Кіріспе

6-шы ғасырдан бері яһуди дінінің басты түрі – Раббинистік яһуди діні, сондай-ақ Раббинизм, Раббинизм немесе Раббаниттік яһуди діні деп те аталады. Раббинистік яһуди дінінің бастауы екінші ғибадатхана дәуіріндегі парызшылдар мектебіне саяды және Мұса пайғамбар Синай тауында Жазбаша Тораны (Тора ше-бе-Хетв) және Ауызша Тораны (Тора ше-бе-Аль-Пех) Алладан алды деген сенімге негізделген. Ауызша Тора Жазбаша Тораны түсіндіреді. Алғашқыда Ауызша Тораны жазуға тыйым салынған, бірақ екінші ғибадатхана қирағаннан кейін, оны сақтау мақсатында Талмуд және басқа раввиндік мәтіндер түрінде жазуға шешім қабылданды. Раббинистік яһуди діні садукейлер, қараиттік яһуди діні және самариялықтардан өзгеше, олар Ауызша Тораны құдайлық билік ретінде мойындамайды және еврей жазбаларын түсіндіруде қолданылатын раввиндік тәртіптерді де қабылдамайды. Раббинистік яһуди дінінің түрлері арасында халаханың (яһуди діни заңының) міндетті күші және бұрынғы түсіндірмелерге қарсы шығуға дайындық тұрғысынан айқын айырмашылықтар болғанымен, барлығы өздерін Ауызша заң дәстүрінен және раввиндік талдау әдісінен тараған деп есептейді.

Эллиндік иудаизм

332 ж.б.д., парсылар Ұлы Александрдың қолынан жеңілді. Ол қайтыс болғаннан кейін, Александрдың империясы оның генералдары арасында бөлісіліп, Селевкидтік патшалық құрылды. Осы кезеңде яһуди дінінің түрлері грек философиясының ықпалына іріккен, б.з.д. 3 ғасырдан бастап, әсіресе Александриядағы яһуди диаспорасында дамыды, нәтижесінде Септуагинта жинақталды. Яһуди теологиясы мен эллиндік ойдың үйлесімін қолдаушы – Филон. Грек мәдениеті Яһудеяда және одан тыс жерлердегі яһудилердің әдет-ғұрыптарына терең әсер етті. Яһуди дініне осылай ену, яһуди диаспорасында эллиндік иудаизмнің пайда болуына әкелді, ол грек мәдениеті мен тілінде еврей діни дәстүрін орнатуға тырысты. Геллендік яһудилер мен басқа яһудилер арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Селевкид патшасы Антиох IV Эпифан кейбір яһуди діни рәсімдері мен дәстүрлерін тыйым салған. Соның салдарынан, эллинизмді қабылдамаған яһудилер грек билеушісіне қарсы көтеріліс жасап, Хасмонейлер әулеті деп аталатын тәуелсіз яһуди патшалығын құрды, ол б.з.д. 165 жылдан 63 жылға дейін сақталды. Хасмонейлер әулеті азаматтық соғыс салдарынан ыдырады. Грек династиясының билігін қаламаған халық Римнен араласуды сұрап, елдің толық Римнің бақылауына өтуіне себеп болды, Iudaea провинциясын қараңыз. Дегенмен, мәдени мәселелер шешілмеді. Геллендік және басқа яһудилерді бөліп тұрған басты мәселе – эллиндік (қорыту) мәдениетінде Киелі кітап заңдарын қолдану еді. Эллиндік иудаизм б.з.д. 3 ғасырдан бастап Птолемейлік Египетке таралып, Рим империясының барлық аймақтарында белгілі бір religio licita мәртебесіне ие болды, 3 ғасырда гностицизм мен ерте христиандықтың өркендеуімен бірге құлдырады. Эллиндік иудаизмнің құлдырауының себептері нақты емес. Ол ерте христиандыққа сіңіп кеткен, оған айналған немесе ерте христиандықпен шектеліп қалған болуы мүмкін (Еврейлерге сәйкес Ізгі хабарды қараңыз). Елшілердің істерінде, Пауыл елшісінің ізбасарлар мен Құдайдан қорқатын адамдардың қауымдарын қалай насихаттағаны айтылады: елшілік жарлықта мұсылманға сүндеттеуден бас тартуға рұқсат берілгендіктен, христиандық пұтқа табынушылар үшін яһудиліктен гөрі тартымды нұсқаға айналды. Ертедегі христиандықтағы сүндеттеу туралы дауды қараңыз. Дегенмен, христиандықтың тартымдылығы 80 жылдары Домицианның оны "яһуди тыйымдары" деп жариялағаннан кейін төмендеген болуы мүмкін, ал яһудиліктің мүшелері Fiscus Judaicus төлегенде өздерінің артықшылықтарын сақтап қалды. Бірақ тарихи тұрғыдан алғанда, христиандарды қудалау олардың санының артуына әкелді, нәтижесінде Рим императоры Константин христиандықты қабылдады. Екінші жағынан, негізгі яһуди діні эллиндік ағымдарды қабылдамай, Септуагинтаны қолдануға тыйым салды (Жамния кеңесіне де қараңыз). Эллиндік иудаизмнің қалған ағымдары біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында гностикалық қозғалыстарға қосылған болуы мүмкін.

Хиллел мен Шаммай

Екінші ғибадатхана кезеңінің соңғы тұсында (б.з.д. 2 ғасыр) Яһудеяның екінші одақтастығы (Хасмоней патшалығы) құрылды және діни мәселелерді Синедрионға басшылық еткен жұп (зугот) шешті. Хасмоней патшалығы б.з.д. 37 жылы аяқталды, бірақ "Синедрионның екі адамдық билеуі" Римнің Яһудея провинциясы кезеңінде біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басына дейін сақталды деп саналады. Соңғы жұп, Хиллель мен Шаммай, Синедрионның ең беделді мүшелері болды. Екеуі де парызшылдар еді, бірақ ғибадатхана тұрғанда саддукейлер үстемдік құрды. Саддукейлер Бірінші яһуди-рим соғысынан өтпегендіктен, олардың оқиғалар туралы айтқандары жойылды. Сонымен қатар, Раббилік яһудилікте Хиллельдің пікірлері Шаммайдың пікірлерінен артық деп есептеледі. "Тана" деп аталатын ауызша дәстүрдің қалыптасуы, яһуди дінінің екінші ғибадатхананың құлауынан кейін де сақталуына мүмкіндік берді.

Рабби әдебиеті

Раввиндер жаңа шындыққа тап болғанда, яғни ғибадатханасыз (құрбандық пен оқу орыны ретінде) және тәуелсіздігінен айырылған Яһудияға, заңдық пікірталас күшейді, ал ауызша білімнің бұрынғы жүйесі сақталмай қалды. Осы кезеңде раввиндердің пікірлері жазбаға түйіле бастады. Ғибадатхананың қирауы мен одан кейінгі дүрбелеңнің нәтижесінде Ауызша Тораның жазбаға түсірілуі туралы теория алғаш рет Шерира Гаонның хатында түсіндірілді және жиі қайталанды. Ауызша Тора кейін Мишна мен Гемарада жинақталды және раввиндердің келесі шешімдері мен жазбаларын егжей-тегжейлі баяндайтын раввиндік әдебиетте түсіндірілді. Раввиндік яһуди әдебиеті Ауызша Торасыз Тораны дұрыс түсіну мүмкін емес деген сенімге негізделген. Онда Тораның көптеген міндеттемелері мен шарттары, оларды анықтайтын Ауызша Тора болмаса, орындау қиын, тіпті мүмкін емес делінген. Мысалы, Торада ешқандай анықтамасы берілмеген сенбі күні кез келген "жаратылыс жұмысын" (мелахха) істеуге тыйым салу, Ауызша Торада мелахханың мағынасын анықтап, практикалық түсінік береді. Торада осы сияқты жалпы тыйым салатын тілдің көптеген мысалдары бар (мысалы, "ұрлық жасама", ұрлықтың не екенін анықтамай, немесе меншік және мүлік заңдары), раввиндік ойларға сәйкес, оларды анықтау үшін Ауызша Тора арқылы қосымша түсіндіру қажет. Осылайша, раввиндік иудаизм Торадағы барлық нұсқаулардың, оң және теріс, ерекше емес екенін және оларды түсіндіру үшін Ауызша Тораның немесе басқа бір әдістің болуын қажет етеді деп мәлімдейді. Раввиндік яһуди әдебиетінің көп бөлігі заңмен қандай мінез-құлықтың рұхсат етілгенін нақтылаумен айналысады; осы түсіндірулердің жиынтығы халаха (жол) деп аталады.

Талмуд

Бастапқыда яһуди ғылымы ауызша болған. Раввиндер заңды (Еврей Киелі кітабында жазылған заң) түсіндіріп, талқылап, Танахты жазбаша еңбектердің көмегінсіз (Киелі кітаптардан басқа), бірақ кейбіреулері жеке жазбалар (megillot setarim) жасаған, мысалы, сот шешімдері. Бірақ бұл жағдай 70 жылдың бірінші жартысында еврейлік мемлекеттің құлауы және оның салдарынан еврейлік әлеуметтік және құқықтық нормалардың өзгеруі салдарынан күрт өзгерді. Раввиндер жаңа шындыққа тап болды – яғни, ғибадатханасыз (оқыту мен зерттеу орталығы ретінде) және тәуелсіздігінен айырылған Иудея – бұл заңдық пікірталасқа ықпал етті және ауызша білімнің бұрынғы жүйесі сақталмады. Осы кезеңде раввиндердің пікірталастары жазбаша түрде тіркеле бастады. Ең ерте жазылған ауызша заң мидраш түрінде болған болуы мүмкін, онда халахикалық талқылаулар Пятикнигеге (Тора) түсіндірме беру ретінде құрылған. Бірақ шамамен 200 жылы рабби Иуда ха-Наси Мишнаны (משנה) редакциялаған кезде, Киелі кітаптың аяттарына емес, тақырыптар бойынша ұйымдастырылған басқа бір форма басым болды. Ауызша заң біртекті болған жоқ, әр мектепте әртүрлі болды. Олардың ең танымаллары – Шаммай мектебі мен Хиллель мектебі. Жалпы алғанда, барлық дұрыс пікірлер, тіпті нормативтік емес пікірлер де Талмудта жазылған. Талмуд екі бөліктен тұрады: Мишна (шамамен 200 жылы), яһуди дінінің ауызша заңдарының алғашқы жазба жинағы; және Гемара (шамамен 500 жылы), Мишна мен оған байланысты танайлық жазбаларды талқылау, ол көбінесе басқа тақырыптарға толып, Танахты кеңінен түсіндіреді. Мишна раввиндері Танаим (жекеше – Тана תנא) деп аталады. Гемара раввиндері Амораим (жекеше – Амора אמורא) деп аталады.

Мишна

Мишна жаңа заңдарды қабылдағанын мәлімдемейді, ол тек қана қолданыстағы ауызша заңдардың, дәстүрлердің және дәстүрлі даналықтың жинағы. Мишнаға үлес қосқан раввиндер танаимдер деп аталады, олардың саны шамамен 120-ге жуық. Мишна құрастырылған кезең 130 жылға созылды, ол бес ұрпақты қамтыды. Мишнаның көп бөлігі авторсыз (stam) берілген. Бұл көбінесе көптеген даналардың осылай үйреткенін немесе Мишнаны өз академиясымен/сотымен бірге редакциялаған Яһуда хаНасидің осылай шешкенін көрсетеді. Халахик шешім әдетте осы көзқарасқа сүйенеді. Бірақ кейде бұл бір дананың пікірі сияқты көрінеді, ал даналардың (хахамим) пікірлері бөлек келтіріледі. Талмудта заңның авторсыз айтылған сөздері Рабби Меирдің (Санхедрин 86а) көзқарасын көрсетеді деген дәстүр бар, бұл теорияны қолдайды (Рав Шерира Гаон өзінің әйгілі Иггерет кітабында жазғандай), ол оның бұрынғы жинақтың авторы болғанын көрсетеді. Сондықтан, «бұл Рабби Меирдің пікірі» деп нақты айтылған аз ғана үзінділер автордың Рабби Меирдің пікірін «азаматтардың пікірі» ретінде ұсынуға тырысқанын көрсетеді, бұл қабылданған заңды білдірмейді. Яһуда хаНаси Мишнаны жариялағандығы белгілі, бірақ оның заманында бірнеше рет түзетулер енгізілген (мысалы, оны немесе оның немересі, Рабби Яһуда Несияны атап көрсеткен үзінділер; сондай-ақ, Трактат Сотаның соңындағы Мишна Яһуда хаНасидің қайтысынан кейінгі кезеңге қатысты, оны Яһуда хаНаси өзі жазған болуы мүмкін емес). Шерира Гаонның Иггеретінде айтылғандай, ғибадатхананың қирауы мен Бар-Кохба көтерілісінен кейін Ауызша Тора ұмытылу қаупіне тап болды. Сондықтан Яһуда хаНаси Мишнаны редакциялауды жөн көрді. Мишнаны редакциялаумен қатар, Яһуда хаНаси мен оның соты қай пікірлерді қабылдау керектігін шешті, бірақ бұл шешімдер мәтінде әрқашан кездеспейді. Трактаттарды қарап шыққанда Мишнаның мазмұны жазылды, бірақ өмірі бойы кейбір бөлімдері жаңа мәліметтер пайда болғанда жаңартылып отырды. Бұрынғы нұсқалардың көп болуына байланысты, жарыққа шыққан нәрсені кері қайтару қиын болды, сондықтан кейбір заңдардың екінші нұсқасы жарық көрді. Талмудта бұл әртүрлі нұсқалар Мишна Ришона («Бірінші Мишна») және Мишна Ахарона («Соңғы Мишна») деп аталады. Давид Цви Хоффманның пікірінше, Мишна Ришона шын мәнінде Яһуда хаНаси өзінің Мишнасын негізге алған бұрынғы даналардың жазбаларына сілтеме жасайды. Бір теория бойынша, қазіргі Мишна Рабби Меирдің бұрынғы жинағына негізделген. Сондай-ақ, «Рабби Акиваның Мишнасына» сілтемелер бар, бірақ бұл оның жалпы ілімдерін білдіруі мүмкін. Рабби Акива мен Рабби Меир Мишнадағы пәндердің бөлінісі мен ретін белгілеген болуы мүмкін, бірақ бұл оларды кітаптың емес, мектептік оқу бағдарламасының авторлары етеді. Яһуда хаНаси Мишнаны жазба түрінде жазып алды ма, әлде оны жаттап алу үшін ауызша мәтін ретінде берді ме деген мәселеде сарапшылар екіге бөлінген. Оның құрамының ең маңызды ертедегі есебі, Шерира Гаонның раввині Шерира Гаонның Иггереті, бұл мәселеде екіұшты, бірақ «испандық» редакция Мишнаның жазылған нұсқасы екенін көрсетеді.

Гемара

Гемара – Талмудтың раввиндік түсініктемелері мен Мишнаны талдаулары бар бөлігі. Мишна Юда ха Наси (шамамен 200 жылы) тарапынан редакцияланғаннан кейінгі үш ғасырда Палестина мен Вавилониядағы раввиндер бұл жұмысты талдап, пікір алмасып, талқылады. Осы талқылаулар Гемараны құрайды ([[:wikt:גמרא]). Гемара «толықтыру» (еврейше *gamar* גמר: «толықтыру») немесе «оқу» (арамейше: «оқу») деген мағынаны білдіреді. Гемара көбінесе танаимдердің пікірлерін түсіндіруге және кеңейтуге бағытталған. Гемара раввиндері Амораим (жекеше Амора) деп аталады. Гемараның көп бөлігі заңдық талдаудан тұрады. Талдаудың бастапқы нүктесі әдетте Мишнада кездесетін заңдық тұжырым болып табылады. Бұл тұжырымдар раввиндік иудаизмдегі (немесе Тораны оқығандағы қарапайым түсіндірмеде) библиялық түсіндірудің әртүрлі тәсілдерінде қолданылатын басқа тұжырымдармен салыстырылып, талданады. Бұл екі (көбінесе анонимді және кейде метафоралық) дауласушы арасындағы сұрақ-жауап алмасу болып өтеді, олар макшан (сұрақ қоюшы) және тарзан (жауап беруші) деп аталады. Гемараның тағы бір маңызды қызметі – Мишнада ұсынылған заңның дұрыс библиялық негізін анықтау және оларды логикалық тұрғыдан байланыстыру: бұл әрекет Талмуд мәтіні пайда болғанға дейін «талмуд» деп аталып келді.

Православтық яһудилердің көзқарасы

Православтық иудаизм раввиндік иудаизмнің Екінші ғибадатханадан кейінгі дәуірде пайда болды деген ғылыми көзқарасты қабылдамайды. Оның орнына, бұл дәуірдегі иудаизмді Синай тауында Мұсаға берілген Заңнан бастап, ізраилдіктердің діни және мәдени мұрасынан табиғи түрде жалғасқан деп санайды. Осы көзқарас бойынша, «рабби» аталымы бұрын қолданылмаса да, Мұса – алғашқы рабби (және православтық яһудилер оны көбінесе «біздің раббиміз Мұса» деп атайды), Синайда алған білім мен заңдар судьялар дәуірі, пайғамбарлар (олардың көпшілігі өз заманының «раббилері» деп есептеледі), соңғы ғибадатхана дәуірінің ғалымдары арқылы шәкірттерге ұрпақтан ұрпаққа беріліп, бүгінгі күнге дейін жалғасуда.