Кіріспе
Дәстүрлі яһуди экзегезисі Киелі кітап мәтіндерінің Мидраш (/m//ɪ//d//r//ɑː//ʃ/; ; көпше саны מִדְרָשִׁים midrashim немесе מִדְרָשׁוֹת midrashot) – Талмудта басым раввиндік түсіндіру әдісін қолдана отырып, Киелі кітаптың кең ауқымды еврейлік түсіндірмесі. Сөздің өзі "мәтіндік түсіндіру", "оқу" немесе "экзегезис" дегенді білдіреді, ол түбірлік етістіктен – дараш (דָּרַשׁ) алынған, яғни "іздеу, мұқият іздеу, сұрау, талап ету" мағынасын береді. Мидраш және раввиндік оқулар "мәтіндерде, сөздерде және әріптердегі құндылықты аңғарп, оларды аян берудің мүмкін болатын кеңістігі ретінде қарастырады", – деп жазған еврей ғалымы Уилда Гафни. "Олар басымдыққа ие баяндау тәсілдерін қайта қарастырып, жаңаларын жасайды, бірақ бұрынғыларын алмастырмай, олармен қатар тұруға тырысады. Мидраш мәтінге қатысты сұрақтар да қояды; кейде жауап береді, ал кейде оқырманға сұрақтарға өзі жауап беруге мүмкіндік береді". Ванесса Лавлейс мидрашты "тек мәтіннің сөздерін ғана емес, сонымен қатар мәтіннің артындағы және мәтіннен тыс қалған нәрселерге, әр әріпке және әр жолдың айтылмаған сөздеріне назар аударатын яһудилік түсіндіру тәсілі" деп анықтайды. Мидрашикалық түсіндіру мысалы: "Құдай Өзінің барлық жаратқандарын қарап, олардың бәрін өте жақсы деп тапты. Кеш болды, таң болды; бұл алтыншы күн еді" (Текбасыр 1:31). Мидраш: Раввин Нахман, раввин Самуилдің атынан былай деді: "Көріңіз, бұл өте жақсы болды" дегені – Жақсы Ынтаны білдіреді; ал "ҚҰРЫМ, бұл өте жақсы болды" дегені – Зұлым Ынтаны білдіреді. Олай болса, жаман ынта жақсы бола ала ма? Бұл таңғажайып болар еді! Бірақ жаман ынта болмаса, ешкім үй салмай, әйел алмай, бала тумайтын еді. Сондықтан Сүлеймен: "Мен еңбек пен жұмыстағы жетістіктерді де қарастырдым, және ол адамның көршісімен бәсекелесуі екенін түсіндім" (Нақыл сөздері IV, 4). Мидраш термині Киелі кітапты осылай түсіндіретін раввиндік еңбектерге де қолданылады. Мұндай еңбектерде Жазбаша Тора мен Ауызша Тораның (сөзбен берілген заңдар мен уағыздар) ертедегі түсіндірмелері мен түсініктемелері, сондай-ақ заңдық емес раввиндік әдебиеттер (аггада) және кейде яһуди діни заңдары (халаха) бар, олар Еврей жазбаларындағы (Танах) нақты тармақтарға үнемі түсініктеме береді. Мидраш сөзі, әсіресе үлкен әріппен жазылғанда, 400-1200 жылдар аралығында жасалған осы раввиндік жазбалардың нақты жинағын білдіруі мүмкін. Гари Портон мен Джейкоб Нойснердің айтуынша, мидраш үш техникалық мағынаға ие: яһудилердің Киелі кітапты түсіндіруі; түсіндіруде қолданылатын әдіс; және осындай түсіндірулердің жиынтығы.
Midrash ('/m//ɪ//d//r//ɑː//ʃ/; ; pl. (plural) מִדְרָשִׁים midrashim or מִדְרָשׁוֹת midrashot) is expansive Jewish Biblical exegesis using a rabbinic mode of interpretation prominent in the Talmud. The word itself means "textual interpretation", "study", or "exegesis", derived from the root verb darash (דָּרַשׁ), which means "resort to, seek, seek with care, enquire, require". Midrash and rabbinic readings "discern value in texts, words, and letters, as potential revelatory spaces", writes the Hebrew scholar Wilda Gafney. "They reimagine dominant narratival readings while crafting new ones to stand alongside—not replace—former readings. Midrash also asks questions of the text; sometimes it provides answers, sometimes it leaves the reader to answer the questions". Vanessa Lovelace defines midrash as "a Jewish mode of interpretation that not only engages the words of the text, behind the text, and beyond the text, but also focuses on each letter, and the words left unsaid by each line". An example of a midrashic interpretation:
"And God saw all that He had made, and found it very good. And there was evening, and there was morning, the sixth day." (Genesis 1:31)—Midrash: Rabbi Nahman said in Rabbi Samuel's name: "Behold, it was very good" refers to the Good Desire; "AND behold, it was very good" refers to the Evil Desire. Can then the Evil Desire be very good? That would be extraordinary! But without the Evil Desire, however, no man would build a house, take a wife and beget children; and thus said Solomon: "Again, I considered all labour and all excelling in work, that it is a man's rivalry with his neighbour." (Kohelet IV, 4). The term Midrash is also used of a rabbinic work that interprets Scripture in that manner. Such works contain early interpretations and commentaries on the Written Torah and Oral Torah (spoken law and sermons), as well as non legalistic rabbinic literature (aggadah) and occasionally Jewish religious laws (halakha), which usually form a running commentary on specific passages in the Hebrew Scripture (Tanakh). The word Midrash, especially if capitalized, can refer to a specific compilation of these rabbinic writings composed between 400 and 1200 CE. According to Gary Porton and Jacob Neusner, midrash has three technical meanings:
Judaic biblical interpretation;
the method used in interpreting;
a collection of such interpretations.
Этимология
Мидраш деген еврей сөзі "дараш" (דָּרַשׁ) етістігінің түбірінен алынған, бұл "қамқорлық көрсету, іздеу, мұқият іздеу, сұрау, талап ету" дегенді білдіреді, оның түрлері Киелі кітапта жиі кездеседі. Мидраш сөзі Еврей Киелі кітаптарында екі рет кездеседі: 2 Жылнама 13:22 "Иддо пайғамбардың мидраш кітабында" және 24:27 "патшалар кітабының мидраш кітабында". King James Version (KJV) және English Standard Version (ESV) екеуінде де сөзді "әңгіме" деп аударады; Септуагинта оны біріншісінде βιβλίον (кітап), екіншісінде γραφή (жазу) деп аударады. Бұл сөздің мағынасы белгісіз: ол "тарихи маңызды тұлғалар туралы сенімді баяндамалардың немесе олардың түсіндірмелерінің жиынтығы" деп түсіндірілді және "кітапқа", тіпті "түсіндіру кітабына" қатысты сияқты, бұл сөзді раббилер кейін осы сөзге берген техникалық мағынаның алдын ала көрсетуі болуы мүмкін. Ерте орта ғасырдан бастап мидрашалық түсіндірудің көп бөлігі пешаттан, тура немесе тікелей түсіндіруден ерекшеленді, бұл жазба мәтінінің бастапқы сөзбе-сөз мағынасына бағытталған. 1981 жылы Гари Г. Портон былай айтты: "ауызша немесе жазбаша әдебиет түрі, ол белгілі бір, канондық мәтінмен тікелей байланысты, мидрашист пен оның тыңдаушылары Құдайдың беделді және ашылған сөзі деп санайды және онда бұл канондық мәтін нақты келтірілген немесе анық сілтеме жасалған". Мидрашты тек раввиндік әдебиетпен шектейтін Ливе М. Тюгельс, мидраштың анықтамасын "Жаңа Келісімнің және Еврей Киелі кітаптарының (әсіресе Забурлардың кіріспе бөлімдері, Заңды қайталау және Елшілердің жазбалары) бөліктеріне, тіпті қазіргі заманғы шығармаларға мидрашим деп аталады.
Яһудилердің мидрашалық әдебиеті
Көптеген яһуди мидраштары, бұрын қолжазба түрінде сақталған, қазір баспа түрінде жарияланды, оның ішінде "кішкентай" немесе "ерекше" мидраштар деп аталатындары да бар. Бернард Х. Мельман мен Сет М. Лиммер бұл терминді қолдануды сынға алады, олардың пікірінше "ерекше" деген сөз бағалаушылық көрінеді, ал "кішкентай" кейбір ұзақ мидраштарға қатысты дұрыс емес. Олар оның орнына "ортағасырлық мидраштар" терминін ұсынады, себебі олардың жасалу кезеңі рабби дәуірінің соңынан бастап, Ағарту дәуірінің басына дейін созылған. Жалпы айтқанда, раввиндік мидраштар діни заңдар мен тәжірибеге (халаха) назар аударады немесе мәтінге негізделген уағыздар мен теңеулер арқылы заңдық емес этика немесе теология тұрғысынан Киелі кітаптарды түсіндіреді. Соңғы жағдайда олар [[Аггада]] деп аталады.
Халахи мидрашим
Мидраш халаха – еврей Киелі кітаптарының алғашқы бес кітабына қатысты танайлық түсіндірмелердің жиынтығы. Мишнай тілінде жазылған бұл мидраштар, талқылайтын Киелі кітап мәтіндері мен раббилердің оған берген түсіндірмелері арасында нақты шекара салады. Олар көбінесе қарапайым түсіндірмеден әрі асып, халаханы тудырады немесе оны қолдайды. Бұл жұмыс мәтіннің қасиетті және илаһи екендігі туралы алдын ала қалыптасқан пікірлерге, сондай-ақ раббилердің түсіндірмелерінің заңдылығына сенуге негізделген. Бұл материал Киелі кітап мәтіндерін Құдайдың сөзі ретінде қарастырғанымен, осы кезде еврей Киелі кітаптарының барлық мәтіні толыққанды бекітілмегені анық, себебі келтірілген кейбір аяттар мазореттік нұсқадан өзгеше, ал Септуагинта немесе Самариялық Торамен сәйкес келеді.
Шығу тегі
Еврей Киелі кітаптарының мазмұны қалыптасып, құрамындағы кітаптар мен мәтіннің нұсқасы белгілі бір деңгейге жеткенде, сондай-ақ жаңа мәтіндерді қосу мүмкін емес деген қағида қабылданып, осы мәтін мен оның раввиндік түсіндірмесі арасындағы айырмашылықты нақты көрсететін материалдарды жасау қажеттігі туды. Осы ойларды жинап, жүйелеу арқылы, оларды адамның ғана түсіндірмелері деген пікірді жоққа шығаруға көмектесетін түріде ұсынуға болады. Себебі, мәтінді жан-жақты зерттеуге негізделген түрлі мектептердің жинақтарын ұсыну арқылы, ертедегі Киелі кітап заңдары мен оның кейінгі раввиндік түсіндірмесі арасындағы келіспеушіліктерді жарастыруға болады. Киелі жазбалардың заңдық емес бөліктері туралы аггадикалық талқылаулар, иудей заңына қатысты мидрашимге (халахик мидрашим) қарағанда, түсіндіруде көбірек еркіндікке ие. Аггадизмді түсіндірушілер түрлі әдістерді қолданды, соның ішінде көрнекті раввиндердің сөздерін де пайдаланды. Осы аггадикалық түсіндірмелер періштелер, жын-шайтан, жұмақ, тозақ, мессия, шайтан, мейрамдар мен оразалар, мысалдар, аңыздар, жалған құдайға табынушыларға сатиралық шабуылдар және т.б. туралы философиялық немесе мистикалық зерттеулер болуы мүмкін. Кейбір мидрашимдер мистикалық білімдерді қамтиды. Мидраш білімсіздер үшін қарапайым сабақ, ал осы салаға білімділер үшін мистикалық білімге тікелей сілтеме немесе теңеу болып табылады.
Таннитті
Раввин Акиваның әліпбиі. Бұл кітап – еврей алфавиті әрпіне арналған мидраш. Мехильта. Мехильта негізінен Мысырдан шығу кітабына түсіндірме ретінде қызмет етеді. Бұл мидраш жинағының екі нұсқасы бар. Бірі – Рабби Исмаилдің Мехильтасы, екіншісі – Рабби Шимон бен Йохайдың Мехильтасы. Біріншісі әлі күнге дейін зерттеледі, ал екіншісі көптеген ортағасырлық еврей ғалымдары қолданған. 11-16 ғасырларда қолжазба түрінде таралған бұл мәтін, 19 ғасырда қайтадан табылған және басылғанға дейін, іс жүзінде жоғалып кеткен. Рабби Исмаилдің Мехильтасы. Бұл – Шығу кітабына қатысты халахикалық түсіндірме, ол заңдық бөлімдерге, Шығу кітабының 12-35 тарауларына назар аударады. Ол халаханы Киелі кітап аяттарынан шығарады. Бұл мидраш жинағы шамамен 3-4 ғасырларда соңғы түріне редакцияланды; оның мазмұны оның көздерінің ең көне мидраштардың бірі екенін, мүмкін Рабби Акиваның заманына дейін жатқанын көрсетеді. Аморраимдерге белгілі болған Шығу кітабына қатысты мидраш, қазіргі Мехильтадан өзгеше болған; олардың нұсқасы кейіннен қазіргі түріне жеткен ядро ғана болды. Рабби Шимонның Мехильтасы. Мехильта де Рабби Исмаилдің негізгі материалына негізделген, бұл кітап екінші бағытта түсіндіріліп, редакцияланып, ақырында жеке туынды ретінде пайда болды. Рабби Шимонның Мехильтасы – Шығу кітабының 3-35 тарауларына арналған экзегетикалық мидраш, ол шамамен төртінші ғасырға жатса керек. Седер Олам Рабба (немесе жай ғана Седер Олам). Дәстүр бойынша Тана Хосе бен Халафтаға жатқызылады. Бұл еңбек әлемнің жаратылуынан Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананың салынуына дейінгі тақырыптарды қамтиды. Леуіліктер кітабына қатысты Сифра. Сифра еңбегі Рабби Акиваның дәстүріне сәйкес келеді, Рабби Исмаил мектебінің қосымшаларымен бірге. Талмудта Сифраға жасалған сілтемелер екіұшты; Талмудтағы мәтіндер біздің Сифрамыздың бұрынғы нұсқасына, немесе Сифра да пайдаланған көздерге қатысты ма, белгісіз. Ортағасырлық раввиндерден (сонан кейін) алынған Сифраға сілтемелер бүгінгі күнге дейін сақталған мәтінге қатысты. Бұл мәтіннің ядросы 3-ші ғасырдың ортасында Мишнаны сынға алып, түсіндіру ретінде қалыптасты, бірақ кейінгі толықтырулар мен редакциялар да біраз уақыт бойы жалғасты. Сандар мен Екінші заңнамаға қатысты Сифра, негізінен сол екі раввиннің мектептеріне қайта барады. Бұл еңбек негізінен халахикалық мидраш, бірақ 78-106 тарауларындағы ұзақ хаггадистік бөлімді де қамтиды. Талмудтағы және кейінірек Геон әдебиетіндегі сілтемелер Сифренің бастапқы ядросы Сандар кітабына, Шығу кітабына және Екінші заңнамаға қатысты болғанын көрсетеді. Алайда мәтіннің берілуі толық болмады, ал орта ғасырларда тек Сандар мен Екінші заңнамаға қатысты түсіндірмелер ғана сақталды. Негізгі материал 3-ші ғасырдың ортасында өңделген. Сифри Зутта ("Шағын Сифре"). Бұл еңбек – Сандар кітабына арналған халахикалық түсіндірме. Бұл мидраштың мәтіні ортағасырлық еңбектерде тек ішінара сақталған, ал басқа бөліктерін Соломон Шехтер әйгілі Каир Генизасындағы зерттеулері кезінде тапты. Бұл кітаптың ескілігі басқа мидраштардан әлдеқайда ертерек, өйткені ол үшінші ғасырдың басында жазылған.
Қазіргі еврей мидрашы
20 және 21 ғасырларда "қазіргі заманғы мидраш" жасауға талпынған адамдар көптеген әдебиеттер мен өнер туындыларын жасады. Оларға поэзия, проза, библиодрама (Киелі кітаптардағы оқиғаларды сахналау), қабырға суреттері, маскалар және музыка сияқты түрлер жатады. Қазіргі заманғы Мидраш институты қасиетті мәтіндерді жаңаша түсіндіруді қолдау мақсатында құрылды. Институт 1995 және 2004 жылдар аралығында бірнеше апталық оқу курстарын өткізді және 1997 жылдан 2000 жылға дейін "Тірі мәтін: Қазіргі заманғы Мидраш журналының" сегіз нөмірін шығарды.
Қазіргі көзқарастар
Кэрол Бахостың сөзінше, мидраштың мәдени және әдеби жақтарына назар аудару үшін әдеби сын құралдарын пайдаланған соңғы зерттеулер оларды жасаған раббилік мәдениетті түсіну үшін осы мәтіндердің маңыздылығын қайта ашуға алып келді. Мидраш – әдеби талдау құралдарына жауап беретін, әдеби және мәдени құрылым ретінде қарастырылады. Фрэнк Кермодтың айтуынша, мидраш – қасиетті мәтінді «жаңарту, жақсарту, толықтыру, түсіндіру және негіздеудің» шығармашылық жолы. Танах түсініксіз немесе тіпті өрескел болып көрінгендіктен, мидраш оны кейінгі этикалық нормаларға сәйкес және кейінгі сенімдерге сай келетіндей етіп қайта жазу құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Джеймс Л. Кугель «Библия болғандай» (Кембридж, Массачусетс: Гарвард Университетінің баспасы, 1997) еңбегінде б.з.д. III ғасыр мен б.з. II ғасыры аралығында Танахтың алғашқы бес кітабына түсініктеме беретін, кеңейтетін немесе қайта қарастыратын ерте еврей және христиандық мәтіндердің бірнешеуін зерттейді. Кугель библиялық түсіндірушілердің мәтіндегі екіұштылықтар, синтаксистік егжей-тегжейлер, ерекше немесе қиын сөздер, қайталаулар және т.б. туралы экзегезияны қолдану арқылы жаңа мағыналарды қалай және неге жасағанын анықтайды. Мысалы, Кугель Құдайдың нұсқауларын көкте табуға болмайды деген библиялық оқиғаның (Заңды қайталау 30:12) әртүрлі интерпретацияларын қарастырады. Барух 3:29–4:1 Торадан басқа жерде ешқандай илаһи даналық жоқ екенін көрсетеді. Таргум Неофити (Заңды қайталау 30:12) және Баба Меция 59б Тора енді жасырын емес, оны орындауға жауапты адамдарға берілгенін айтады.