Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сириядағы семиттік патшалық
Semitic kingdom in Syria
Ямхад (Ямхад) – Сириядағы Халаб (Алеппо) қаласын орталық еткен ежелгі семит тілінде сөйлейтін патшалық. Патшалық б.з.д. 19 ғасырдың соңында пайда болды және оны Ямхад әулеті басқарды. Олар өз аумағын кеңейту үшін әскери күш пен дипломатияны пайдаланды. Құрылғаннан бастап, патшалық көршілес Мари, Қатна және Ежелгі Ассирия империясының шабуылдарына қарсы тұрып, патшасы Ярим Лим I-нің әрекеттері арқасында заманының ең қуатты сириялық патшалығына айналды. Б.з.д. 18 ғасырдың ортасына қарай, Сирияның көп бөлігі, оңтүстігін қоспағанда, Ямхад билігіне тікелей қарады немесе вассалдық тәртіпте болды. Шамамен бір жарым ғасыр бойы Ямхад Солтүстік, Солтүстік-Батыс және Шығыс Сирияны бақылады, сонымен қатар Элам шекарасындағы Месопотамиядағы кішігірім патшалықтарға да ықпал етті. Патшалықты хетттер қиратты, ал 16 ғасырда Митанни жаулап алды. Ямхад халқының көп бөлігі аморлықтардан тұрды және олардың мәдениеті қола дәуіріндегі Сирия мәдениетіне тән болды. Ямхадта хуриттер де көптеп қоныстанды, олардың мәдениеті патшалыққа әсер етті. Ямхад кең сауда желісін бақылап, Шығыс Иран үстірті мен батыстағы Эгей аймағы арасындағы қақпа ретінде қызмет етті. Ямхад дәстүрлі Солтүстік-Батыс семит құдайларына табынды, ал астанасы Халаб Солтүстік Сирияның басты құдайы саналған Хададқа табыну орталығы ретінде қасиетті қала деп есептелді.
Yamhad (Yamḫad) was an ancient Semitic speaking kingdom centered on Ḥalab (Aleppo) in Syria. The kingdom emerged at the end of the 19th century BC and was ruled by the Yamhad dynasty, who counted on both military and diplomacy to expand their realm. From the beginning of its establishment, the kingdom withstood the aggressions of its neighbors Mari, Qatna and the Old Assyrian Empire, and was turned into the most powerful Syrian kingdom of its era through the actions of its king Yarim Lim I. By the middle of the 18th century BC, most of Syria minus the south came under the authority of Yamhad, either as a direct possession or through vassalage, and for nearly a century and a half, Yamhad dominated northern, northwestern and eastern Syria, and had influence over small kingdoms in Mesopotamia at the borders of Elam. The kingdom was eventually destroyed by the Hittites, then annexed by Mitanni in the 16th century BC. Yamhad's population was predominately Amorite, and had a typical Bronze Age Syrian culture. Yamhad was also inhabited by a substantial Hurrian population that settled in the kingdom, adding the influence of their culture. Yamhad controlled a wide trading network, being a gateway between the eastern Iranian plateau and the Aegean region in the west. Yamhad worshiped the traditional Northwest Semitic deities, and the capital Halab was considered a holy city among the other Syrian cities as a center of worship for Hadad, who was regarded as the main deity of northern Syria.
Тарих
Археологтар Халабтың көп бөлігін қазба жұмыстарынан ашқан жоқ, себебі Халаб өте ұзақ тарихында ешқашан тасталып қалған емес, ал қазіргі қала ежелгі орналасқан жердің үстінде салынған. Сондықтан, Ямхад туралы біліміміздің көп бөлігі Алалах және Мари қалаларында табылған тақташалардан келген.
Little of Halab has been excavated by archaeologists, as Halab was never abandoned during its long history and the modern city is situated above the ancient site. Therefore, most of the knowledge about Yamhad comes from tablets discovered at Alalakh and Mari.
Құру
Ямхад деген ат, аморлық тайпаның аты болған болу керек және патшалықты атағанда Халаптың синонимі ретінде қолданылады. Халап қаласы Солтүстік Сириядағы діни орталық болды және б.з.д. үшінші мыңжылдықтың ортасында Сирияның көп бөлігін бақылаған Эбла империясының бағыныштысы ретінде Халам деген атпен айтылды. Халаптың қасиетті қала ретіндегі даңқы, оның кейінірек маңызға ие болуына әсер етті; Солтүстік Сирияның дауыл құдайы Хададтың басты ғибадатханасы осы қалада орналасқан, ол "Хадад қаласы" деп белгілі болды. Халап және Ямхад аттары алғаш рет Ежелгі Вавилон дәуірінде пайда болды, сол кезде Ямхадтың алғашқы патшасы Суму Эпух, Мариден табылған мөрде Ямхад жерінің билеушісі ретінде расталды, оған Халаптан басқа Алалах және Туба қалалары да кірді. Суму Эпух патшалықты консолидациялады және Ассирияға қарсы тұру үшін Ямхадпен династиялық одақтасқан Маридің Яхдун Лимімен бетпе-бет келді, бірақ ақырында патшалықты қауіпке тігу үшін солтүстікке жорық жасады. Ямхад патшасы яминий тайпаларын қолдады және Уршу, Хассум және Кархемиш сияқты басқа Сирия мемлекеттерімен одақ құрды, бұл одақ Мари патшасына қарсы бағытталды, ол өз жауларын жеңіп, ақырында өз ұлы Суму Ямамның қолынан қаза тапты.
The name Yamhad was likely an Amorite tribal name and is used synonymously with Halab when referring to the kingdom. The city of Halab was a religious center in northern Syria, and was mentioned by the name Ha lam, as a vassal of the Eblaite empire, which controlled most of Syria in the middle of the third millennium BC. Halab's fame as a Holy City contributed to its later prominence; the main temple of the north Syrian storm god Hadad was located in the city, which was known as the "City of Hadad". The name Halab as well as that of Yamhad appeared for the first time during the Old Babylonian period, when Sumu Epuh, the first Yamhadite king, was attested in a seal from Mari as the ruler of the land of Yamhad, which included, in addition to Halab, the cities of Alalakh and Tuba. Sumu Epuh consolidated the kingdom and faced Yahdun Lim of Mari who had a dynastic alliance with Yamhad to oppose Assyria, but eventually campaigned in the north threatening the kingdom. The Yamhadite king supported the Yaminite tribes and formed an alliance with other Syrian states including Urshu, Hassum and Carchemish, against the Mariote king who defeated his enemies, who was eventually killed by his own son Sumu Yamam.
Ассириямен бәсекелестік және кеңейту
Ассирияның Шамши Адад I-нің билікке келуі Мариден гөрі Ямхад үшін қауіптірек болды. Ассирияның аморлық патшасы Месопотамия мен Левантты билеуді мақсат тұтқан, өзін «әлемнің патшасы» деп атаған амбициялы бағындырушы еді. Шамши Адад солтүстікте Хархемиш, Хассум және Уршумен одақ құрып, шығыста Мариді жаулап алып, Маридің мұрагері Зимри Лимді қашуға мәжбүр етті. Суму Эпух Зимри Лимді құрметпен қарсы алып, оны Ассирияға қарсы пайдалануды көздеді, себебі ол Маридің заңды мұрагері еді. Шамши Ададтың ең қауіпті одағы Катнамен болды, оның патшасы Иши Аду Ямхад шекарасында Ассирияның өкілі болды және өзінің әкесі Маридің патшасы етіп тағайындаған ассириялық патшаның ұлы Ясма Ададқа қызын үйлендірді. Суму Эпух Шамши Ададпен болған шайқаста қаза тапты және оның орнын ұлы Ярим Лим I бағындырды. Ярим Лим Шамши Ададты Вавилонның Хаммурапи және Эшнананың Ибал пиель II-імен одақтасып қоршады, содан кейін 1777 жылға қарай шығысқа қарай жорық жасап, Туттулды жаулап алды және Зимри Лимді қаланың басшысы етіп тағайындады. Бір жылдан кейін Ассирия патшасы қайтыс болды. Ярим Лим содан кейін Зимри Лиммен бірге әскерін жіберіп, Ямхадтың одақтасы ретінде ата-бабасының тағын қайта орнатуға көмектесті. Бұл жаңа мариота патшасы мен Ярим Лимнің қызы Шибту арасындағы династиялық неке арқылы қарым-қатынас нығайтылды. Ярим Лим өзінің билігінің келесі жылдарында патшалықты кеңейтіп, солтүстікте Маммаға жетті. Сириялық қала-мемлекеттер одақтар немесе күш арқылы бағындырылды; Мамма, Эбла және Угарит Ямхадтың вассалдары болды, ал Катна тәуелсіз болып қалды, бірақ Шамши Адад I-нің өлімінен кейін Ямхадпен бейбіт келісімге келді. Ярим Лимнің дипломатиялық және соғыс саясатының мысалы Мариде табылған тақташада көрсетілген, ол Оңтүстік Месопотамиядағы Дэр патшасына жіберілді, онда Дер мен оның көршісі Диниктумға қарсы соғыс жарияланды. Тақташада Диниктумда он екі жыл бойы 500 ямхадиттік соғыс кемесінің орналасқаны және Дерге 15 жыл бойы ямхадиттік әскери көмек көрсетілгені туралы айтылған. Ярим Лимнің жетістіктері Ямхадты Ұлы Патшалық деңгейіне көтеріп, Ямхад патшасы атағы Ұлы Патша атағын алды. Ярим Лим I-нің орнын ұлы Хаммурапи I бағындырды, ол бейбіт билік құрды. Ол Хархемишті бағындырып, Вавилонның Хаммурапиіне Ларса мен Эламға қарсы көмек көрсету үшін әскер жіберді. Бабыл патшасы Мариді жаулап алып, қиратқаннан кейін одақ бұзылды. Алайда, Вавилон Ямхадқа шабуыл жасамады, және екі патшалық арасындағы қарым-қатынас кейінгі жылдары бейбіт болды. Маридің құлдырауынан туындаған билік вакуумы Хаммурапиге Ямхадтың гегемониясын шығыстағы Жоғарғы Хабур аңғарына дейін кеңейтуге мүмкіндік берді, онда Шубат Энлиль билеушісі оның вассалы болды. Хаммурапи I-нің орнын ұлы Абба Эль I бағындырды, оның билігі кезінде Ырриду қаласы көтеріліс жасады, ол Абба Эльдің ағасы, принц Ярим Лимнің билігінде болды. Патша бүлікке жауап ретінде Ырридуды жойып, ағасына Алах тағын сыйлап, әулеттің екінші тармағын құрды.
The rise of Shamshi Adad I of Assyria proved more dangerous to Yamhad than Mari. The Amorite king of Assyria was an ambitious conqueror with the aim to rule Mesopotamia and the Levant, and styled himself as "king of the world". Shamshi Adad surrounded Yamhad by way of alliances with Charchemish, Hassum and Urshu to the north and by conquering Mari to the east, forcing Zimri Lim the heir of Mari to flee. Sumu Epuh welcomed Zimri Lim and aimed to use him against Assyria since he was the legitimate heir of Mari. Shamshi Adad's most dangerous alliance was with Qatna, whose king Ishi Addu became Assyria's agent at Yamhad's borders and married his daughter to Yasmah Adad, the son of the Assyrian king who was installed by his father as king of Mari. Sumu Epuh was apparently killed during his fight with Shamshi Adad and was succeeded by his son Yarim Lim I, who consolidated his father's kingdom and turned it into the most powerful kingdom in Syria and northern Mesopotamia. Yarim Lim surrounded Shamshi Adad by alliances with Hammurabi of Babylon and Ibal pi el II of Eshnunna, then in 1777 BC he advanced to the east conquering Tuttul and installing Zimri Lim as governor of the city. The death of the Assyrian king came a year later. Yarim Lim then sent his army with Zimri Lim, to restore his ancestors throne as an ally vassal to Yamhad, cementing the relationship through a dynastic marriage between the new Mariote king and Shibtu, the daughter of Yarim Lim. Yarim Lim spent the next years of his reign expanding the kingdom, which reached Mamma in the north. The Syrian city states were subdued through alliances or force; Mamma, Ebla and Ugarit became vassals of Yamhad, while Qatna remained independent but came to peace with Yamhad following the death of its ally, the late Shamshi Adad I. A sample of Yarim Lim policy of diplomacy and war can be read in a tablet discovered at Mari, that was sent to the king of Dēr in southern Mesopotamia, which included a declaration of war against Der and its neighbor Diniktum, the tablet mentions the stationing of 500 Yamhadite warships for twelve years in Diniktum, and the Yamhadite military support of Der for 15 years. Yarim Lim's accomplishments elevated Yamhad into the status of a Great Kingdom and the Yamhadite king title became the Great King. Yarim Lim I was succeeded by his son Hammurabi I who had a peaceful reign. He was able to force Charchemish into submission, and sent troops to aid Hammurabi of Babylon against Larsa and Elam. The alliance ended after the Babylonian king sacked Mari and destroyed it. Babylon did not attack Yamhad, however, and the relations between the two kingdoms remained peaceful in later years; the power vacuum caused by Mari's fall opened the way for Hammurabi to extend Yamhad's hegemony over the upper Khabur valley in the east, where the ruler of Shubat Enlil became his vassal. Hammurabi I was succeeded by his son Abba El I, whose reign witnessed the rebellion of the city Irridu, which was under the authority of prince Yarim Lim, Abba El's brother. The king responded to the rebellion by destroying Irridu, and compensating his brother by giving him the throne of Alalakh, thus creating a cadet branch of the dynasty.
Қалпына келтіру және аяқталуы
Абба Ел І-нің ізбасарларының дәуірі жеткілікті жазбада қалмаған, ал б.з.д. 17 ғасырдың ортасында Ярим Лим III тұсында Ямхадтың күші ішкі тартыстарға байланысты әлсіреген. Ярим Лим III әлсіреген мемлекетпен билік етті, және ол Қатнаға Ямхадтық басымдықты орнатса да, Алалахтың өзін-өзі жариялаған патшасы Аммитакумның билігінде дерлік тәуелсіз болуы әлсіреудің айқын белгісі болды. Осы құлдырауға қарамастан, Ямхад патшасы Сирия мемлекеттерінің ең қуатты патшасы болып қала берді, өйткені хеттер оны Ұлы патша деп атады, ол хет патшасымен дипломатиялық теңдікте болды. Солтүстіктегі хеттік мемлекеттің күшеюі Ямхад үшін ең үлкен қауіп-қатер болды, бірақ Ярим Лим III және оның мұрагері Хаммурапи III хет патшасы Хаттусили I-нің шабуылдарына қарсы тұра алды, Хурит князьдықтарымен одақтасып. Хаттусили тікелей Халабқа шабуыл жасаудан бас тартып, Ямхадтың қарауындағы вассалдары мен одақтастарын жаулап алумен бастады, шамамен б.з.д. 1650 жылы (орта мерзімдеме) Сириядағы жорықтарының екінші жылында Алалахтан бастап. Содан кейін Хаттусили Халабтың солтүстік-шығысындағы Уршудегі Хуриттерге шабуыл жасады және Халаб пен Кархемиш Хуриттерге әскери көмек көрсеткеніне қарамастан жеңіске жетті. Хет патшасы Аталур тауындағы шайқаста Ямхадты жеңіп, Сирия соғыстарының алтыншы жылында Хассумды және басқа бірнеше Хурит қалаларын тонады. Көптеген жорықтардан кейін Хаттусили I, Хаммурапи III билігінде Халабқа шабуыл жасады. Шабуыл жеңіліспен аяқталды, хет патшасы жараланды және шамамен б.з.д. 1620 жылы қайтыс болды. Хаттусилидің жорықтары Ямхадты едәуір әлсіретті, оның мәртебесі төмендеді: монарх енді Ұлы патша деп аталатын болды. Хаттусилидің орнын немересі Мурсили I иеленді, ол шамамен б.з.д. 1600 жылы Халабты жаулап алып, Ямхадты Леванттағы маңызды күш ретінде жойды. Мурсили Бабылға барып, оны тонады, бірақ астанасы Хаттусаға оралғанда өлтірілді, және оның империясы ыдырады. Халаб қайта құрылды және патшалық қайтадан Алалахты қамтуға кеңейтілді. Қайта құрылған патшалықпен олардың есімдерінен басқа ештеңе белгілі емес патшалар билік етті; біріншісі – Сара Эл, ол Ярим Лим III-нің ұлы болуы мүмкін. Халабтың патшасы ретінде билік еткен әулеттің соңғы патшасы Илим Илимма I болды, оның билігі 1524 жылы Митанни патшасы Паршататар ұйымдастырған көтеріліс кезінде Халабты аннексиялағанда аяқталды. Илим Илимманың ұлы Идрими Эмарға қашып, содан кейін шамамен б.з.д. 1517 жылы Алалахты жаулап алды. Алалахты жаулап алғаннан кейін жеті жыл өткен соң Идрими Митаннимен бейбіт келісімге келді және вассал ретінде мойындалды, Халабты басқаруға рұқсат берілді, бірақ әулеттің резиденциясын Алалахқа көшіруге және «Халаб патшасы» атағынан бас тартуға мәжбүр болды; Ямхад атауын қолдану да тоқтатылды.
The era of Abba El I's successors is poorly documented, and by the time of Yarim Lim III in the mid 17th century BC, the power of Yamhad declined due to internal dissent. Yarim Lim III ruled a weakened kingdom, and although he imposed Yamhadite hegemony over Qatna, the weakening was obvious as Alalakh had become all but independent under the self declared king Ammitakum. In spite of this regression, the king of Yamhad remained the strongest king of the Syrian states, as he was referred to as a Great King by the Hittites, the diplomatic equal of the Hittite king. The rise of the Hittite kingdom in the north posed the biggest threat to Yamhad, although Yarim Lim III and his successor Hammurabi III were able to withstand the aggressions of the Hittite king Hattusili I through alliances with the Hurrian principalities. Hattusili chose not to attack Halab directly and began with conquering Yamhad's vassals and allies, starting with Alalakh in the second year of his Syrian campaigns c. 1650 BC (Middle chronology) or slightly later. Hattusili then turned to attack the Hurrians in Urshu northeast of Halab, and won in spite of military support from Halab and Carchemish for the Hurrians. The Hittite king then defeated Yamhad in the battle of Mount Atalur, and sacked Hassum along with several other Hurrian cities in the sixth year of his Syrian wars. After many campaigns, Hattusili I finally attacked Halab during the reign of Hammurabi III. The attack ended in a defeat, the wounding of the Hittite king and his later death c. 1620 BC. Hattusili's campaigns considerably weakened Yamhad, causing it to decline in status: the monarch ceased to be styled a Great King. Hattusili was succeeded by his grandson Mursili I, who conquered Halab c. 1600 BC and destroyed Yamhad as a major power in the Levant. Mursili then left for Babylon and sacked it, but was assassinated upon his return to his capital Hattusa, and his empire disintegrated. Halab was rebuilt and the kingdom expanded to include Alalakh again. The reestablished kingdom was ruled by kings of whom nothing but their names is known; the first is Sarra El, who might have been the son of Yarim Lim III. The last king of the dynasty to rule as king of Halab was Ilim Ilimma I, whose reign ended c. 1524 when he was killed during a rebellion orchestrated by king Parshatatar of Mitanni who annexed Halab. Ilim Ilimma's son, Idrimi, fled to Emar then conquered Alalakh c. 1517 BC. Seven years following his conquest of Alalakh, Idrimi made peace with Mitanni and was acknowledged as a vassal, and allowed to control Halab, though he had to relocate the dynasty's residence to Alalakh and relinquish the title of "King of Halab"; the use of the name Yamhad also ended.
Ямхад патшалары
Күндер орташа хронология бойынша бағаланады және беріледі. Патша Билік еткен мерзімі Атақ Бұрынғы патшамен қатынасы Суму Эпух шамамен 1810 ж.б.з.д. – шамамен 1780 ж.б.з.д. Патша. Ярим Лим I шамамен 1780 ж.б.з.д. – шамамен 1764 ж.б.з.д. Ұлы патша Ұлы, жасынан. Хаммурапи I шамамен 1764 ж.б.з.д. – шамамен 1750 ж.б.з.д. Ұлы патша Ұлы, жасынан. Әбба Ел I шамамен 1750 ж.б.з.д. – шамамен 1720 ж.б.з.д. Ұлы патша Ұлы, жасынан. Ярим Лим II шамамен 1720 ж.б.з.д. – шамамен 1700 ж.б.з.д. Ұлы патша Ұлы, жасынан. Ниқми Эпух шамамен 1700 ж.б.з.д. – шамамен 1675 ж.б.з.д. Ұлы патша Ұлы, жасынан. Иркабтум шамамен 1675 ж.б.з.д. – 17 ғасырдың ортасы ж.б.з.д. Ұлы патша Ұлы, жасынан. Хаммурапи II 17 ғасырдың ортасы ж.б.з.д. Ұлы патша Мүмкін бауыры. Ярим Лим III 17 ғасырдың ортасы ж.б.з.д. – шамамен 1625 ж.б.з.д. Ұлы патша Иркабтумның інісі. Хаммурапи III шамамен 1625 ж.б.з.д. – шамамен 1600 ж.б.з.д. Патша Ұлы, жасынан. Сарра Эл 16 ғасырдың басы ж.б.з.д. Патша Мүмкін Ярим Лим III-тің ұлы. Әбба Ел II 16 ғасырдың ортасы ж.б.з.д. Патша Ұлы, жасынан. Ілім Ілімма I шамамен 1524 ж.б.з.д. – шамамен 1517 ж.б.з.д. Патша Мүмкін ұлы.
Dates are estimated and given by the Middle chronology. King Reigned Title Relation to Previous King Sumu Epuh c. 1810 BC – c. 1780 BC King Yarim Lim I c. 1780 BC – c. 1764 BC Great King Son. Hammurabi I c. 1764 BC – c. 1750 BC Great King Son. Abba El I c. 1750 BC – c. 1720 BC Great King Son. Yarim Lim II c. 1720 BC – c. 1700 BC Great King Son. Niqmi Epuh c. 1700 BC – c. 1675 BC Great King Son. Irkabtum c. 1675 BC – Mid 17th century BC Great King Son. Hammurabi II Mid 17th century BC Great King Possible brother. Yarim Lim III Mid 17th century BC – c. 1625 BC Great King Brother of Irkabtum. Hammurabi III c. 1625 BC – c. 1600 BC King Son. Sarra El Early 16th century BC King Possible son of Yarim Lim III. Abba El II Mid 16th century BC King Son. Ilim Ilimma I c. 1524 – c. 1517 BC King Possible son.
Халық және мәдениет
Ямхад халқы аморлықтар болған және амор тілінде сөйлеген. Ямхад негізінен Орта қола дәуірінің сириялық мәдениетіне жатқан, ал аз ғана месопотамдық, египеттік және Эгей әсерлерінен басқа, оның мәдениеті орталық Сирия мәдениетімен тығыз байланысты болды. Бұл мәдениет ғибадатханалардың архитектурасы мен функцияларына әсер етті, олардың негізгі қызметі діни болды, ал саяси билік патша сарайында шоғырланды, бұл Месопотамиядағы ғибадатханалардың маңызды саяси рөлінен өзгеше болды. Елорда Халаб қазба жұмыстарынан өтпегендіктен, патшалықтың архитектурасы археологиялық тұрғыдан Алалах қаласы арқылы жақсы бейнеленген, ол Халабқа бағынышты болған және Ямхадтық патшалық үйінен шыққан патша билік еткен. Аморлықтар, әдетте, Ескі Вавилон дәуірінің сарайларымен архитектуралық ұқсастығы бар үлкен сарайлар салған. Олардың ішінде кең орталық алаңдар, тақ бөлмелері, плиткамен жабылған едендер, дренаж жүйелері және гипстен жасалған қабырғалар болған, бұл мамандандырылған еңбек күшінің жұмыс істегенін көрсетеді. Алалах сарайларының қабырғаларында күрделі суреттер салған минойлық Эгей фреска суретшілерінің болғанына куәліктер бар. Ямхадтың ерекше сириялық иконографиясы болды, ол Сирия құдайларына басымдық берген патшалардың мөрлерінде анық көрінеді. Египеттік ықпал минималды болды және тек анкхпен шектелді, оны египеттік ритуалдарды үлгі алу ретінде қарастыруға болмайды, керісінше, ол құдайдың басқа жерде ұстаған тостағанының орнын басатын символ ретінде қарастырылады. Ямхадтың Ямхад стилі деп аталатын ерекше әшекейлеу үлгісі болды, ол патша Зимри Лим билік еткен кезде Мариде кең таралды, оның патшайымы Шибту Ярим Лим I-нің қызы болған. Аккад империясы құлағаннан кейін, хурриттер қала мен оның төңірегінде қоныстанды, шамамен б.з.д. 1725 жылға қарай олар халықтың айтарлықтай бөлігін құрады. Көптеген хурриттердің болуы Хуррит мәдениеті мен дінін Халабқа әкелді, бұл хуррит аттарымен аталатын діни мерекелердің болуымен дәлелденді.
The people of Yamhad were Amorites and spoke the Amorite language, and apart from a few Mesopotamian, Egyptian and Aegean influences, Yamhad belonged mainly to middle Bronze Age Syrian culture. This culture influenced the architecture and the functions of the temples, which were mainly cultic, while political authority was invested in the royal palace, in contrast to the important political role of the temples in Mesopotamia. Since the capital Halab has not been excavated, the architecture of the kingdom is archaeologically best represented by the city of Alalakh, which was subordinate to Halab and ruled by a king belonging to the Yamhadite royal house. The Amorites in general built large palaces that bear architectural similarities to old Babylonian era palaces. They were adorned with grand central courtyards, throne rooms, tiled floors, drainage systems and plastered walls, which suggest the employment of specialized labor. Evidence exists for the presence of Minoan Aegean fresco artists who painted elaborate scenes on the walls of the palaces in Alalakh. Yamhad had a distinctive Syrian iconography, which is clear in the seals of the kings that gave prominence to the Syrian gods. Egyptian influence was minimal and limited to the ankh, which cannot be interpreted as an emulation of Egyptian rituals but rather as merely a substitute for the cup held by the deity elsewhere. Yamhad had a special pattern of trim called the Yamhad style, which was favored in Mari during the reign of king Zimri Lim, whose queen Shibtu was the daughter of Yarim Lim I. After the fall of the Akkadian Empire, Hurrians began to settle in the city and its surroundings, and by c. 1725 BC they constituted a sizable portion of the population. The presence of a large Hurrian population brought Hurrian culture and religion to Halab, as evidenced by the existence of certain religious festivals that bear Hurrian names.
Экономика
Халабтың орналасқан жері әрқашан экономикалық орталық ретінде оның маңыздылығына ықпал етіп келді. Ямхад экономикасы Иран үстіртімен, Месопотамиямен, Кипрмен және Анатолиямен саудаға негізделген. Эмар қаласы Ефрат өзеніндегі порты, ал Алалах Жерорта теңізіне жақын орналасқандықтан, оның теңіз порты болды. Ярим Лим I-нің іс-әрекеттері және Вавилонмен жасаған одағы патшалық экономикасы үшін өте маңызды болды, себебі олар Месопотамия мен Солтүстік Сирия арасындағы сауданы қамтамасыз етті. Мари патшасы Персия шығанағынан Анатолияға қарай жүретін керуендерді қорғады. Эмар көптеген вавилондық саудагерлерді тартты, олар қалада тұрып, жергілікті жазу тәсілдеріне ұзақ мерзімді әсер етті. Б.з.д. 14 ғасырында Эмардан табылған «сириялық типтегі» мәтіндер ерекше вавилондық ерекшеліктерді сақтайды. Ямхад нарықтары таулардан (вероятно, Анатолиядан) және Кипрден әкелінген мысқа бай болды. Дегенмен, Маридің вавилондықтар тарапынан басылып алынуы екі патшалық арасындағы саудаға кері әсер етті, өйткені Маридің керуендерге қорғау қызметін тоқтатуы салдарынан жол қауіпті болды. Бұл Бабыл патшасы Самсу-илунаны өзен аңғары бойында көптеген бекіністер салуға және Евфраттың орталық бөлігін қорғау үшін «кассит үйлері» деп аталатын жалдамалы әскерлердің колонияларын құруға итермеледі. Кейіннен бұл колониялар жартылай тәуелсіз мемлекеттерге айналып, Бабыл патшасы Амми Садукаға қарсы соғыс ашты, нәтижесінде сауда уақытша тоқтады.
Halab's location has always been a factor in its prominence as an economic center. Yamhad's economy was based on trade with the Iranian Plateau, Mesopotamia, Cyprus and Anatolia, with the city of Emar as its port on the Euphrates, and Alalakh with its proximity to the sea as its port on the Mediterranean. The actions of Yarim Lim I and his alliance with Babylon proved vital for the kingdom's economy, for they secured the trade between Mesopotamia and northern Syria, with the king of Mari protecting the caravans crossing from the Persian Gulf to Anatolia. Emar attracted many Babylonian merchants, who lived in the city and had a lasting impact on the local scribal conventions. As late as the 14th century BC, texts of the so called Syrian type from Emar preserve distinct Babylonian traits. The markets of Yamhad became a source of copper, which was imported from the mountains (probably Anatolian) and Cyprus. However, the Babylonian invasion of Mari had a negative impact on the trade between the two kingdoms, as the road became dangerous because of the loss of Mari's protection to the caravans. This led the Babylonian king Samsu iluna to build many strongholds up the river valley, and to establish colonies of mercenaries known as the "Kassite Houses" to protect the middle Euphrates area. Those colonies later evolved into semi independent polities that waged a war against the Babylonian king Ammi Saduqa and caused the trade temporarily to stop.
Дін
Ямхад халқы аморлық дінін ұстанды және негізінен Солтүстік-Батыс семит құдайларына табынды. Олардың ең маңыздысы – Дагон, ол құдайлардың әкесі саналды, ал ең ірісі – Хадад, ол пантеонның басшысы болды. Патшалық "Хадад елі" деп аталды, ол б.з.д. III мыңжылдықтың ортасынан бастап Халабтың Дауыл құдайы ретінде танымал болды. Оның басты ғибадатханасы қала орталығындағы цитадель төбесінде орналасқан және б.з.д. 24 ғасырдан кем дегенде б.з.д. 9 ғасырына дейін қолданыста болды. "Хададтың сүйіктісі" атағы патшаның бірі болды. Хадад патшалықтың қамқоршы құдайы болды, барлық шарттар оның атынан жасалды, ол басқа патшалықтарға қауіп көрсетуге және соғыс жариялауға қолданылды. Хуррилердің саны арта келе, олардың діни ықпалы да артты және хурри құдайларының кейбіреуі Ямхад пантеонында орын алды. Патша Абба Эль I Аллалах тақташаларының бірінде хурри боғы Хебаттан қолдау алғанын айтқан (Хебат хуррилердің бас құдайы Тешубтың жұбайы болған, бірақ Абба Эль I тақташасында ол Хададпен байланыстырылған). Кейін хуррилер Тешубты Хададпен теңестіре бастады, ол Халабтың Дауыл құдайы Тешубке айналды. Басқа құдайлардан бөлек, патшалардың "бас құдайы" болды, яғни табынушымен тығыз байланыста болған құдай. Патша Ярим Лим I Хададты мемлекет құдайы, ал Месопотамия құдайы Синді өзінің бас құдайы деп сипаттады. Оның ұлы Хаммурапи I да солай істеді.
The people of Yamhad practiced the Amorite religion, and mainly worshiped the Northwest Semitic deities. The most important of these were Dagon, who was considered the father of the gods, and Hadad, who was the most important deity and the head of the pantheon. The kingdom was known as the "land of Hadad", who was famous as the Storm God of Halab beginning in the middle of the 3rd millennium BC. His main temple was located on the citadel hill in the center of the city and remained in use from the 24th century BC, until at least the 9th century BC. The title "Beloved of Hadad" was one of the king's titles. Hadad was the kingdom's patron god, and all treaties were concluded in his name, which was also used to threaten other kingdoms, and to declare wars. As the Hurrian presence grew, so did Hurrian religious influences and some of the Hurrian deities found a place in the Yamhadite pantheon. King Abba El I mentioned receiving the support of the Hurrian goddess Hebat in one of the Alalakh tablets (Hebat was the spouse of the Hurrian main deity Teshub, but in Abba El I's tablet, she is associated with Hadad). Later, the Hurrians started to identify Teshub with Hadad, who became Teshub the Storm God of Halab. Beside the general gods, the kings had a "head god", that is, a deity who had an intimate connection for the worshiper. King Yarim Lim I described Hadad as the god of the state, but the Mesopotamian deity Sin as the god of his head. His son Hammurabi I did likewise.