Кіріспе

Еврей грамматикасы – еврей тілінің грамматикасы.

Еврей грамматикасын зерттеу тарихы

VII–XI ғасырлардағы масореттер еврей тілінің грамматикалық талдауына негіз салды. 9 ғасырдың басында Яһуда ибн Курайш араб және еврей тілдерінің арасындағы байланысты талқылады. Х ғасырда Аарон бен Мосе бен Ашер еврей Киелі кітаптарының жойылып кеткен айтылуын – Тиберия дауыстылығын жетілдірді. Еврей грамматикасы туралы алғашқы трактаттар жоғары орта ғасырларда, Мидраш (Еврей Киелі кітаптарын түсіндіру және зерттеу әдісі) аясында пайда болды. Қарайлық дәстүр 7 ғасырдың шамасында Аббасидтер Бағдадында қалыптасты. Диқдуқ (X ғасыр) – еврей Киелі кітабына қатысты грамматикалық түсініктемелердің ең көнелерінің бірі. XI ғасырда Сүлеймен ибн Габирол 400 шумақтан тұратын, он бөлікке бөлінген еврей тілінің өлеңмен жазылған грамматикасын жазды. XII ғасырда Ибн Барун ислам грамматикалық дәстүрінде еврей тілі мен араб тілін салыстырды. Испаниядағы еврей мәдениетінің алтын ғасырындағы (XI–XII ғасырлар) грамматиктер қатарында Яһуда бен Дәуіт Хайюж, Жүніс ибн Джанах, Ыбырайым ибн Езра, Джозеф Кимхи, Мұса Кимхи және Дәуіт Кимхи болды. Ибн Езра өзінің «Мознаим» (1140) еңбегінің кіріспесінде ең көне еврей грамматиктерінің тізімін келтіреді. 1403 жылы Профиат Дюран ықпалды грамматикасын жариялады. Яһуда Мессер Леонның 1454 жылғы грамматикасы итальяндық Ренессанстың өнімі. Ренессанс дәуірінде христиан авторларының еврей грамматикалары пайда болды. Эразмның досы Иероним Буклидий Фландриядағы Лувен қаласында еврей тілі зерттеуі үшін 20 000-нан астам франк бөлді. Еліджа Левитаны Париж университетінің еврей тілі кафедрасына шақырды. Кардинал Гримани және басқа да мемлекеттік және шіркеу қайраткерлері еврей тілі мен Кабаланы еврей мұғалімдерінен оқыды, тіпті әскербасы Гвидо Рангони да Якоб Мантиноның көмегімен еврей тілін үйренуге тырысты (1526). Пико делла Мирандола (1494 ж. қайтыс болды) еврей қолжазбаларын жинаған алғашқы адам, ал Реухлин еврей тілінің сөздігі мен қысқа грамматикасын жазған алғашқы христиан авторы болды (1506). 1590 жылы Отто Вальпер толығырақ грамматикасын жариялады. Конрад Геснер (1565 ж. қайтыс болды) еврей кітаптарының каталогын құрастырған алғашқы христиан болды. Пауль Фагиус пен Элия Левита 1540 жылдары алғашқы еврей баспасын ашты. Левита сонымен қатар еврей-идиш сөздігін құрастырды. Иоганн Буксторфтың (1629 ж. қайтыс болды) ықпалымен Киелі кітаптан кейінгі әдебиетті түсінуге күш салынып, көптеген маңызды еңбектер латын тіліне аударылды. Гесениус жазған «Еврей грамматикасы» 1813 жылы жарық көрді.

Жарық

Еврей тілі дәуірлер бойынша бөлінеді, түрлері арасындағы айырмашылықтар айқын. Барлық түрлері, Киелі кітаптан қазіргі заманға дейін, триконсонанталық түбірлері бар, әдеттегі семиттік үлгілік морфологияны қолданады, бірақ Мишна және қазіргі еврей тілінде лексиканың осы үлгіге сәйкес келмейтін маңызды қарыз сөздері бар. Этистік морфология салыстырмалы түрде өзгермеген, бірақ Мишна және қазіргі еврей тілінде Киелі кітаптағы еврей тілінен кейбір модальдық айырмашылықтар жоғалтылып, көмекші этистіктерді қолдану арқылы жаңалары жасалды. Қазіргі еврей тілінде семит емес тілдердің әсерінен маңызды синтаксистік өзгерістер болды. Атап айтқанда:

Киелі кітаптағы еврей тілінде иелік әдетте статус конструктс арқылы білдіріледі, онда иелік есімдік фонологиялық жағынан қысқартылған, «құрылымдық» түрінде келеді және одан кейін иеленуші есімдік қалыпты, «абсолюттік» түрінде келеді. Қазіргі еврей тілінде бұл құрылымды екі компонент біртұтас ұғымды құрайтын сөз тіркестері үшін қолдануға бейім, ал қарапайым иелік көбінесе «of» (этимологиялық тұрғыдан «she» – «сол», «le» – «қарай» сөздерінен тұрады) деген сөз тіркесімен аналитикалық түрде білдіріледі. Зат есімдегі иелік есімдіктер зат есімге қосылған жұрнақтармен білдіріледі. Қазіргі еврей тілінде бұл тек шектеулі сандағы зат есімдерге ғана қатысты, бірақ көбінесе алдыңғы жағдайдағыдай, «shel» сөз тіркесін пайдалануға бейім. Киелі кітаптағы еврей тілінде есімдік тура нысанды білдіру үшін, оны анықталған тура нысанды білдіретін сөз тіркесіне қосудың орнына, этистікке тікелей есімдік жұрнағын қосу жиі кездеседі. Қазіргі еврей тілінде көбінесе соңғы құрылым қолданылады. Киелі кітаптағы еврей тілінде «waw» деп аталатын тізбекті құрылым қолданылады, онда «және» жалғауы этистіктің уақытын өзгертетіндей көрінеді (бірақ оның нақты мағынасы пікіртал тудырады). Бұл қазіргі еврей тіліне тән емес. Киелі кітаптағы еврей тілінде сөздердің әдепкі реті VSO, ал қазіргі еврей тілінде SVO. Дегенмен, Киелі кітаптағы еврей тіліндегі көптеген құрылымдар әлі де қазіргі еврей тілінде ресми, әдеби, архаикалық немесе поэтикалық стильде қолданылуы мүмкін.