Кіріспе
Ежелгі Анадолы патшалығы Арзава – Соңғы қола дәуірінде Батыс Анадолиядағы аймақ және саяси бірлік. Хетт мәтіндерінде бұл термин нақты бір патшалықты да, мемлекеттердің бос конфедерациясын да білдіреді. Астанасы Апаса қаласында орналасқан бас Арзаван мемлекеті көбінесе Кіші Арзава немесе Арзава деп аталады, ал басқа Арзава жерлеріне Мира, Хапала, Вилуса және Сеха өзені маңы кіреді. Арзава Мысырмен және Хетт империясымен саяси және әскери қарым-қатынастарын көрсететін замандас мәтіндер арқылы белгілі. Патшалықтың хеттілермен құбылмалы қарым-қатынасы болды, кейде олармен одақтасып, кейде қарсы тұрды, әсіресе Микен Грециясымен бірігіп, Хетт деректеріндегі Аххиаваға сәйкес келетін жағдайларда. Амарна кезеңінде Арзава жеткілікті тәуелсіздікке ие болғандықтан, Мысыр Арзава патшасы Тархунтараддуға, әдетте теңдестеріне ғана берілетін "үлкен патша" деген атақпен тікелей дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Дегенмен, б.з.д. 1300 жыл шамасында патшалық Мурсили II тарапынан толығымен бағындырылды.
</noinclude>
Arzawa was a region and political entity in Western Anatolia during the Late Bronze Age. In Hittite texts, the term is used to refer both to a particular kingdom and to a loose confederation of states. The chief Arzawan state, whose capital was at Apasa, is often referred to as Arzawa Minor or Arzawa Proper, while the other Arzawa lands included Mira, Hapalla, Wilusa, and the Seha River Land. Arzawa is known from contemporary texts documenting its political and military relationships with Egypt and the Hittite Empire. The kingdom had a tumultuous relationship with the Hittites, sometimes allied with them but other times opposing them, in particular in concert with Mycenaean Greece which corresponds to Ahhiyawa of the Hittite sources. During the Amarna Period, Arzawa had achieved sufficient independence that Egypt opened direct diplomatic relations, addressing the Arzawan king Tarhuntaradu as "great king", a title reserved for peers. However, the kingdom was fully subjugated by Mursili II around 1300 BC.
География
Арзава патшалығы Батыс Анатолияда орналасқан. Оның астанасы Апаса деп аталатын жағалау қаласы болды, қазіргі ғалымдар оның орнында кейіннен Эфес пайда болған Аясулук төбесі деп санайды. Төбе соңғы қола дәуірінде бекітілген сияқты, ал заманауи қабірлер оның жергілікті маңызды орталық болғанын көрсетеді, бірақ ықтимал қираған орындарының көп бөлігі кейінірек Санкт-Джон базиликасымен жасырылған. Хетт мәтіндерінде "Арзава" термині Арзаваның өзінен басқа патшалықтардың тобын білдіру үшін кеңінен қолданылған. Сондықтан қазіргі ғалымдар негізгі патшалықты көрсету үшін кейде "Арзава Кіші" немесе "Нағыз Арзава" терминдерін қолданады. Тудалия билік еткен кезде Анатолиялық әскербасы Маддуваттың Арзава және оның төңірегіндегі ерліктерін баяндайтын "Маддуваттың айыптамасы" деп аталатын хетт мәтіні бар. Мәтінде Маддуватта Арзава патшасы Купанта Курунтамен одақ құруға тырысқанға дейін Арзаваға бірнеше рет сәтсіз шабуыл жасағаны айтылады. Содан кейін Маддуватта Аххиава адамы Аттарсиямен одақтасты, ал бұл ел Микен Грециясы немесе оның бір бөлігі деп кеңінен қабылданды. Жалпы алғанда, б.з.д. 1400-1190 жылдар аралығындағы хетт жазбалары Арзава және Аххиава халқының тығыз байланыста болғанын көрсетеді.
Қоғам
Арзава жерлері Батыс Анатолияда мемлекеттік деңгейдегі қоғамға ие болғандықтан ерекшеленді, оны бір-бірімен және шетелдік державалармен ресми қарым-қатынас жүргізген патшалар басқарды. Ал, Лукка, Каркия және Маса сияқты басқа да жақын маңдағы топтар ақсақалдар кеңесі басқаратын мемлекетсіз қоғамдар болғандықтан, сыртқы әлеммен бейресми қарым-қатынаста болды. Тәуелсіздіктің соңғы ғасырында Арзава мәдениетіне Батыс Анатолияға қарай кеңейе бастаған Микен Грекиясының мәдениеті ықпал етті. Мысалы, Микен стиліндегі керамика және сәулет Апаста кездеседі, тіпті бұл жерде Артемида ғибадатханасы орналасқан жерде Микен культ орталығы болған болуы мүмкін.
Амарна хаттары
Амарна хаттарына Арзаван билеушісі Тархундараду мен Мысыр перғауыны Аменхотеп III арасындағы хаттар кіреді. Қазіргі ғалымдар EA 31 деп атаған бір хат перғауыннан Арзауаға жіберілді; ал EA 32 деп аталатын екінші хатында Арзауа патшасының жауабы бар. Амарна хаттарының көп бөлігі аккад тілінде жазылған болса, бұл хаттар хет тілінде жазылған. ЕА 31 хатын хет тілін толық меңгермеген жазушы жазған, сондықтан онда маңызды грамматикалық қателер бар. 1880 жылдары қазба жұмыстары кезінде осы хаттар алғаш рет хеттік мәтіндер ретінде табылды. Олар бұрын шешілген шумер-аккад клинопись жазуымен жазылғандықтан, ғалымдар сөздерді оқи алды және хаттардың формулалық риторикалық стилі мен сумерограммаларды қолдануға сүйене отырып, олардың мағынасы туралы жиі болжамдар жасады. Осы болжамдар негізінде ғалым Йорген А. Кнудтзон бұл тілдің индоевропалық тілдер отбасынан шыққандығын айтты. Бұл гипотеза Хаттусада табылған мыңдаған тақташалар арқылы расталды.
Арзава патшалары
Купанта Курунта б.з.д. 1440 ж. шамамен
Тархундараду б.з.д. 1370 ж. шамамен
Таркаснава, Мира патшасы, б.з.д. 1320 ж. шамамен
Ухха Зити соңғы билеуші б.з.д. 1320-1300 ж. шамамен
Tarhundaradu c.1370s BC
Tarkasnawa, king of Mira, c.1320s BC
Uhha Ziti last ruler c. 1320 1300 BC