Англия Командалық дәуіріндегі еврейлерге қатысты төзімділік саясаты

Кіріспе

Англияның одақтастық кезеңінде яһудилерге деген төзімділік саясаты

1650-ші жылдардың ортасында Англияда яһудилердің қайта қоныстануы – Англия одақтастығы кезінде еврейлерге өз дінін ашық түрде өркендетуге мүмкіндік берген бейресми келісім болды. Бұл Англиядағы яһудилер тарихының маңызды бір бөлігін құрайды. Бұл оқиға екі мәселенің тікелей нәтижесі болды. Біріншіден, көрнекті раввин Менассех бен Израиль еврейлерді қайта қоныстандыру мәселесін көтеру үшін Нидерландыдан елге келді. Екіншіден, испандық жаңа христиан (сырттай дінін өзгерткен, бірақ жасырын түрде дінін сақтаған еврей) саудагер Антонио Роблес Англия мен Испания арасындағы соғыс кезінде өзін испандық емес, еврей ретінде тануды сұрады. Тарихшылар қайта қоныстанудың себептері, әсіресе Оливер Кромвеллдің ниеттері туралы әртүрлі пікірде, бірақ бұл қадам діни және интеллектуалдық ойдың ар-ождан бостандығына қарай бет бұруының бір бөлігі ретінде қарастырылады. Бұл филосемиттік мыңжылдық күту және еврейшілік сияқты ұғымдарды қамтиды, сондай-ақ Англияда еврейлердің болуын қолдайтын саяси және саудалық мүдделерге де байланысты. Яһудилердің Англияға қайта қоныстануына әкелген ой-пікірлер он сегізінші ғасырға дейінгі кезеңдегі англо-яһуди тарихының ең көп зерттелген тақырыбы болып табылады.

Өмірбаян

1290 жылы Англия королі Эдуард I барлық яһудилерді Англиядан қуу туралы жарлық шығарды. Алайда, 1530 жылдары басталған Англия реформациясы яһудилерге ұзақ мерзімді пайда әкелетін бірқатар өзгерістер енгізді. Рим-католик шіркеуінің яһудилерді кемсіткен доктриналары мен рәсімдері, әсіресе олардың Исаның өліміне қатысты екенін баса көрсеткендері жойылды. Рим папасын антихрист деп санаған антикатолицизм антисемитизмнің орнын басты. Англия азамат соғысы мен аралық кезеңде кең таралған мыңжылдық сенімдері мен діни төзімділіктің бастауы болды. Англиядағы мыңжылдық идеялар көбінесе еврей тілін және иудаизмді зерттеуге баса назар аударды. Кейбір адамдар осыны пайдаланып, ағылшындарды Израильдің жоғалған он тайпасының ұрпақтары деп мәлімдеді, тіпті Кромвельдің өзі осы пікірді қолдағандардың бірі болды. 1492 жылы Испаниядан яһудилерді қуған Альгамбра жарлығынан кейін, сондай-ақ 1496 жылы Португалиядағы ұқсас шаралардан кейін, конверсо саудагерлері (христиандыққа өткен, бірақ көбінесе яһуди дінін жасырын түрде сақтаған, кейде «жаңа христиандар» немесе жеңілтектеп «маранно» деп аталған яһудилер) Лондон мен Бристольге қоныстанды. Бұл шағын қауым негізінен Антверпенмен сауда байланысы арқылы біріктірілді және 1609 жылы толығымен қуылды. Лондонның сауда орталығы ретінде маңызы артқан кезде, 1630 жылдардан бастап Нидерландыдан яһудилер қайтадан елге қоныстана бастады. Осыдан бастап Ұлыбританияның қазіргі еврей халқы өсіп келеді.

Діни төзімділік және ар-ождан бостандығы

Англиядағы 1640 және 1650 жылдар діни төзімділік туралы қатыгез пікірталастармен, ар-ождан еркіндігін талап еткен радикалды пуритандар мен диссиденттердің сөздерімен және трактаттарымен ерекшеленді. Дінге төзімділік туралы пікірлердің осы үлкен алуандығы В. К. Джорданның осы кезеңдегі зерттеуінде 12 ойлау мектебіне бөлінді. Джон Коффи қарапайым үш ұстанымды қолданады: төзімділікке қарсылар, консервативті төзімділік және радикалды төзімділік, соңғылары азшылық болғанымен, пікірталастың маңызды бөлігін құрайтынын атап өтеді. Дегенмен, Уильям Уолвин, Генри Вэйн, Джон Милтон және басқалар сияқты тұлғалар діни төзімділік үшін қуатты дәлелдер келтірсе де, олардың негізгі қағидасы діни емес, теологиялық болды және олар бүгінгі түсінік бойынша діни көптүрлілікті талап еткен жоқ. Он жетінші ғасырдың басы мен ортасында еврейлік кітаптарды зерттеуге қызығушылық артты, олар көбінесе монархия немесе республиканың болуы және діни төзімділік сияқты саяси мәселелерді талқылау үшін қолданылды. Бұл пікірталастар өз тұжырымдарын негіздеу үшін еврей деректерін пайдаланды. Бұл саладағы ең белгілі ғалым – депутат және заңгер Джон Селден, оның ойларына Томас Эраст пен Гроций әсер етті. Селден діни мәселелерде үкіметтің араласуын барынша азайтуды ұсынды, бұл көзқарасты еврейлік мемлекеттік құрылысына негіздеді. Ол өз кезегінде Джон Милтонның (оның баспасөз бостандығы туралы үндеуі, «Ареопагитика» (1644), тікелей оны атады), Томас Гоббс және Джеймс Харрингтонның (соңғысы өзінің «Океан одағы» кітабында Ирландияда еврейлерді қоныстандыруды ұсынды) ұқсас көзқарастарына әсер етті. Жалпы алғанда, 1640-50 жылдардағы ең күшті саяси күш, ағылшын пуритандары, төзімділікке теріс көзқараспен қарады, оны жамандық пен ереске жасалған мойынсұну деп есептеді. Бұл көбінесе арминиандық ерестерге, еркін ерік және еркін ой философиясына және антитринитаризм доктринасы – социандыққа төзімділікпен байланысты болды. Бірақ пуритандықтардың төзімділікке қарсылығына қарамастан, Англияда белгілі бір діни тәуелсіздік пайда болды (мысалы, Румп Парламенті 1650 жылы рекусанция заңдарын жойды). Бұл бір жағынан діни еркіндікті тоқтатудың мүмкін болмауына байланысты болды, екінші жағынан – жаңа үлгідегі армияның мақсатының бір бөлігіне айналды. Протектораттың доктриналық саясаты көбінесе консервативті болды. Алайда, бұл пуритандық ойлау ар-ождан еркіндігіне де бағытталды. Конгрегацияшылар үшін шындық институттарда емес, рухта жатыр. Платонистер сияқты, олар сыртқы алуандылықтың арасында ішкі бірлікті іздеді. Сонымен қатар, пуритандар ар-ожданды, оны күштеп немесе сынап бағалауға болмайды, ырым-жырым мен рәсімдерден жоғары қойды. Сондықтан протектораттың басты тұлғалары арасындағы негізгі пікірталас төзімділік емес, ар-ождан бостандығы болды. Блэр Уорден үшін Кромвельдің діни саясаты әртүрлі сенімдерге төзімділік емес, сенушілердің бірлігін іздеумен байланысты болды, ал діни қуғын-сүргін осы одаққа ең үлкен кедергі болды. Алайда, ар-ождан бостандығы тек «Құдайдың ерекше» жандарына ғана, еретиктерге (квейкерлер, социниандар және ренттерлер сияқты) емес, таратылды. Кромвель Англиясында діни еркіндік пен шіркеулердің алуандылығы күрт өсті. Бұл революциялық өзгеріс болды және интеррегнум аяқталғаннан кейін жылдары төзімділіктің артуына әкелді. Бір жағынан, кальвинистік Кромвель унитарий Джон Биддл мен квейкер Джеймс Нейлер сияқты адамдарды жазалауға рұқсат берді және 1657 жылғы Кішіпейіл өтініш пен кеңесте діни төзімділікке қатысты шектеулерді қабылдады. Бірақ екінші жағынан, оның төңірегінде оған рұқсат етілгеннен гөрі көбірек сенім бостандығын қалаған адамдар болды. Бұл сектанттық емес «мәрхаматты адамдар» немесе саясатшылар, олар өздеріне ұқсамайтын нанымдарды түсінуге және төзімділік танытуға тырысты, Бульстрод Уайтлок, Мэтью Хейл және сэр Чарльз Ворсли кірді.

The 1640s and 1650s in England were marked by intense debates about religious tolerance, marked by speeches and tracts by radical puritans and dissenters who called for liberty of conscience. This extreme diversity of opinion about religious toleration was sorted into 12 schools of thought in the seminal study of the period by W. K. Jordan. John Coffey uses a simpler three point schema: anti tolerationists, conservative tolerationists, and radical tolerationists, pointing out that although the latter were in a minority, they formed an important part of the debate. Nonetheless it is important to remember that although figures such as William Walwyn, Henry Vane, John Milton, and others made powerful apologia for religious toleration, their frame of reference was theological, rather than secular in nature and they were not calling for religious pluralism as is understood today. The early and mid Seventeenth century was also marked by a rise in Hebraism, the study of Jewish scriptures, which were often used to discuss political issues such as the existence of a monarchy or republic, and religious toleration. This debate used Jewish sources to justify its conclusions. The most prominent scholar in the field was the MP and jurist John Selden, whose thought was influenced by Thomas Erastus and Grotius. Selden proposed minimal government intervention on matters of religion, a view he modelled on the Hebrew Commonwealth. He in turn influenced similar approaches in John Milton (whose plea for freedom of the press, the Areopagitica (1644), directly named him), Thomas Hobbes and James Harrington (the latter of whom proposed settling Jews in Ireland in his book The Commonwealth of Oceana). Overall the strongest political group of the 1640s and 50s, the English Puritans, had a negative view of toleration, seeing it as a concession to evil and heresy. It was often associated with tolerating the heresies of Arminianism, the philosophy of free will and free thought, and Socinianism, a doctrine of Anti trinitarianism. But despite this Puritan hostility to toleration, England did see a certain religious laissez faire emerge (for instance, the Rump Parliament repealed the recusancy laws in 1650). This was partly due to the impossibility of stopping religious free expression, but it also became a part of the cause of the new model army. The doctrinal policies of the protectorate were largely conservative. However, this Puritan train of thought could also point towards liberty of conscience. For Congregationalists, truth lay in the spirit rather than institutions. Like the Platonists, they searched for internal unity amidst external diversity. Further, Puritans valued conscience, which could be neither forced nor tested, over ritual and ceremony. So rather than toleration, the key debate among key figures in the Protectorate revolved around liberty of conscience. For Blair Worden, Cromwell’s religious policy was rooted in a search for union of believers, rather than toleration of differing beliefs, and religious persecution was the largest obstacle to this union. However, liberty of conscience extended only to "God's peculiar" and not heretics (such as Quakers, Socinians, and Ranters). There was a great increase of religious freedom and the ecclesiastical diversity in Cromwellian England. This marked a revolutionary change and led to increasing toleration in the years after the interregnum ended. On the one hand, the loosely Calvinist Cromwell allowed the punishment of men such as the Unitarian John Biddle and the Quaker James Nayler, and accepted the restrictions on religious tolerance found in the Humble Petition and Advice of 1657. But on the other hand, his entourage included men who wanted more liberty of belief than he allowed. These non sectarian ‘merciful men’ or politiques, who wanted to understand and tolerate beliefs different to their own, included Bulstrode Whitelocke, Matthew Hale, and Sir Charles Worsley.

Мыңжылдық "қабылдаушылар"

Яһудилердің толеранттылыққа қатысты мәселесі көбінесе оларды христиандыққа өткізу үмітімен байланысты болды. Леонард Бушер 1616 жылы яһудилерді Англияға қайта қабылдау және олардың дініне төзімділік таныту туралы алғашқы шақыру жасағандардың бірі болды. Заңгер және парламент депутаты Генри Финч және ғалым Джозеф Мед 1620 жылдары яһудилердің дінін қабылдауының пайдасы туралы жазды. Шотландиялық пастор Джон Вемисс 1630 жылдары яһудилерді христиандық жерлерге қайта қабылдауды, оларды дінге өткізу мақсатымен жақтады. Осылайша, 1640 жылдарға қарай яһудилердің христиандыққа өтуі пуритандықтар арасында кең таралған сенімге айналды. Шындығында, сол онжылдықта яһудилерге ең либералды көзқарас танытқан христиандар оларды дінге өткізуге ең белсенді болды. Осы «қабылдаушылардың» көптегені Кромвельге жақын болды, олардың ішінде Джон Садлер, Джон Дьюри және Хью Питер болды. Басқа да танымал қайта қабылдаушылар – қуғынға ұшыраған роялист дін қызметкері Томас Барлоу және диссидент Генри Джесси. Бесінші монархиялықтар пуритандық мыңжылдықтардың тағы бір мысалы болды, олар яһудилердің қайта қабылдануын Мәсіхтің патшалығын жеделдету деп қарады. Шет елге қуылған роялист сэр Эдвард Николас – дінге өткізуге мүдделілік танытпаған азазды қабылдаушылардың бірі. Керісінше, антиадмиссионистер көбінесе яһудилерді дінге өткізу қиын немесе мүмкін емес деген сеніммен рухтандырылды. Уильям Прынннің антисемиттік памфлеті «А Short Demurrer» Уайтхолл конференциясының алдында басылып шықты, ал В.Х.-тың «Англо-иудейлер немесе Англияда болған кезде еврейлердің тарихы» атты памфлеті яһудилердің Англияға келгеннен кейін дінге өтуіне күмән келтірді. Көптеген мыңжылдықтар сол кезде Англияның Құдайдың жоспарындағы ерекше рөлін атап өтті, бұл көбінесе яһудилерді Киелі кітаптағы нағыз Исраил деп танумен бірге жүрді. Олар яһудилерді Англияның таңдалған ұлтына ұқсас, жоғары тұрған топ ретінде қарастырды. Бұл сенім Томас Брайтманның жазбаларында кездесетін яһудилердің Киелі кітаптағы басымдығының сөзбе-сөз түсіндіріліміне негізделген. Бұл яһудилер Құдайдың ерекше инабатына ие болса, ағылшындар олардың көмек сұраған тілегін тыңдауы керек дегенді білдірді. Бұл филосемит тұлғалар, сондай-ақ яһудилердің Киелі жерге қайта оралуына сенгендер, Еремия Берроуз, Питер Булклейк (оның әкесі Брайтманның жерлеу сөзін айтқан), Джон Фенвик және Джон Коттонды қамтыды.

The toleration of Jews was largely borne by the hope of converting them to Christianity. Leonard Busher was one of the first to call for the readmission of the Jews to England and the toleration of their faith in 1616. Lawyer and MP, Henry Finch and the scholar Joseph Mede both wrote of the benefits of the conversion of the Jews in the 1620s. The Scottish minister John Wemyss advocated readmitting Jews to Christian lands with a view to converting them in the 1630s. So, by the 1640s, the imminent conversion of the Jews was a widespread belief among Puritans. Indeed during that decade the Christians who were most liberal towards Jews are also those who were most committed to their conversion. A number of these ‘admissionists’ were close to Cromwell, including John Sadler, John Dury, and Hugh Peter. Other notable readmissionists include exiled Royalist cleric Thomas Barlow and the Dissenter Henry Jessey. The Fifth Monarchy Men were another example of Puritan millenarians who saw the readmission of the Jews as hastening the kingdom of Christ. The exiled Royalist Sir Edward Nicholas is one of the few admissionists who did not seem interested in conversion. By contrast, the anti admissionists were often animated by the belief that it would be difficult or impossible to convert the Jews. William Prynne’s anti Semitic pamphlet A Short Demurrer, which was printed on the eve of the Whitehall Conference, and the pamphlet Anglo Judaeus or The History of the Jews Whilst Here in England by W. H. both doubt that the Jews would be converted once in England. Many millenarians at the time emphasised the chosen role of England in God’s plan, and this was often accompanied by the identification the Jews as the true Israel of the Bible. Indeed, they saw the Jews as a superior group, sharing some characteristics with the chosen nation of England. This belief was rooted in the literal interpretation of the Biblical primacy of the Jews found in the writings of Thomas Brightman. This meant that if the Jews were specially favoured by God, the English must listen to their appeals for help. These philo semitic figures, who also believed in the restoration of the Jews to the Holy Land, included Jeremiah Burroughs, Peter Bulkeley (whose father had given Brightman’s funeral sermon), John Fenwicke, and John Cotton.

1649 - 1654 жж. - қайта қоныстандыруға алғашқы қадамдар

1649 жылғы қаңтарда Амстердамда тұратын екі ағылшын баптисі – Йоханна және Эбенезер Картрайт Томас Фэрфакстың Соғыс кеңесіне қайта қабылдау туралы өтініш ұсынды. Олар яһудилердің Англияда тұруға рұқсат беруін сұрағанмен қатар, өтініште яһудилердің "Имануилді білуге" және "ата-бабаларына уәде етілген жерге" көшірілуін тілегендерін білдірді. Бұл Джон Бейлден (1495–1563) бастап өткен ғасырда дамыған пуритандық ойдың яһудилерге бағытталған тенденцияларының тұнжыратылған нұсқасы ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда, бұл өтініш Карл I-ді соттау үшін жоғары сот құрылған күнінен бір күн бұрын жіберілді, сондықтан Картрайттар соңынан туған алабұдында жауап алмады. Келесі жылы Амстердамдық раввин және дипломат Менасе Бен Израиль өзінің "Исраилдің үміті" атты кітабында яһудилердің құтқарылуы үшін "жердің түкпір-түкпіріне" (Даниел 12:7) таралуы қажеттігін жазды. Кітап алғаш рет 1650 жылы голланд және латын тілдерінде, содан кейін 1652 жылы ағылшын тілінде (Парламент пен Мемлекеттік кеңеске арналған) жарық көрді. 1651 жылы Бен Израиль Оливер Сент-Джонмен және оның елшілерімен ағылшын-голландиялық коалиция құру миссиясы барысында кездесті. Ағылшындар оның білімділігі мен мінез-құлқына таңданып, оған еврейлерді Англияға қайта қабылдау туралы ресми өтініш жасауға кеңес берді. 1653 жылы Оливер Сент-Джонның ұсынысы бойынша Кромвель "Менасе Бен Израиль" – еврей ұлтының раввині, білімділігімен және мемлекетке деген адалдығымен құрметтелген, Амстердамнан осы жерлерге келуіне рұқсат беру туралы ресми бұйрық шығарды. Соғыстан кейін жергілікті ағылшын халқының наразылығынан сескенген Бен Израиль шақырудан бас тартты. Бірақ он жылдықтың ортасында Кромвель марандық саудагер Симон де Касерестен кеңес алды. Де Касерес ұсынысы бойынша Кромвель Марран дәрігері Абрахам де Меркадо мен оның ұлы Рафаэльді Барбадосқа (бірнеше жыл бұрын португалдардың Голландиялық Бразилияны қайта басып алуынан қашқан яһудилерді қабылдауды бастаған) жіберді. Оларға толық азаматтық құқықтар және тіпті жер берілуі ұсынылды. Оливер Кромвельдің еврейлерді қайта қабылдау туралы пікірлері әртүрлі. Ол мыңжылдықтар сияқты еврейлердің қайта қабылдануы мен дінге өтуіне үміт артқан. Пауль Райко, кейін Смирна портындағы елші, Уайтхолл конференциясын еске алды: "Барлығы жиналғанда, ол (Кромвель) яһудилерге өздері үшін сөйлеуге бұйырды. Содан кейін ол дін қызметкерлеріне жүгінді, олар яһудилерді қатыгез және қарғысқа ұшыраған халық деп айыптады. Кромвель дін қызметкерлеріне берген жауабында оларды 'Құдайдың адамы' деп атады және олардың пікірін білуді қалады. Ол содан кейін, бұл жақсы мақсатты ілгерілету әрбір христианның міндеті ме, жоқ па, соны білгісі келді. Сонда оларды білім беруге болатын жерге қоныстандыруға ынталандыру – біздің міндетіміз бе?" Кромвель еврейлерді шетелдік ақпаратты ұсынудағы білікті жеткізушілер ретінде пайдалануға болатынына сенді (бұл оның аумақтық амбицияларына көмектесер еді). Сонымен қатар, протестанттық секталарға төзімділік таныту Кромвель үшін саяси тұрғыдан тиімді болды, өйткені бұл тәртіпсіздіктің алдын алып, келісімді нығайтты. Ол еврейлерді қайта қабылдауды осы төзімділік көзқарасымен ақтады, сондай-ақ бұл сауданы жақсартады деп сенді (ол еврейлерді Амстердамның қаржылық сәттілігінің маңызды бөлігі деп қарады). Голландиямен саудадағы бәсекелестік және 1651 жылғы қазан айында Навигациялық заңға әкелген протекционистік сауда саясаты Оливер Кромвельді Амстердамның бай яһудилерін Лондонға тартуға итермеледі, осылайша олар Испаниямен жасаған маңызды сауда мүдделерін Голландиядан Англияға көшіре алады. Оливер Сент-Джонның Амстердамға жасаған миссиясы, Навигациялық заңға балама ретінде ағылшын және голландиялық коммерциялық мүдделер арасындағы коалиция құруға сәтті болмаса да, Менасе Бен Израильмен және Амстердам қауымдастығымен келіссөздер жүргізді. Менасеге Англияға кіруге рұқсат берілді, бірақ 1652-1654 жылдар аралығында болған бірінші ағылшын-голландия соғысының салдарынан ол оны пайдалана алмады.

The original petition for readmission was submitted by Johanna and Ebenezer Cartwright, two English baptists living in Amsterdam, to Thomas Fairfax’s Council of War in January 1649. As well as asking that Jews be allowed to live in England, their petition also expressed the wish that the Jews "shall come to know the Emanuell" and that they be transported to the "Land promised to their fore fathers". It can be seen as a distillation of the Judeo centric trends of Puritan thought that had developed over the previous century since John Bale (1495–1563). However, the petition was sent the day before the high court was established to try Charles I, so in the ensuing turmoil the Cartwrights never received an answer. The following year Amsterdam based Rabbi and diplomat Menasseh Ben Israel wrote in his book Hope of Israel of the necessity of the Jews being "spread out to the ends of the earth" (Daniel 12:7) before they could be redeemed. The book was originally published in Dutch and Latin in 1650, and then in English (dedicated to Parliament and the Council of State) in 1652. In 1651 Ben Israel met Oliver St John and his envoys on their mission to secure an Anglo Dutch coalition. The English were impressed by learning and manner, and advised him to formally apply for Jewish readmission to England. In 1653, at Oliver St John’s suggestion, Cromwell issued an official directive to authorise, "Menasseh ben Israel, a rabbi of the Jewish nation, well respected for his learning and good affection to the State, to come from Amsterdam to these parts." Fearing local anti English opinion so soon after war, ben Israel turned down the invitation. But by the middle of the decade, Cromwell was taking advice from Marrano trader Simon de Caceres. At de Caceres suggestion, Cromwell dispatched Marrano physician Abraham de Mercado and his son Raphael to Barbados (which a few years previously had already started admitting Jews escaping from the Portuguese reconquest of Dutch Brazil), where he explored the possibility of Jews setting in Jamaica. There they would be offered full civil rights and even land grants. There is some difference of opinion as to Oliver Cromwell’s opinions regarding the readmission of the Jews. It has been pointed out that he held many of the same hopes regarding the readmission and conversion of the Jews as the millenarians. Paul Rycaut, later ambassador to the port of Smyrna recalled the Whitehall Conference, "When they all met, he (Cromwell) ordered the Jews to speak for themselves. After that he turned to the clergy, who inveigled much against the Jews as a cruel and cursed people. Cromwell in his answer to the Clergy called them ‘Men of God’ and desired to be informed by the whether it was not their opinion that the Jews were one day to be called into the Church? He then desired to know whether it was not every Christian man’s duty to forward that good end all he could? was it not then our duty to encourage them to settle ere where they could be taught the thuth [sic]" It has also been pointed out that Cromwell held more practical beliefs. Cromwell believed that Jews could be used as skilled purveyors of foreign intelligence (which would assist his territorial ambitions). Further, toleration of Protestant sects made political sense for Cromwell as it prevented disorder and promoted harmony. He justified the readmission of the Jews using this same tolerant approach, as well as believing that it would improve trade (he saw the Jews as an important part of Amsterdam’s financial success). Competition with the Dutch for trade and the increasingly protectionist commercial policy that led to the Navigation Act in October 1651 made Oliver Cromwell want to attract the rich Jews of Amsterdam to London so that they might transfer their important trade interests with the Spanish Main from the Netherlands to England. The mission of Oliver St John to Amsterdam, though failing to establish a coalition between English and Dutch commercial interests as an alternative to the Navigation Act, had negotiated with Menasseh Ben Israel and the Amsterdam community. A pass was granted to Menasseh to enter England, but he was unable to use it because of the First Anglo Dutch War, which lasted from 1652 to 1654.

1655 және 1656 жж.: Бейресми қоныс аудару жүзеге асырылды

1655 және 1656 жылдар Англияға еврейлердің қоныс аудару тарихында шешуші жылдар болып есептелді. Біріншісі – Менаше бен Израильдің келгені, екіншісі – марран саудагері Антонио Родригес Роблес ісі.

Менаше Бен Исраилдің өтініші

1653 жылы Менаше бен Исраилдің ұлы Самуил саудагер Дэвид Дормидомен бірге еврейлерді қайта қоныстандыру мүмкіндігін зерттеу үшін Англияға келді. 1655 жылғы мамыр айында ол әкесіне Англияға келуін ұсыну үшін Амстердамға қайтарылды. 1655 жылдың қыркүйегінде рабби үш жергілікті раввинмен бірге Англияға келді, олар Кромвеллдің қонақтары ретінде орналастырылды. Осының нәтижесінде желтоқсанның басында Уайтхоллде елдің ең көрнекті заңгерлері, дін қызметкерлері және саудагерлері қатысқан ұлттық конференция шақырылды. Заңгерлер еврейлердің Англияда тұруына қарсы емес екенін мәлімдеді, бірақ дін қызметкерлері мен саудагерлер қайта қабылдауға қарсы болды, бұл Кромвеллді жағымсыз шешім қабылдамау үшін талқылауды тоқтатуға мәжбүр етті. Дегенмен, ресми саясатта қандай да бір өзгеріс болған болуы керек, өйткені күнделік жазушы Джон Эвелин 14 желтоқсанда күнделігіне "Еврейлер қабылданды" деп жазды. Бен Исраил 1657 жылдың қыркүйегіне дейін Англияда болды, осы уақыт ішінде ол көптеген ықпалды тұлғалармен кездесіп, әңгімелесті. Ол еврейлерді қайта қоныстандыру туралы заңды шешім қабылдамаса да, оның қатысуы ағылшын азаматтарының еврейлердің білімі мен ізгілігі туралы жағымды пікір қалыптастыруына себеп болды.

Роблз ісі

Келесі жылының басында (1656 ж.) мәселе Испанияға қарсы соғыс жариялану арқылы нақтырақ көрініс алды, нәтижесінде Лондон мен Канар аралдары арасында сауда жасаған Ибериялық жаңа христиандар қауымының өкілі Антонио Родригес Роблес тұтқындалды. Роблес өзінің тәркіленген мүлігін қайтаруды сұрап, испан емес, еврей ұлтынан екенін мәлімдеді. Осы уақытта жаңа христиан қауымының алты жетекші мүшесі Кромвельден ғибадат ету үшін жиналуға және жерлеу орны алуға рұқсат сұрады. Ресми рұқсат берілмесе де, біраз уәделер берілген болуы керек, себебі жазда Менаше Тораның кітабын Амстердамнан әкелуді өтінді, ал күзде Мұса Атияс Гамбургтен көшіп келіп, діни тәрбиеші болып жұмыс істеді. 1656 жылдың желтоқсан айында олар ғибадатхана ретінде пайдалануға арналған үйді жалға алды, ал 1657 жылдың қаңтарында ғибадат бастауға ашылды. 1657 жылдың ақпан айында Антонио Фернандес Карвахал мен Симон де Касерес басшылық еткен жаңа қауым Майл Энд маңында Синагога салу үшін жер сатып алды. Тарихшы Тодд Энделман бұл оқиғаның Кромвельдің рұқсатысыз мүмкін болмайтынын айтады, олар еврейлер ретінде өмір сүруге мүмкіндік алған. Осы қоныс аударудың бейресми сипаты оған қарсы күштердің нақты мақсаты болмауына және олардың маңызды қарсылық ұйымдастыруға бірікпеуіне себеп болды. Сонымен қатар, бұл кейіннен яһудилер толыққанды азаматтық құқықтарға қол жеткізгенде күшін жоюға болатын шектеуші заңдардың болмауына әкелді. Он жылдың соңына қарай еврей отбасыларының саны отыз бесеуге жетті. 1657 жылы Менаше Бен Израильдің туысы Соломон Дормидо Лондон қаласының лицензияланған брокері ретінде Корольдік биржаға қабылданды, әдеттегі христиан дініне адалдық сертін қабылдамай (бірақ 1668 жылы ант беру кезінде оған өзгеріс енгізілді). Бұл пікір таласу жолы антисемит сезімдерін күшейтпеудің артықшылығын берді, сондай-ақ 1660 жылы таққа қайта отырған Карл II-ге Кромвельдің жеңілдіктерін жою туралы Лондон саудагерлерінің өтінішіне жауап беруден аулақ болуға мүмкіндік берді. Оған жер аударылу кезінде Андреа Мендес да Коста (Карл II-нің әйелі Браганзалық Екатеринаның камерагері), Антонио Мендес (Португалияда Екатеринаны еризипеладан емдеген Андреаның дәрігер ағасы) және Августин Корнел Чакон сияқты еврейлер көмектесті. 1664 жылы Беркшир графы мен Пол Рикаут яһудилерді елден қууға тағы бір әрекет жасады, бірақ Корольдік Кеңес соңғысына бұрынғы жеңілдіктер сақталатынын мәлімдеді. 1673 жылы яһудилер діни қызмет үшін Герцогтың алаңында жиналғандықтан, тәртіпсіздік жасады деген айып тағылды, ал 1685 жылы отыз жеті адам Корольдік биржада тұтқындалды, бірақ екі жағдайда да іс жүргізу Жеке кеңестің бұйрығымен тоқтатылды. Яһудилердің мәртебесі әлі де нақты емес еді, Бас прокурор олардың Англияда тек жасырын лицензия бойынша тұратынын мәлімдеді. Шындығында, олардың көпшілігі заңды түрде шетелдіктер болып саналды және олардың жағдайымен байланысты барлық шектеулерге жауапты болды.

Early in the following year (1656), the question came to a practical issue through the declaration of war against Spain, which resulted in the arrest of Antonio Rodrigues Robles, one of the community of Iberian New Christians who traded between London and the Canary Islands. Robles petitioned for the return of his seized property on account of his being ‘of the Hebrew nation’ rather than Spanish. At the same time six leading members of the New Christian community petitioned Cromwell for permission to gather to worship and acquire a burial ground. Although no formal permission was granted, some assurances must have been given because in the summer Menasseh asked for the Torah scroll to be sent over from Amsterdam, and in the autumn Moses Athias moved from Hamburg to act as religious preceptor. By December 1656 they had rented a house for use as a synagogue, and services began in January of 1657. In February of 1657 the new community, represented by Antonio Fernandez Carvajal and Simon de Caceres, acquired land near Mile End for use as a Synagogue. Historian Todd Endelman makes the point that it is unlikely this activity could have happened without Cromwell’s permission that they could live as professing Jews. The informal nature of the resettlement also meant the forces ranged against it had no target and never united to form any significant opposition. Further, at a later date it meant there were no restrictive laws to repeal when Jews wanted fuller citizenship rights. By the end of the decade the number of Jewish families had risen to thirty five. In 1657 Solomon Dormido, a nephew of Menasseh Ben Israel, was admitted to the Royal Exchange as a duly licensed broker of the City of London, without taking the usual oath involving a statement of faith in Christianity (when he was finally sworn in in 1668, the oath was changed for him). This method of debate had the advantage of not raising anti Semitic feelings too strongly; and it likewise enabled Charles II, on his Restoration in 1660, to avoid taking any action on the petition of the merchants of London asking him to revoke Cromwell's concession. He had been assisted during his exile by several Jews of royalist sympathies, such as Andrea Mendes da Costa (Chamberlain of Catherine of Braganza, wife of Charles II), Antonio Mendes (the physician brother of Andrea, who had cured Catherine of erysipelas while in Portugal) and Augustine Coronel Chacon. In 1664 a further attempt was made by the Earl of Berkshire and Paul Ricaut to bring about the expulsion of the Jews, but the King in Council assured the latter of the continuance of former favour. Similar appeals to prejudice were made in 1673, when Jews, for meeting in Duke's Place for a religious service, were indicted on a charge of rioting, and in 1685, when thirty seven were arrested on the Royal Exchange; but the proceedings in both cases were put a stop to by direction of the Privy Council. The status of the Jews was still very indeterminate, with the Attorney General declaring that they resided in England only under an implied licence. As a matter of fact, the majority of them were still legally aliens and liable to all the disabilities that condition carried with it.

Шетелде тұратын яһудилерден және оларға көмек

Уильям III-ге ағылшын тағына көтерілуіне Франсиско Лопес Суассодан (1614–1685) (танымал Лопес Суассо отбасынан) 2,000,000 гульден қарыз алғаны хабарланды, кейіннен Испания королі Карл II оны бірінші Барон д'Авернас ле Грас етіп тағайындады. 1689 жылы Лондонның ірі еврей саудагерлерінің кейбіреулері шетелдік тауарларға салынатын салықты төлеуге мәжбүр болғанда Уильям араласпады, бірақ Ямайкадан яһудилерді қуу туралы петицияны қабылдамады. Уильямның билеуі Лондон мен Амстердамның, негізінен сефардтық қауымдастықтары арасындағы байланысты нығайтты, бұл Еуропаның қаржы орталығын голланд астанасынан ағылшын астанасына көшіруге көмектесті. Осы кезеңде шағын неміс ашкенази қауымы келіп, 1692 жылы өз синагогасын құрды, бірақ олардың коммерциялық маңызы шамалы болды және құрылған еврей қауымы мен үкімет арасындағы қарым-қатынастарда көзге түспеді. Раввиндердің бірі Соломон Айллон болды. XVIII ғасырдың басында Лондонның еврей қауымы Солтүстік Еуропаның ірі еврей қаржыгерлерінің өкілдерінен тұрды, оларға Мендес да Коста, Абудент (кейін Гидеон және Эардли деп аталды), Сальвадор, Лопес, Фонсека және Сейхас отбасылары кірді. Бұл көрнекті еврей саудагерлері мен қаржыгерлерінің пайдалылығы кеңінен мойындалды. Марлборо әсіресе Сэр Соломон де Мединаның қызметтерін жиі пайдаланды және тіпті одан жыл сайынғы үлестеме алғаны үшін көпшілік алдында айыпталды. Осы елге қайта қоныстанған алғашқы саудагерлер 1,500,000 фунт стерлинг көлемінде капитал әкелген деп есептеледі, бұл сома 18 ғасырдың ортасына қарай 5,000,000 фунтқа дейін өскен деп бағаланады. 1723 жылы Парламент қабылдаған заң бойынша, жер иелігінде болған яһудилер өздерінің құқықтарын тіркегенде "христиан дініне адал екендігімізді" деген сөздерді жоюға рұқсат алды. Бұл рұқсат 1740 жылғы плантациялық заң қабылдануымен қайта жасалды, бірақ одан да маңыздысы, заң британдық азаматтыққа қол жеткізу үшін жеті жыл бойы Британдық Америкада тұрған немесе тұратын яһудилерге мүмкіндік берді. Содан кейін осыған ұқсас заң жобасы Ирландия Парламентіне енгізілді, ол 1745 және 1746 жылдары Палаталар палатасынан өтті, бірақ 1747 жылы Лордтар палатасынан өтпеді және ақыры тоқтатылды. Осы аралықта, 1745 жылғы Якобыт көтерілісі кезінде яһудилер үкіметке ерекше адалдық танытты. Олардың бас қаржыгері Самсон Гидеон қор нарығын нығайтты, ал жас мүшелерінің бірнешеуі Лондонды қорғау үшін құрылған жасаққа ерікті болып қосылды.

William III is reported to have been assisted in his ascent to the English throne by a loan of 2,000,000 guilders from Francisco Lopes Suasso (1614–1685) (of the well known Lopes Suasso family), later made first Baron d'Avernas le Gras by Charles II of Spain. William did not interfere when in 1689 some of the chief Jewish merchants of London were forced to pay the duty levied on the goods of aliens, but he refused a petition from Jamaica to expel the Jews. William's reign brought about a closer connection between the predominantly Sephardic communities of London and Amsterdam; this aided in the transfer of the European finance centre from the Dutch capital to the English capital. Over this time a small German Ashkenazi community had arrived and established their own synagogue in 1692, but they were of little mercantile consequence, and did not figure in the relations between the established Jewish community and the government. One of the rabbi was Solomon Ayllon. Early in the eighteenth century the Jewish community of London comprised representatives of the chief Jewish financiers in northern Europe; these included the Mendez da Costa, Abudiente (later known as Gideon and Eardley), Salvador, Lopez, Fonseca, and Seixas families. The utility of these prominent Jewish merchants and financiers was widely recognised. Marlborough in particular made great use of the services of Sir Solomon de Medina, and indeed was publicly charged with taking an annual subvention from him. The early merchants of the resettlement are estimated to have brought with them a capital of £1,500,000 into the country; this amount is estimated to have increased to £5,000,000 by the middle of the 18th century. As early as 1723 an act of Parliament allowed Jews holding land to omit the words "on the true faith of a Christian", when registering their title. Only once more would this allowance be made in the passage of the Plantation Act 1740, but more significantly the act allowed Jews who had or would have resided in British America for seven years to become naturalised British subjects. Shortly afterwards a similar bill was introduced into the Irish Parliament, where it passed the Commons in 1745 and 1746, but failed to pass the Lords in 1747; it was ultimately dropped. Meanwhile, during the Jacobite rising of 1745 the Jews had shown particular loyalty to the government. Their chief financier, Samson Gideon, had strengthened the stock market, and several of the younger members had volunteered in the corps raised to defend London.

Танымал мәдениетте

Менаше Бен Израиль мен Оливер Кромвельдің кездесуін 1873 жылы Соломон Александр Харт суреттеп, сэр Фрэнсис Голдсмид сатып алған. Рейчел Кадиштің "Қылыстың салмағы" романында (Бостон: Хоутон Миффлин Харкорт, 2017 ж.) Менаше Бен Израильдің тарихи тұлғасы және Нидерландыдан Сефард яһудилерінің Англияға қабылдануы көрсетілген.