Эдвард Стахура: Өмір және шығармашылық жолы

Кіріспе

Эдвард Стачура (18 тамыз 1937 – 24 шілде 1979) – поляк ақыны, жазушы және аудармашы. Ол 1960-шы жылдары өлеңдері мен прозасы үшін жүлделер алып, көзге түсті. Оның әдеби мұрасына төрт томдық өлеңдер жинағы, үш әңгімелер жинағы, екі роман, эсселер кітабы және жіктеуге қиын соңғы туындысы – "Фабула раса" кіреді. Жазумен қатар, Стачура испан және француз тілдерінен әдебиеттерді аударды, оның ішінде Хорхе Луис Борхес, Гастон Мирон және Мишель Дегуидің еңбектері ерекше аталады. Ол сонымен қатар әндер жазып, кейде оларды өнерпаздықпен орындады. Ол қырық бір жасында өзіне-өзі қол жұмсады.

Балалық шағы мен жасөспірім шағы

Эдвард Стачура 1937 жылы 18 тамызда Францияның шығысындағы Изер департаменті Шарвье-Шаванье қаласында поляк эмигранттарының отбасында дүниеге келді. Ол Францияда 1920-ші жылдардың басында жұмыс іздеп көшіп келгеннен кейін танысқан Станислав пен Ядвига Стачураның (құрметті есімі Степковская) төрт баласының екіншісі болды. Стачура өмірінің алғашқы он бір жылын Францияда өткізді. Отбасы көп тілді эмигранттар араласқан үлкен үйдің бір бөлігінде тұрды; Стачура кейіннен оны өзінің алғашқы романында "Поляктар бағы берген, гректер, албандар, армяндар, итальяндар, арабтар және басқа да ұлттардың өкілдері бар, Бабельдің зор үйі" деп сипаттады. Стачура француз мектебінде оқыды және аптасына бір рет поляк мектебіне барды, мұғалімді консулдық ұсынды. Оның сегіз жыл үлкен інісі Ришард, жас Эдуардтың әдепті, мейірімді және жағымды болғанын, бірақ ерекше жақын болғанын айтады: мектепте ол мұғалімдерінің ойлары басқа көздерден алған ойларымен келіспеген жағдайда, оларды түзетуге тырысқан. 1948 жылы отбасы Польшаға көшіп, Александров Куявски маңындағы Лазиенце ауылында, анасының мұрагерлік жерінде бір бөлмелі саман төбелі үйге қоныстанды. Стачура 1952 жылы Александров Куявскидегі бастауыш мектепті үш жылдың ішінде аяқтады, тіпті анасының айтуынша, оның поляк тіліндегі білімі бастапқыда жеткіліксіз болған. Орта мектепті Цьехочинекте оқыды. Бастапқыда Стачура электр инженері болуды жоспарлаған, сонымен қатар биология мен географияны ұнатқан, бірақ оның қызығушылығы біртіндеп бейнелеу өнері мен әдебиетке ауысты. Мектеппен және әкесімен туындаған жанжалдардан кейін Стачура ағасының жанына Гдыняға көшіп, онда орта мектепті бітіріп, 1956 жылы дипломын алды. Осы кезде ол өзінің алғашқы өлеңдерін жариялады. Суретшілер колледжіне түсе алмағаннан кейін, ол үйіне оралып, жұмыс істеп, өлеңдер жазып, басқа жас жазушылармен хат алмасты. Содан кейін ол Торуньға көшіп, Николай Коперник университетінің өнер факультетінде лекциялар тыңдап, қаланың әдеби қозғалысына қатысты.

Edward Stachura was born on 18 August 1937 to a family of Polish emigrants in Charvieu Chavagneux, department of Isère, in eastern France. He was the second of four children of Stanisław and Jadwiga Stachura (née Stępkowska) who met in France after having emigrated in the early 1920s in search of work. Stachura spent the first eleven years of his life in France. The family lived in a large tenement house shared by a multilingual mix of emigrants; Stachura would later describe it in his first novel as "this great Tenement of Babel, where apart from the Poles, who called the tune, there was a mass of Greeks, Albanians, Armenians, Italians, Arabs, and other representatives of nations." Stachura attended a French school and, once a week, the Polish school, a teacher having been provided by the consulate. His brother Ryszard, eight years his senior, says that young Edward was courteous, caring, and likeable, but unusually stubborn: in school he had a habit of correcting his teachers if their ideas were at odds with those he got from other sources. In 1948 the family moved to Poland and settled down in a one room thatched house in the village of Łazieniec near Aleksandrów Kujawski, the mother's inheritance. Stachura finished grade school in Aleksandrów Kujawski in 1952, completing the program in just three years, even though, according to his mother, his skills in Polish were at first inadequate. He began high school in Ciechocinek. Originally Stachura planned a career in electrical engineering, and he also liked biology and geography, but his interests gradually shifted toward the visual arts and literature. Following conflicts with the school and with his father, Stachura moved to join his brother in Gdynia where he finished high school, graduating in 1956. During that time he published his first poems. After an unsuccessful attempt at enrolling in an arts college, he returned home, working menial jobs, writing poetry, and corresponding with other young writers. He then moved to Toruń, where he attended lectures in the art department at Nicolaus Copernicus University, and participated in the literary movement of the city.

Колледж және алғашқы кітап басылымдары

1957 жылы Стачура Люблиннің Католик университетіне француз филологиясы мамандығы бойынша түсті. Қаржылық қиындықтармен күресіп, ол жазуын жалғастырып, шығармаларын жариялау мүмкіндіктерін іздеді. Ол CUL-де оқуын екі рет үзіліске жіберді және 1959 және 1960 жылдары елді аралап шыққаннан кейін, ақыры Варшава университетіне ауысты. Оның елордаға көшуінің басты себебі – шығармаларын жариялауды жеңілдету еді. Ол жазуын жалғастырып, мерзімді басылымдарда өлеңдерін жариялады және әдеби ортаның өміріне белсенді қатысты. 1962 жыл Стачураның өмірінде екі маңызды оқиғамен есте қалды: оның алғашқы кітабы – «Бір күн» атты әңгімелер жинағы жарық көрді; сондай-ақ ол болашақ романдар мен әңгімелер авторы Зыта Анна Бартковскамен неке қиды. Ол Зыта Орышын псевдонимімен шығармалар жариялаған болатын. Келесі жылы Стачура өзінің алғашқы поэзия кітабын – «Дужо огня» (Көп от) деп шығарды. Қаржылық қиындықтарға қарамастан, ол 1965 жылы роман филологиясы бойынша магистр дәрежесін алды; оның дипломдық жұмысы Анри Мишоның шығармаларын қарастырды.

Жетілу және маңызды тану

Мектеп бітіргеннен кейінгі жылдары Стачураның шығармашылығы гүлденді. Екінші әңгімелер жинағы, «Falując na wietrze» (Желде созылу), 1966 жылы жарық көрді. Кітап Польша баспагерлер қауымдастығының жыл сайынғы сыйлығын алды. Сол кезде Стачура түрлі жазбаларды жинаған күнделік жүргізе бастады, олардың көпшілігін кейіннен өзінің туындыларына енгізді. 1968 жылы екі поэзия кітабы жарық көрді: «Przystępuję do ciebie» (Саған жақындаймын) және «Po ogrodzie niech hula szarańcza» (Бақта жәндіктер билей берсін); соңғысы беделді Станислав Пьятка сыйлығына ие болды. 1969 жылы Стачура өзінің алғашқы романын, «Cała jaskrawość» (Барлық жарқыны), жариялады, ал роман жұмысы үш жыл бұрын Стачураның күнделігіндегі жазбалар түрінде басталған еді. Екінші романы, «Siekierezada albo zima leśnych ludzi» (Аксинг немесе орман халқының қысы), 1971 жылы жарық көрді және авторға екінші рет Станислав Пьятка сыйлығын әкелді. Бірінші роман сияқты, бұл кітап та 1967 жылдан бастап күнделікке жазылған жазбалармен аяқталады, және оның бір бөлігі Мексикада жазылды, онда Стачура 1969 және 1970 жылдары Мексика үкіметінің он екі айлық стипендиясымен оқыды. Екінші романды жазу және оны аяқтаған кезең Стачура үшін өте қиын болды. Оның некесі ажырасып, депрессияға ұшырады және өзін-өзі өлтіру туралы ойларға кеп келді. Мексикадан оралғаннан кейін Стачура Польшаны көп аралап, көбінесе ішімдікке құмар болды. 1971 жылы Таяу Шығысқа сапар шекті: Дамаск пен Бейрутке, ал Польшаға Рим мен Прага арқылы оралды. 1972 жылдың қаңтар айында Стачура өзінің «асырап алған әкесін», Рафаль Урбанды жоғалтты: жазушы және әңгімеші, өзінен екі есе үлкен, тартымды және ерекше тұлға, ол қатерлі ісіктен қайтыс болды. Қыркүйек айында Стачураның некесі заңды түрде бұзылып, екі айдан кейін оның биологиялық әкесі де қайтыс болды, ол да қатерлі ісіктен көз жұмды. Станислав Стачура – ұлында әртүрлі сезімдерді оятқан күшті тұлға: құрмет, қорқыныш, жек көру және, ақырында, аяныш. Әкесінің жерлеуінен кейін Стачура ауруханаға түсті, өте күшті аллергиялық реакцияның құрбаны болды; ол үш бауырларына хат жазып, олармен барлық байланысты үзу ниетін білдірді – бұл жақын арада күшейе түсетін бейімділіктің белгісі.

The years following the graduation saw a flowering of Stachura's work. The second collection of short stories, Falując na wietrze (Waving in the Wind), was published in 1966. The book received the annual Prize of the Polish Publishers' Association. Around that time, Stachura also began a type of journal in which he collected various notes, many of which he would later incorporate into his works. Two books of poetry followed in 1968: Przystępuję do ciebie (I Come Close to You) and Po ogrodzie niech hula szarańcza (Let the Locust Hold Sway in the Garden); the latter received the prestigious Stanisław Piętak Prize. In 1969 Stachura published his first novel, Cała jaskrawość (All the Brightness), work on the novel having begun three years earlier in the form of notes in Stachura's journal. The second novel, Siekierezada albo zima leśnych ludzi (Axing, or the Winter of the Forest Folk), followed in 1971, and it earned the author Stanisław Piętak Prize for the second time. Like the first novel, the book began with notes in the journal starting in 1967, and it was written partly in Mexico where Stachura studied in 1969 and 1970 on a twelve month scholarship funded by the Mexican government. The period during the writing and directly after the completion of the second novel was particularly difficult for Stachura. His marriage disintegrated, throwing him into fits of depression during which he contemplated suicide. After his return from Mexico, Stachura traveled much around Poland, often drinking heavily. In 1971, he visited the Middle East: Damascus and Beirut, and he returned to Poland via Rome and Prague. In January 1972, Stachura lost his "adopted father," Rafał Urban: a writer and a storyteller; a fascinating, colorful character, twice his age, who died of cancer. In September, Stachura's marriage was legally dissolved, and two months later his natural father died, also of cancer. Stanisław Stachura was a formidable character who over the years inspired in his son a wide range of emotions: admiration, fear, hostility, and—eventually—pity. Right after his father's funeral, Stachura found himself in a hospital, a victim of an abnormally strong allergic reaction; while there, he wrote letters to all three siblings informing them of his intent to break off all contact with them—the symptom of a tendency that would soon become more pronounced.

Соңғы жылдары

1973 жылы Стачура Норвегияға, содан кейін Женеваға Косьчельски сыйлығын алу үшін, одан Францияға, өзінің туған жері Шарвьеге сапар шекті. Келесі жылы ол бірнеше ай Америка Құрама Штаттарында, Канадада және Мексикада болды. 1975 жылы Стачура «Все - поэзия» («Барлығы – поэзия») жинағын жариялады. Бұл жинақта автордың күнделікті өміріндегі оқиғаларға импрессионистік түсініктемелермен қатар, шығармашылық процестің мәні және өмір мен әдебиет арасындағы байланыс туралы философиялық ойлар топтастырылған. Кітаптан кейін әдеби айлық журнал «Twórczość»-да «Kropka nad ypsylonem» («Ипсилон үстіндегі нүкте») атты ұзын өлең жарық көрді. Келесі бірнеше жылда Стачура оқиғалардан және адамдардан бірте-бірте алыстағанын, сондай-ақ достары мен туыстарының іс-әрекеттерінде теріс көзқарас пен жауыздық сезімін күшейткенін көрсетті. Бұл өзгерістер оның өміріндегі және жазбаларындағы мистикалық кезең деп сипатталды, ал басқалары бұл прогрессивті психикалық аурудың белгісі деп санайды. 1977 жылы ол «Się» жинағын жариялады. Бұл жинақта ерекше повестеу техникасы қолданылды (тақырыбы осы техниканың негізгі рефлексивті формасы), ал соңғы туындысында денелік формадан бас тарту туралы ойлар айтылды. Кітапқа сыншылар әртүрлі баға берді. 1978 жылы Стачура өзінің соңғы өлеңдер жинағын «Missa pagana» деп атады. Ал келесі кітабы «Fabula rasa» оның соңғы туындысы болды. 1979 жылы жарық көрген бұл шығарма екі жыл бұрын «Się» кітабында көтерілген идеяларды жалғастырды, тіпті Стачура мұқабадағы өзінің атын «Ешкім жоқ» деген сөздермен алмастыруды талап етті (бірақ бұл сұранысы қабылданбады). Кітап өте қарама-қарсы сындық пікірлерге ие болды: оны автордың психикалық күйзелісінің көрінісі деп атағандар (Земовит Федецкий) болды, ал басқалары оны әлемдік әдебиеттегі ең ұлы туындылардың бірі деп мақтады (Анджей Фалькевич). Стачураның соңғы жұмысына қандай баға берілсе де, оның сол кезде психикалық бұзылыстарға ұшырағаны сөзсіз. 1979 жылдың сәуір айында ол таинсты пойыз апатына ұшырады: жолға қарамастан, пойыз келе жатқанын көргеніне қарамастан, ол темір жолдан шегінуден бас тартты. Ол миын жарақаттап, оң қолының көп бөлігін жоғалтты. Психиатриялық бөлімде емделгеннен кейін (өз қалауы бойынша), Стачура Александров Куявскидегі анасына оралды. Ол сол қолымен жазуды өздігінен үйреніп, апатқа дейін, оның кезінде және одан кейін болған оқиғаларын «Pogodzić się ze światem» («Әлеммен келісу») атты терең әсерлі күнделікте сипаттады, бұл күнделік кейін жарық көрді. Ол өлімінен төрт күн бұрын күнделігіне жазбалар қосып отырды. Эдвард Стачура 1979 жылдың 24 шілдесінде Варшавадағы пәтерінде өз өмірін өз қолымен аяқтады, соңғы өлеңін қалдырып: «List do pozostałych» («Қалғандарға хат»).

In 1973 Stachura travelled to Norway, then to Geneva to receive The Kościelski Prize, and from there to France, to visit his birthplace in Charvieu. Next year he spent a few months in the United States, Canada, and Mexico. In 1975 Stachura published Wszystko jest poezja (Everything is Poetry)—a collection of essays blending impressionistic commentary about everyday events in the author's life with philosophical reflections on the nature of the creative process and the relationship between life and literature. The book was followed by the publication of a long poem, "Kropka nad ypsylonem" ("A Dot over Ypsilon") in the literary monthly Twórczość. In the next few years Stachura showed a gradual deepening of distancing himself from events and people, and of his perception of aversion and hostility in the actions of friends and relatives. This transformation ultimately led to what is described by some as the mystical period in his life and writing, and by others as evidence of progressive mental illness. In 1977 he published Się—a collection of short stories employing a peculiar narrative technique (the title is a reflexive pronoun central to that technique), and suggesting, in the last selection, the elimination of corporeality. The book met with mixed reception. In 1978 Stachura published his last volume of poetry, Missa pagana. The next book, Fabula rasa, was to be his last. Published in 1979, the work continued the direction suggested two years earlier by Się—Stachura even insisted (unsuccessfully) on his name on the cover being replaced with the phrase "No man." The book led to extremely polarized critical reactions: they ranged from calling it a manifestation of the author's mental breakdown (Ziemowit Fedecki) to praising it as one of the greatest works in the world literature (Andrzej Falkiewicz). Regardless of the assessment of Stachura's final work, there is no doubt that he was afflicted during that time with mental disturbances. In April 1979 he suffered a mysterious train accident: he refused to step away from the railroad track along which he was walking, despite the fact that he saw an approaching train. He suffered concussion and lost most of his right hand. After a period of hospitalization in a psychiatric ward (which he requested), Stachura returned to his mother in Aleksandrów Kujawski. He taught himself to write with his left hand and described his experiences before, during, and after the accident in a deeply moving journal, later published under the title "Pogodzić się ze światem" ("To Come to Terms with the World"). He continued writing in the journal until just four days before his death. Stachura took his own life in his Warsaw apartment on 24 July 1979, leaving behind his final poem: "List do pozostałych" ("A Letter to the Remaining")

Эдвард Стачураның поэзиясы мен өмірі 2012 жылы Бернард Эмондтың «Tout ce que tu possèdes» («Сенің барлық мүлігің») атты канадалық көркем фильмінде, Стачураның поэзиясын француз тіліне аударған Квебек азаматының оқиғасының орталық тақырыбы болып табылады. https://www.imdb.com/title/tt2458596/. Сценарий, оның ішінде Стачураның өлеңдері де бар, Lux Éditeur баспасынан шықты. https://web.archive.org/web/20160304080154/http://www.luxediteur.com/content/tout-ce-que-tu-possedes.