Кіріспе
Белгіленбеген немесе күзетілмеген аймақтарда шаңғы тебу
Тау шаңғысы (АҚШ), сондай-ақ пистадан тыс (Еуропа), альпийлік туризм, фрирайд немесе аймақтан тыс шаңғы тебу деп те аталады. Бұл шаңғы курортының шекарасында немесе за пределами шекарасының сыртында белгіленбеген немесе күзетілмеген аймақтарда шаңғы тебуді білдіреді. Бұл әдетте шаңғы патрулімен қамтамасыз етілген дайындалған трассаларда жүзеге асырылатын альпийлік шаңғыдан өзгеше. Шаңғы туризмінен айырмашылығы, тау шаңғысы көтеріліс құралдарын – оның ішінде қар көліктерін және тікұшақтарды пайдалануды қамти алады және көбінесе қамтиды. Жаңа жабдықтардың жетілдірілуі осы спорттың танымалдылығын арттырды. Спортпен айналысатын адам лавиналар сияқты табиғи, дайын емес альпілік жерлердің қауіптеріне тап болатындықтан, стандартты қауіпсіздік құралдарын алып жүру және осындай жағдайларда қалай қауіпсіз болу керектігін алдын ала білу ұсынылады.
Терминология
"Ауылдық жер" және "трассадан тыс" терминдері шаңғы тебудің қай жерде жүргізілетінін көрсетеді, ал шаңғы туризмі, шаңғы альпинизмі, телемарк, фрирайд және экстремалды шаңғы – шаңғы тебудің қандай түрі екенін сипаттайды. Айналасындағы шаңғыға қатысты терминдер жерге қалай қол жеткізілетініне және қызмет көрсету орталықтарына қаншалықты жақын екеніне байланысты айырмашылықтар жасайды. "Ауылдық жер" мыналарды қамтиды:
Frontcountry: off trail within ski area boundaries where ski lifts and emergency services are close at hand. Slackcountry: terrain outside of the ski area boundary that is accessed from a lift without having to use skins or bootpack. Usually this also includes area with access back to the lift as well. For purists, this could also include where people use a car as a shuttle. Sidecountry: terrain outside marked ski area boundaries yet accessible via ski lift. Typically sidecountry requires the skier to hike, skin, or climb within ski area boundaries to reach or return from the sidecountry area, or both. Backcountry: skiing in remote areas not within ski area boundaries.
Алдыңғы жақ: шаңғы көтеру жолдары мен шұғыл көмек қызметтері жақын орналасқан шаңғы курортының шекарасындағы трассадан тыс жер.
Frontcountry: off trail within ski area boundaries where ski lifts and emergency services are close at hand. Slackcountry: terrain outside of the ski area boundary that is accessed from a lift without having to use skins or bootpack. Usually this also includes area with access back to the lift as well. For purists, this could also include where people use a car as a shuttle. Sidecountry: terrain outside marked ski area boundaries yet accessible via ski lift. Typically sidecountry requires the skier to hike, skin, or climb within ski area boundaries to reach or return from the sidecountry area, or both. Backcountry: skiing in remote areas not within ski area boundaries.
Slackcountry: шаңғы курортының шекарасынан тыс жер, оған шаңғы көтеру жолы арқылы, арнайы жабдықтар (тері немесе ботпақ) қолданбай-ақ кіруге болады. Көбінесе бұл жерге шаңғы көтеру жолына қайта оралу мүмкіндігі де кіреді. Талапкерлер үшін, бұл жерге көлікті шаттл ретінде пайдаланатын жерлер де жатуы мүмкін.
Frontcountry: off trail within ski area boundaries where ski lifts and emergency services are close at hand. Slackcountry: terrain outside of the ski area boundary that is accessed from a lift without having to use skins or bootpack. Usually this also includes area with access back to the lift as well. For purists, this could also include where people use a car as a shuttle. Sidecountry: terrain outside marked ski area boundaries yet accessible via ski lift. Typically sidecountry requires the skier to hike, skin, or climb within ski area boundaries to reach or return from the sidecountry area, or both. Backcountry: skiing in remote areas not within ski area boundaries.
Sidecountry: шаңғы курортының белгіленген шекарасынан тыс, бірақ шаңғы көтеру жолы арқылы қол жетімді жер. Әдетте, sidecountry-ге жету үшін немесе одан қайту үшін шаңғышы шаңғы курортының шекарасында өрлеуге, тері киюге немесе көтерілуге тиіс, немесе екеуі де қажет болуы мүмкін.
Frontcountry: off trail within ski area boundaries where ski lifts and emergency services are close at hand. Slackcountry: terrain outside of the ski area boundary that is accessed from a lift without having to use skins or bootpack. Usually this also includes area with access back to the lift as well. For purists, this could also include where people use a car as a shuttle. Sidecountry: terrain outside marked ski area boundaries yet accessible via ski lift. Typically sidecountry requires the skier to hike, skin, or climb within ski area boundaries to reach or return from the sidecountry area, or both. Backcountry: skiing in remote areas not within ski area boundaries.
Шыңдық жер: шаңғы курортының шекарасынан тыс, шалғай орналасқан аймақтарда шаңғы тебу.
Frontcountry: off trail within ski area boundaries where ski lifts and emergency services are close at hand. Slackcountry: terrain outside of the ski area boundary that is accessed from a lift without having to use skins or bootpack. Usually this also includes area with access back to the lift as well. For purists, this could also include where people use a car as a shuttle. Sidecountry: terrain outside marked ski area boundaries yet accessible via ski lift. Typically sidecountry requires the skier to hike, skin, or climb within ski area boundaries to reach or return from the sidecountry area, or both. Backcountry: skiing in remote areas not within ski area boundaries.
Жабдықтар
Алысқа шаңғы тебуге арналған жабдықтардың екі түрі бар: жабдық және білім. Алыс жолдарда қармен саяхаттау үшін бақыланбайтын немесе күзетілмейтін аймақтарда тиімді және қауіпсіз саяхаттау үшін қосымша техникалық және қауіпсіздік жабдықтары қажет. Шаңғышылар мен сноубордшылардың жабдық таңдауы пайдаланушының шаңғы немесе сноуборд түрі, негізгі ландшафт және қар жағдайлары, құны, дағды деңгейі, жеке шаңғы стилі және қауіпсіздік туралы алаңдаушылық сияқты әртүрлі факторларға байланысты.
Шаңғы немесе сноуборд
Альпілік шаңғышылар, телемарк шаңғышылары және сноубордшылардың бәрі таудың қауырсынына (backcountry) барады. Қауырсындық шаңғылар мен сноубордтардың жақсы өтетін түрлері жеңіл және ұзақ қашықтыққа көтерілуге арналған. Сноубордшылар көбінесе тақтайдың ортасынан екіге бөлінетін және жүргізушіге арқан көмегімен жоғары көтерілуге мүмкіндік беретін splitboard-ты пайдаланады. Splitboard қолданбаса, сноубордшылар қар мен қыс жағдайында жүру үшін көбінесе қарға бату аяқ киімдерін (snowshoes) пайдаланады. Кез келген шаңғы техникалық тұрғыдан қауырсындық шаңғы тебуге жарайды, бірақ жоғары көтерілуге жұмсалатын күшті азайту үшін жеңіл модель таңдау әдетте артық көріледі. Қауырсындық саяхаттың маңызды бөлігі тауға көтерілуден тұратындықтан, осы жағдайларда жайлылықты арттыру саяхатты қызықтырақ етеді. Тар шаңғылар майлы шаңғылардан жеңіл, бірақ көптеген шаңғышылар жеңіл, бірақ майлы модельдерді артық көреді, олар ауыррақ болуы мүмкін, бірақ терең қарда өнімділіктен айырылмайды, бұл шаңғыдан тыс (off piste) шаңғы тебу үшін жиі кездесетін тілек. Бұл айырбас қауырсындық шаңғыларда жиі кездеседі, бірақ өндірушілер жыл сайын бұл айырмашылықты азайтуға тырысады. Байлаулар қауырсындық саяхатта маңызды рөл атқарады. Идеалды жағдайда, байлаулар жеңіл болуы керек және еркін айналу режиміне ие болуы керек (әсіресе телемарк байлаулары үшін).
Терілер
Шаңғы терісі шаңғымен тауға көтерілуге мүмкіндік береді. Бұл мұржаның немесе мохер матасынан жасалған, терінің құрылымын еліктейтін, шаңғының жоғары, алға қарай жылжуына, бірақ төмен қарай жылжуына мүмкіндік беретін тар жолақ. Синтетикалық терілер көбінесе жақсырақ ұстаса, ал ангора ешкісінің түкпірінен жасалған мохер терілері жақсырақ сырғанады. Әдетте, тері шаңғының алғы бөлігіне иілгіш баумен, шаңғының бетіне жабысатын қайта қолданылатын желіммен және артқы бөлігіне қысқышпен бекітіледі. Шаңғының қырлары қарды ұстау үшін, тері әдетте шаңғыдан бірнеше миллиметрге тар болады. Көптеген шаңғышылар шаңғыларының еніне жақын терілерді сатып алып, содан кейін оларды қажетті өлшемге келтіріп кеседі, бірақ кейбір шаңғыға арналған терілер шаңғы мен тері элементтерін ең жақсы сәйкестендіру арқылы салмақты барынша азайтуға арналған.
Байланыстылық
Алысқа саяхаттау үшін арналған шаңғы байлаулары, тау шаңғысы байлауларынан сәл өзгеше, себебі олар көтерілу кезінде шаңғымен жүруге ыңғайлы жағдай жасайды. 1970 жылдары пайда болған және өкшені босатып иілуге мүмкіндік беретін телемарк байлаулары, ел ішінде шаңғы спортының танымалдылығының өсуіне үлкен үлес қосты. Қазіргі заманғы альпинистік турлар, немесе "А.Т." байлаулары екі ерекше стильде келеді: тех және фрейм байлаулары. Тех байлаулары, арнайы турлық шаңғы аяқкиімдеріне бекітілетін тістегі технологиясын пайдаланады. Фрейм байлаулары кез келген тау шаңғы аяқкиімдерімен үйлесімді. Тех байлаулары жеңіл салмақты, ал аяқкиімдер жоғары деңгейдегі қолайлылықты қамтамасыз ету үшін жасалған. Фрейм байлаулары агрессивті шаңғы тебуге арналған және көбінесе алдыңғы, бүйірлік және артқы жағдайларда қолданылады.
Боталар
Алысқа саяхаттауға арналған шаңғы аяқкиімдері тау шаңғы аяқкиімдерінен негізінен "жүру режимі" мен "шаңғы режимі" болуымен ерекшеленеді. Жүру режимі білезікті бүгуге мүмкіндік береді, ал шаңғы режимі аяқкиімнің манжетін шаңғымен түсу үшін қатайтады. Техникалық бекіткіштерге үйлесімді аяқкиімдер жаяу жүру және тауға көтерілу сияқты іс-шараларда пайдалы қосымша мүмкіндіктермен де жабдықталған, оларға иілгіш табан және аяқкиімді тасымалдауға және көтерілуге көмектесетін резеңке тістілер кіреді.
Поляктар
Алысқа саяхаттау үшін қолданылатын шана жақсылары альпий шаңғысынан көп ерекшеленбейді. Жазық жерлерде жүру үшін ұзартылып, тік көтерілістерде қысқартылатын реттелетін жақсылар бар, бірақ олар аса қажет емес.
Аваланша сигналы
Тау шаңғысымен табиғатта сырғанауды жоспарлаған әркім үшін маяк – аса қажетті құрал. Аваланша маяғы – апаттық жағдайда орналасқан жерді табуға арналған, батареямен жұмыс істейтін радио қабылдағыш-бергіш. Шаңғышылар шаңғы жолының басында маяқты қосады. Егер қар көшкіні болса, аман қалған шаңғышылар көмілген адамдардан сигнал қабылдау үшін маяқтарын "қабылдау" режиміне ауыстырып, жедел іздеу-құтқару шараларын бастайды. Маяк, оны дұрыс пайдалану білімі және жедел іздеу-құтқару жұмыстарын жүргізу дағдысы болмаса, пайдасыз нәрсе. Шаңғышылар өз дағдыларын жаңарту және шаңғы серіктерінің өмірді сақтау қабілеттеріне сенімділікті арттыру үшін туристік топ мүшелерімен бірге жаттығулар жасайды. Аваланша маяғы қар көшкіні қаупін азайту үшін алдын алу шарасы емес, егер қар көшкініне ілігіп қалса, көмілу уақытын қысқартуға арналған құрал.
Зонд
Аваланша зонды, көмілген адамды физикалық түрде табу үшін маяк пен қазылмен бірге қолданылады. Аваланша зондтары – шамамен бір метрдей ұзындығы бар жиналмалы полюстер, олар қарды көмілген адамдарды табу үшін пайдаланылады. Көшкін кезінде маяк құрбанның орналасқан жерін бір-екі метрге дейін көрсетеді, ал зонд оның нақты орнын анықтайды. Маяк пен зондты пайдаланудағы жақсы дағдылар мен жеткілікті тәжірибе, тау шаңғышыларына құрбандарды тиімдірек табуға және осылайша олардың аман қалу мүмкіндіктерін арттыруға көмектеседі.
Қашар
Шағын, көбінесе жиналмалы қар қашауы қар көшкіні немесе басқа да жер көму жағдайларында құрбанды қазу үшін қолданылады. Қар көшкіні қашаулары қар шұңқырларын қазуға және қар қабатының тарихын талдау үшін тұрақтылық сынақтарын жүргізуге де қолданылады, сондай-ақ олар далада секіргіштер мен басқа да еркін стильді құрылыстарды салуға пайдалы болуы мүмкін. Қар көшкіні қашауларының мөлшері мен ұзындығы әртүрлі болғанымен, олардың барлығында металл жапырақшасы болады. Өйткені қар көшкінінен соң қалған қар қатты бекіп, бетонға ұқсас күйге келеді және пластик жапырақшаларын сындырып жібереді.
Түрлі құралдар
Жоғарыда аталған жабдықтардан басқа, қажетті жабдықтардың ішінде он негізгі құрал-жабдық, қауіпсіздік кепшәгі мен көздік, қолғаптар, таудың шаласында өмірге қауіп төндіретін ауа райының күрт өзгеруіне дайындық үшін қосымша киімдер, тік беткейлі тау шаңғысы стиліндегі бақылаулар үшін мұз балтасы, терісі істемейтін тік және мұзды бауларға арналған шаңғы тісшелері, Voile шаңғы белбеуі, көп мақсатты таспа (жабдық бұзылғанда немесе шұғыл медициналық көмек көрсету қажет болғанда қолдануға болады), және барлық жабдықты тасымалдауға жеткілікті сыйымды және ыңғайлы рюкзак кіреді.
Аваланшаға тәрбие
Қар көшкіні қаупі бар жерде қауіпсіз саяхаттау және қар көшкіні немесе басқа да төтенше жағдайларда шаңғы серуендесін құтқару қағидаларын білу, аса маңызды жабдық ретінде қарастырылады. Жабдықтың түрі мен сапасы, оны тиімді пайдалану білімі болмаса, табиғатта шектеулі пайдалы. Көптеген тау шаңғысы танымал аймақтарда қар көшкіні қаупін азайту бойынша курстар ұйымдастыратын оқу орталықтары бар. АҚШ-та Америкалық Қар көшкіні зерттеу және білім беру институты 13 штаттағы 100-ден астам ұйымдар желісі арқылы қар көшкіні қауіпсіздігі курстарын өткізеді. Канадада Avalanche Canada ұқсас қауіпсіздік курстарын ұсынады.
Қауіпсіздік
Артқы тау шаңғысы мен пистадан тыс шаңғы тебу қар көшкіндері, шаршау, ауа райы, жартастар, тас құлаулары және ағаш шұңқырлары, сондай-ақ көптеген үздік тау шаңғысы орналасқан жерлердің қашықтығы мен оқшаулығы себепті қауіпті болуы мүмкін. АҚШ-та қар көшкіндерінен айына шамамен бір адам қаза табады. Жақсы тәжірибелерді сақтайтын тау шаңғышылары қар көшкінінен құтқару үшін қар көшкінін анықтағыш құралдар, қашаулар және зерттеу таяқшаларын алып жүреді. Соңғы жылдары Солтүстік Америкада осы құралдарды пайдалану және қар көшкіні қаупін бағалау бойынша оқу курстары кеңінен таралды. Еуропа мен Канадада пистадан тыс шаңғы тебуге шаңғы курорттарында көбінесе рұқсат беріледі. АҚШ-та пистадан тыс шаңғы тебуге рұқсат берілуі мүмкін немесе берілмеуі мүмкін; ережелер шаңғы аймағына қарай өзгереді. Көптеген шаңғы курорттары мүлдем тыйым салады, ал кейбіреулері шаңғышылардың күзетілген шаңғы аймағының шекарасын қалдырып бара жатқанын ескертетін ескерту белгілерін орнатады.