырақшаға және бекіткішке дифференциалдануын реттейді. (Ұлы Саямнан)

Экология

Қоңыр балдырлар теңіздің әртүрлі экологиялық орталарына бейімделген, оның ішінде тасқын толқынының шашыраған аймағы, тас жартастар, толық аралық аймақ және жағалауға жақын сулардың салыстырмалы түрде тереңдігі. Олар кейбір тұзды-тұщы су экожүйелерінің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады және кем дегенде алты рет тұщы суға қоныстанған. Phaeophyceae-дің көптеген түрлері аралық немесе жоғарғы литоральді аймақта кездеседі.

Олардың жасуша қабырғалары целлюлозадан тұрады және алгинол қышқылымен қатар, жасуша қабырғаларының аморфты бөліктерінде фукоидан полисахариді де бар. Падина тұқымдасының кейбір түрлері арагонит кристалдарымен қатаяды. Қоңыр балдырлардың фотосинтез жүйесі хлорофилл a-ны қамтитын P700 кешенінен құралған. Олардың пластидтерінде хлорофилл c және каротиноидтар бар (олардың арасында ең көп тарағаны – фукоксантин). Қоңыр балдырлар қызыл балдырларға қарағанда флоротаннин деп аталатын таниннің ерекше түрін көп мөлшерде өндіреді.

Маңыздылығы мен қолданылуы

Қоңыр балдырларға бірнеше жеуге жарамды теңіз балдырлары кіреді. Барлық қоңыр балдырлардың жасуша қабырғаларында альгино қышқылы (алгинат) болады, ол өнеркәсіптік мақсатта өндіріліп, тағам және басқа да салаларда қоюлатушы зат ретінде қолданылады. Осы өнімдердің бірі литий-ионды аккумуляторларда пайдаланылады. Альгино қышқылы аккумулятор анодының тұрақты құрауышы ретінде қолданылады. Бұл полисахарид қоңыр балдырлардың маңызды бөлігі болып табылады және құрлықтағы өсімдіктерде табылмайды. Альгино қышқылын аквамәдениетте де қолдануға болады. Мысалы, альгино қышқылы көкбалықтың иммундық жүйесін жақсартады. Альгино қышқылы қосылған жеммен тамақтанған жас балықтардың өмір сүру ықтималдығы артады. Қоңыр балдырлар, оның ішінде ламинариялар, жыл сайын фотосинтез арқылы Жердің көміртегі диоксидінің айтарлық бөлігін сіңіреді. Бұдан өзге, олар көп мөлшерде көміртегі диоксидін сақтай алады, бұл бізге климаттың өзгеруімен күресуге көмектеседі. Sargassum siliquastrum балдырынан алынған Sargachromanol G қабынуға қарсы әсерге ие екені анықталды.