Кіріспе
Улусия (Трояның ықтимал тарихи аналогы) – Батыс Анатолияда (қазіргі Түркия) орналасқан, Хетт жазбаларының шағын үзінділерінде кездесетін, кейінгі қола дәуіріне жататын қала. Бұл қала Трояның археологиялық қазбаларымен байланыстырылып, соның нәтижесінде аңызға айналған Троя соғысымен байланысты болу мүмкіндігімен ерекшеленеді.
Wilusa ( <sup>[[URU (Sumerogram)) or Wilusiya was a Late Bronze Age city in western Anatolia (modern day Turkey) known from references in fragmentary Hittite records. The city is notable for its identification with the archaeological site of Troy, and thus its potential connection to the legendary Trojan War.
Троямен сәйкестендіру
Вилуза Трояның археологиялық қазбаларымен анықталды. Бұл сәйкестікті алғаш рет 1924 жылы Эмиль Форрер ұсынды, ол сондай-ақ Аххиява атауы гректерді атау үшін Гомер қолданған ахейлер терминімен байланысты екенін айтты. Форрердің жұмысы негізінен тілдік ұқсастықтарға негізделген, себебі "Вилуза" және оған байланысты "Тарюиса" жер атаулары грек тіліндегі "Вилиос" және "Троя" аттарымен көзге түсетін ұқсастықтарды көрсетеді. Хетт географиясы бойынша кейінгі зерттеулер осы анықтамаларға қосымша қолдау көрсетті және қазіргі таңда ғалымдар тарапынан қабылданған, бірақ толыққанды дәлелденбеген. Балама гипотеза бойынша Вилуза Бейсесултанның жанында орналасқан, ол Византия кезеңінде "Илуза" (Ἴλουζα) деп белгілі болған.
Тарихи дерек
Вилуса алғаш рет б.з.д. 1400 жыл шамасында тарихи деректерде кездеседі, ол Хетт империясына қарсы күреске тырысқан Асуа конфедерациясының жиырма екі мемлекетінің бірі болған. Бұл оқиға бірнеше сақталған Хетт құжаттарында, соның ішінде Тудалия I/II жылнамаларында айтылады, онда Асуандардың жеңілісі мен оның салдары егжей-тегжейлі сипатталады. Бұл құжатта қаланың аты Уилюсия деп жазылған, ал Вилуса атауы кейін пайда болды. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Ахийавалықтар бұл көтеріліске қолдау көрсеткен болуы мүмкін. Мысалы, Хаттусадан табылған микендік үлгідегі қылышта Асуан сарбазынан алынған және Хетт дауыл құдайына құрбандық ретінде қалдырылған деген жазу бар. Б.з.д. 1300 жылдардың соңына қарай Вилуса Хетттермен саяси байланыста болды. Куккунни билігінде Вилуса I Суппилумамен бейбіт қарым-қатынас орнатты, тіпті Арзавадағы көрші мемлекеттер тағы да көтеріліс көтерді. Б.з.д. 1200 жылдардың басында Вилуса Хетттердің қарауындағы мемлекетке айналды. Батыс Анатолия мемлекеттері мен Хетттер арасындағы бұл саяси келісім өзара міндеттемелерден тұрды, онда жергілікті билеуші Хетттердің саяси мүдделерін қолдап, билікке деген талабын Хетт әскерімен қамтамасыз ететін еді. Мұндай келісімнің сақталған мысалы – Алаксанду шарты, ол Вилуса патшасы Алаксанду мен Хетт патшасы Муваттали II арасында жасалған. Құжатта айтылғандай, Алаксандудың міндеттеріне Хетттерге қарсы әрекеттер туралы уақтылы хабарлау және әскери жорықтарға сарбаздар жіберу кірді. Кейбір мәліметтер бойынша, Муваттали осы міндеттемені пайдаланған, өйткені Вилуса сарбаздары Кадеш шайқасында Хетт әскерінің құрамында болған. Муваттали билігінде ол Вилусаны қайта бағындыру үшін әскер жіберуге мәжбүр болды. Бұл оқиғаның нақты себептері белгісіз, себебі ол тек Манапа Тархунта хатында қысқаша айтылған. Бір болжам бойынша, Вилуса билеушісін жергілікті әскербасшы Пиямараду құлатқан, ол Ахийава атынан әрекет ете отырып, аймақтағы басқа Хетттерге қарсы билеушілерді де құлатқан. Бұл түсіндірме кейінгі Тауагалава хатында Хетттер мен Ахийава арасындағы Вилусаға қатысты бұрынғы келіспеушіліктерге сілтеме жасайды. Алайда, бұл дәлел нақты емес, өйткені Тауагалава хатында келіспеушіліктің сына жазуындағы қатаң мәлімдемелерден асып кеткені нақты айтылмаған, ал Манапа Тархунта хатында Пиямарадуды Вилусадағы қиындықтармен тікелей байланыстырмайды. Бұл түсінікке қарсы дәлел ретінде Манапа Тархунта хатындағы бөлімді бөлетін белгі бар, ол Пиямарадудың әрекеттері мен Вилуса оқиғасы бөлек тақырыптар болғанын көрсетеді. Осылайша, Вилуса патшасын Пиямараду құлатты ма, ішкі көтеріліс болды ма, әлде ол Хетттерге қарсы көтеріліс кезінде билікте қалды ма деген мәселеде ғалымдар арасында келіспеушілік бар. Вилуса туралы соңғы тарихи дерек Хетт патшасы Тудалия IV-тің батыс Анатолиядағы өзінің сенімді адамына, мүмкін Мира патшасына жіберген Милавата хатында кездеседі. Тудалияның хатында алушыдан жақында биліктен шеттетілген Вилусаның Хетттерге адал патшасы Валмуды жіберіп беруін сұрайды, оны ол қайтадан орнатуды жоспарлап отыр. Хатта Валму Вилусаның билеушісі болады, бірақ хатты алған адам аймақтағы басқа патшалықтардың билігін өз қолында ұстайды. Хатта Валмудың қалай құлатылғаны нақты айтылмаған, бірақ оның батыс Анатолиядағы геосаяси жағдайды талқылауы Ахийаваның енді күшті держава емес екенін көрсетеді. Көптеген жазуларда бұл оқиғалар Троя соғысы туралы мифтердегі тарихи шындықтың дәлелі ретінде қарастырылады. Алайда, ғалымдар аңыздардан қандай да бір оқиғаға қатысты тарихи дәлел тапқан жоқ, ал Хетт құжаттары Вилуса Трояға гректердің (Ахийава) шабуыл жасағанын көрсетпейді. Хетттерді зерттеуші Тревор Брайс Вилуса тарихы туралы қазіргі түсінігіміз нақты Троя соғысы болғанын дәлелдемейді, өйткені "материал аз болған сайын, оны қалаған қорытындыға сәйкес келтіру оңай болады" деп ескертеді.
Вилуза патшалары
Куккунни (б.з.д. 1350 ж. шамасы) – Алаксандустың алдыңғысы, І Шоппилулиумамен замандас. Алаксанду (б.з.д. 1300 ж. – 1280 ж.нан кейін) – Хет патшалары Мурсили II және Муватталли II-нің замандасы, олармен бейбіт келісімдерге қол қойған. Вальму (б.з.д. 1250 ж. шамасы – 1220 жылдан кейін) – Хет патшасы Тюдалия IV-тің және Мира мемлекетінің вассалы, Ахьява халқының шабуылдары нәтижесінде тақтан түсірілген. Миллаватадан (Милет) келген хатта Вальму Мира патшалығындағы өзінің үстемдігіндегі Таркаснауадан саяси пана сұрағаны айтылған. Хет патшасы IV Тюдалия Таркаснауаны Вальмуды Хет патшалығына жіберуге шақырған сияқты, осылайша оны таққа қайта отырғызып, бұрынғыдай екі патшалықтың да вассалдық мәртебесіне қайтаруға болады.
Alaksandu (c. 1300 BC – after 1280 BC) – contemporary with the Hittite kings Mursili II and Muwatalli II, signing peace treaties with them. Walmu (c. 1250 – after 1220 BC) – vassal of the Hittite king Tudhaliya IV and the state of Mira, dethroned following a possible occupation of the raids by the Ahhiyawa people. The letter from Millawata (Miletus) states that Walmu sought political asylum from Tarkasnawa, his suzerain in the kingdom of Mira. It seems that King Tudhaliya IV urged Tarkasnawa to send Walmu to the Hittite Kingdom so that he could reinstate him on the throne and return to the vassal position of both as he had been in the past.