Кіріспе
Еврей жазбаларының арамей аудармасы
Еврей Киелі кітаптарының арамей аудармасы
the Aramaic translation of the Hebrew Bible
Таргум («аударма, түсіндіру, нұсқа») – еврей Киелі кітаптарының (Танах деп те аталады) бастапқыда ауызша айтылатын аудармасы. Кәсіби аудармашы (מְתוּרגְמָן mǝturgǝmān) тыңдаушылардың күнделікті тілінде, егер ол Киелі кітаптағы еврей тілі болмаса, оны жеткізеді. Бұл б.з.б. бірінші ғасырдың соңында қажет болды, себебі арамей тілі кең таралған, ал еврей тілі негізінен оқу және құлшылық үшін ғана қолданылды. Аудармашы көбінесе аудармасын қайта айтулармен, түсіндірмелермен және мысалдармен толықтыратын, осылайша ол уағыз сияқты болатын. Таргумды жазуға бастапқыда тыйым салынған, бірақ біздің заманымыздың бірінші ғасырының ортасынан бастап таргумиттік жазбалар пайда бола бастады. (Мысалы, Маймонид «Аң-таң қалғандарға арналған нұсқаулықта» осы туралы жиі айтады.) Бұл әрі сөзбен сәйкес аудармаларға, әрі көптеген мидрашалық толықтыруларға қатысты. 1541 жылы Элия Левита Таргумдағы барлық арамей сөздерін түсіндіретін «Сефер метургман» еңбегін жазып, жариялады. Таргумимдер бүгінде Киелі кітаптың мәтіндік сындық басылымдарында (Biblia Hebraica Stuttgartensia оларды 𝔗 деп қысқартады) дереккөз ретінде қолданылады.
Тарғам Кетүвим
Талмудта осы екеуінен басқа ресми таргумдар жазылмағандығы және Кетувимге («Жазулар») ресми таргум жоқ екендігі нақты айтылған. Талмудтағы әңгімелерде былай делінеді: Дегенмен, Кетвуим кітаптарының көпшілігінде (Даниел мен Езра-Нехемия кітаптарынан басқа, олардың екеуінде де арамей тіліндегі бөлімдер бар) таргумимдер бар. Олардың көбінесе шығу тегі батысқа (Израиль еліне) жақын, шығысқа (Вавилонияға) емес. Бірақ, діни ғұрыпта белгілі бір орны болмағандықтан, олар нашар сақталған және көпке танымал болған жоқ. Палестинадан Кетувимге таргум дәстүрі Италияға, содан кейін орта ғасырлық Ашкеназ бен Сефарадқа жетті. Забур, Нақыл сөздер және Әйүп кітаптарының таргумимдері әдетте біртұтас қарастырылады, сондай-ақ бес парша кітабының таргумимдері де (Естер кітабында «Екінші Таргум» деп аталатын ұзақ нұсқасы бар). Тарихтар кітабының таргумы өте кеш, мүмкін орта ғасырлық, және дәстүрлі түрде «Рав Йосефке» (Рав Йосеф немесе Рав Йосеф бар Хама) жатқызылады. (Невимге арналған таргум да кейде Рав Йосефтің таргумы деп аталады. Бұрын де Монте оны сұлтандарға табыну туралы мәліметтерді жойып, цензуралаған. 1602 жылы Бонкомпанидің мүлігі оны 1886 жылға дейін иудаизм мен исламнан өткендерге арналған Неофиттер колледжіне берді. Колледж жабылғанда, 1886 жылы Қасиетті Тақ оны және басқа қолжазбаларды сатып алды (осы себепті қолжазбаның аты мен белгісі осылай аталады). 1949 жылға дейін ол Таргум Онкелос қолжазбасы деп саналды, бірақ Алехандро Диес Мачо оның Таргум Онкелостан едәуір ерекшеленетінін анықтады. Ол 1968-1979 жылдары аударылып, жарияланды және содан бері Палестина таргумимдерінің ең маңыздысы болып саналады, өйткені ол ең толық және, көрінеді, ең ертесі. Үзінді таргумимдер (бұрынғы атауы – II Ерұшалым таргумы) он қолжазбаға бөлінген көптеген үзінділерден тұрады. Олардың P, V және L-ін алғаш рет 1899 жылы М. Гинсбергер, A, B, C, D, F және G-ді 1930 жылы П. Кале, ал E-ді 1955 жылы А. Диес Мачо жариялады. Бұл қолжазбалардың барлығы олардың мақсатын нақты анықтауға жеткіліксіз, бірақ олар бір толық таргумның қалдықтары немесе басқа таргумның қысқаша нұсқалары болуы мүмкін. Жалпы алғанда, олар теологиялық көзқарастарды және Таргум Неофитімен ортақ, бұл олардың сол таргумның нұсқалары болуы мүмкін деген пікірге әкелді.
Nevertheless, most books of Ketuvim (with the exceptions of Daniel and Ezra Nehemiah, which both contain Aramaic portions) have targumim, whose origin is mostly western (Land of Israel) rather than eastern (Babylonia). But for lack of a fixed place in the liturgy, they were poorly preserved and less well known. From Palestine, the tradition of targum to Ketuvim made its way to Italy, and from there to medieval Ashkenaz and Sepharad. The targumim of Psalms, Proverbs, and Job are generally treated as a unit, as are the targumim of the five scrolls (Esther has a longer "Second Targum" as well.) The targum of Chronicles is quite late, possibly medieval, and is traditionally attributed to "Rav Yosef" (meaning either Rav Yosef or Rav Yosef bar Hama). (The targum to Neviim is also sometimes referred to as the targum of Rav Yosef. Before this de Monte had censored it by deleting most references to idolatry. In 1602 Boncompagni's estate gave it to the College of the Neophytes, a college for converts from Judaism and Islam, until 1886, when the Holy See bought it along with other manuscripts when the Collegium closed (which is the reason for the manuscripts name and its designation). It was then mistitled as a manuscript of Targum Onkelos until 1949, when Alejandro Díez Macho noticed that it differed significantly from Targum Onkelos. It was translated and published during 1968–79, and has since been considered the most important of the Palestinian Targumim, as it is by far the most complete and, apparently, the earliest as well. The Fragment Targums (formerly known as Targum Yerushalmi II) consist of many fragments that have been divided into ten manuscripts. Of these P, V and L were first published in 1899 by M Ginsburger, A, B, C, D, F and G in 1930 by P Kahle and E in 1955 by A Díez Macho. These manuscripts are all too fragmented to confirm what their purpose were, but they seem to be either the remains of a single complete targum or short variant readings of another targum. As a group, they often share theological views and with Targum Neofiti, which has led to the belief that they could be variant readings of that targum.
Пешитта
Пешитта – сирия тілінде сөйлейтін христиандардың (арамей тілінің бірнеше диалектілерін сөйлейтін) дәстүрлі Киелі кітабы. Пешитта аудармасы, әдетте, біздің заманымыздың 1-ші және 300-ші жылдары аралығында жасалған деп саналады.