Кіріспе
Тамаққа жарамды балдырлар түрі. Chondrus crispus – көбінесе ирланд мохы немесе каррагенан мохы (ирландтық carraigín, "кішкентай тас") деп аталады – Еуропа мен Солтүстік Американың Атлантика жағалауындағы тасты бөліктерінде көптеп өсетін қызыл балдырлардың бір түрі. Жаңа күйінде ол жұмсақ және шеміршек тәрізді, түсі сарғыш жасылдан қызылға дейін, қою қызыл немесе қызғылт қоңырға дейін өзгереді. Басты құрамы – каррагенан полисахаридінен тұратын, құрғақ салмағының 55% құрайтын шырышты дене. Организмнің құрамында құрғақ салмақта шамамен 10% ақуыз және 15% минералды заттар бар, сонымен қатар йод пен күкіртке бай. Суда жұмсартқанда теңіз иісі сезіледі. Мөлшері көп жасуша қабырғасындағы полисахаридтердің арқасында қайнатқанда 20-100 есе салмағына сулы желеге айналады.
Chondrus crispus—commonly called Irish moss or carrageenan moss (Irish carraigín, "little rock")—is a species of red algae which grows abundantly along the rocky parts of the Atlantic coasts of Europe and North America. In its fresh condition it is soft and cartilaginous, varying in color from a greenish yellow, through red, to a dark purple or purplish brown. The principal constituent is a mucilaginous body, made of the polysaccharide carrageenan, which constitutes 55% of its dry weight. The organism also consists of nearly 10% dry weight protein and about 15% dry weight mineral matter, and is rich in iodine and sulfur. When softened in water it has a sea like odour. Because of the abundant cell wall polysaccharides, it will form a jelly when boiled, containing from 20 to 100 times its weight of water.
Сипаттама
Chondrus crispus - бұл салыстырмалы түрде кішкентай теңіз балдыры, ұзындығы 20 см-ден сәл артық. Ол дискоидті бекіткіштен өсіп, екіге бөлінетін, желдеткіш тәрізді төрт-бес рет тармақталады. Морфологиясы өте өзгермелі, әсіресе таллидің ені. Бұтақтарының ені 2–15 мм, құрылымы тығыз, ал түсі су бетіне жақын жерде ашық жасылдан басталып, тереңде қызылға дейін өзгереді. Гаметофиттер (төменде қараңыз) көбінесе жапырақшалардың ұштарында көк түсті шағылыс көрсетеді, ал жемісті спорофиттерде дақты үлгілер байқалады. Mastocarpus stellatus (Stackhouse) Guiry - бұл ұқсас түр, оны терең ойысқан және көбінесе бұрылысқан таллисі арқылы оңай ажыратуға болады.
Тарату
Chondrus crispus Ирландияның барлық жағалауларында кең таралған, сондай-ақ Исландия, Фарер аралдары, Балтық теңізінің батыс бөлігінен Испанияның оңтүстігіне дейін Еуропа жағалауында да кездеседі. Ол Канаданың Атлантикалық жағалауында табылса, АҚШ-тың Калифорниясынан Жапонияға дейін таралу аймағы тіркелген.
Экология
Хондрас криспус тас беттерінде жаяу су аймағының ортасынан бастап терең су аймағына дейін, тіпті мұхит түбінде де өседі. Ол аз мөлшерде күн сәулесінде де тіршілік ете алады. C. crispus Pythium porphyrae омицетіне шалдығуға осал.
Қолданылуы
C. crispus – каррагенанның өнеркәсіптік көзі, ол көбінесе сүт өнімдерінде, мысалы, балмұздақ және өңделген тағамдарда қоюлатушы және тұрақтандырғыш ретінде қолданылады. Еуропада ол E407 немесе E407a деп белгіленеді. Оны калико басып шығаруда, қағазды мармарлауда, сондай-ақ сыраны тазарту үшін де қоюлатушы ретінде пайдалануға болады. Ирландиялық мүк (Irish moss) көбінесе Mastocarpus stellatus (Gigartina mamillosa), Chondracanthus acicularis (G. acicularis) және басқа да теңіз балдырларымен бірге қолданылады, олардың барлығы бірімен бірі аралас өседі. Каррагенанды Kappaphycus және Eucheuma туыстарының тропикалық теңіз балдырларынан алуға болады.
Өмірбаян
Ирландтық мүк көптеген балдыр түрлерінде кездесетін ұрпақ алмасу өмірлік циклынан өтеді (төмендегі суретті қараңыз). Екі ерекше кезең – жыныстық гаплоидты гаметофит кезеңі және жыныссыз диплоидты спорофит кезеңі. Бұған қоса, үшінші кезең – карпоспорофит – ұрықтанғаннан кейін аналық гаметофитте қалыптасады. Аталық және аналық гаметофиттер гаметтерді өндіреді, олар диплоидты карпоспорофитті құрайды, ол карпоспораларды түзеді, олар спорофитке дамиды. Содан кейін спорофит мейозға ұшырап, гаплоидты тетраспораларды (аталық немесе аналық бола алады) шығарады, олар гаметофиттерге айналады. Егер олар өршімейтін болса, үш кезеңді (аталық, аналық және спорофит) ажырату қиын; алайда гаметофиттер көбінесе көк түсті жарық сырғанысын көрсетеді.
Ғылыми қызығушылық
C. crispus, көптеген басқа теңіз балдырларымен салыстырғанда, ғылыми тұрғыдан жақсы зерттелген. Ол фотосинтез, каррагинанның биосинтезі және стресске реакцияларды зерттеу үшін үлгі түр ретінде қолданылған. Ядролық геном 2013 жылы секвенцияланды. Геномның мөлшері 105 Мб және 9606 генді кодтайды. Ол салыстырмалы түрде аз гендермен және өте аз интронмен сипатталады. Гендер жиынтықталған, гендер арасындағы қашықтықтар әдетте қысқа, ал гендер тобы арасындағы қашықтықтар үлкен болады.