Кіріспе

Кіші Азияның оңтүстік-батысындағы Кария аймағының ежелгі тұрғындары карийлер (Κάρ, Кар – көпше түрі Κᾶρες, Kares) карий тілінде сөйлеген.

Каркиса

Кариандықтардың тарихқа қашан енгені белгісіз. Бұл анықтама Кария және кариандардың хетт жазбаларындағы "Каркия" немесе "Каркиса" есімімен сәйкес келуіне байланысты. Қола дәуіріндегі Каркиса алғаш рет Асуа лигасына Хетт патшасы Тудалия І-ге қарсы көмектескені туралы мәлімделген. Кейін, б.з.д. 1323 жылы патша Арнувандас II Каркияға хат жолдап, "Сеха өзенінің жері" және Батыс Анатолиядағы Лувиялық Арзава жиынтығындағы княздықтардың бірі болған Манапа Тархунтаға пана беруді сұрады. Олар Манапа Тархунтаға өз патшалығын қайтаруға мүмкіндік берді. Б.з.д. 1274 жылы Каркиса да Хетт империясының тарапынан египеттіктерге қарсы Кадеш шайқасында күрескендердің қатарында есімдері тіркелген. Жалпы алғанда, хетт жазбалары кариандықтардың лувиялық тегінен шыққандығын көрсетеді, сондықтан олар Анатолияның қараңғы дәуірінде жазу білімін жоғалтқан болуы мүмкін. Қола дәуіріндегі "Каркия" немесе "Каркиса" мен темір дәуіріндегі Кария және кариандардың арасындағы байланыс, Батыс Анатолия ортақ аймақ болғанына қарамастан, хетт географиясы бойынша бұрынғыларының нақты орналасқан жеріне қатысты белгісіздіктермен күрделі. Дегенмен, бұл болжам тілдік тұрғыдан да негізді, себебі финикиялықтар оларды абжад жазуында "KRK" деп атаған, ал көне парсы тілінде krka деп көрсеткен.

Гомер

Келесі рет кариандар б.з.д. бірінші мыңжылдықтың алғашқы ғасырларындағы жазбаларда кездеседі; Гомер Амфимахтың ағасы және Номионның ұлы, карий капитаны Насттың алтын қару-жарағы немесе әшекейлері туралы айтады, бұл грек қараңғы ғасырларынан бұрынғы кариандардың байлығының абыройын көрсетеді және осылайша ауызша дәстүрде сақталған.

Ескі Келісім

Кейбір Киелі кітап аудармаларында кариялықтар туралы 2 Патшалар 11:4, 11:19 (; כָּרִי, еврейше сөзбе-сөз "семіз қой/ешкі сияқты", контекст бойынша "асыл" немесе "құрметті") және 2 Самуил 8:18, 15:18 және 20:23 (; כְּרֵתִי, "т" әрпіне байланысты емес, бұл криттіктер болуы мүмкін) еске алынады. Олар сонымен қатар ежелгі Египет пен Нубияда табылған жазуларда жалдамалы әскерлер ретінде көрсетілген, олар Псамметих I және II патшалықтарына жатады. Кейде оларды "Кари" немесе "Хари" деп атайды. Кариялықтардың іздері Ирандағы ежелгі Персеполис қаласында немесе қазіргі Тахт-е-Джамшидте табылды.

Грек мифологиясы

Геродоттың айтуынша, кариялықтар өздерінің атын ертедегі патша Кардың есімімен атаған, ол Лид пен Мизус ағасы болған және тиісінше лидиялықтар мен мизийлердің негізін қалаушылардың бірі, олардың барлығы Атис ұлдары. Гомер Милет қаласының (кейіннен Иония қаласы), Фтрис тауының, Мейандр өзенінің және Микале тауының жотасының Троя соғысы кезінде кариялықтардың билігінде болғанын және кариялықтар, ақын оларды түсініксіз тілде сөйлейтін халық ретінде сипаттаған, Ахаялықтарға қарсы Насттың басшылығымен троялықтарға қосылғанын жазды. Наст Амфимахтың ("екі жақтан да соққы беретін") ағасы және Номионның ұлы болған. Бұл тұлғалар тек "Илиада" кітабында және Фригиялық Дарстың Троя соғысының қысқаша мазмұнында кездеседі. Классикалық гректер Карияның солтүстік бөлігін Дорийлер келгенге дейін Иониялық гректер отарлаған деп жиі айтады. Грек құдайы Гекката, мүмкін, кариялықтардың арасынан шыққан. Расында, Геккатаға сиынған көптеген теофоралық есімдер, мысалы, Мавсолдың әкесі Геккатей немесе Геккатомн, Карияда кездеседі.

Кариандар мен лелегелер

Карьяндықтарды грек жазушылары көбінесе лелегтермен байланыстырған, бірақ кариялықтар мен лелегтер арасындағы қарым-қатынастың нақты мәні әлі де жұмбақ. Екі топтың ерекшеленгені, бірақ кейіннен бірігіп кеткені көрінеді. Страбон олардың соншалықты араласқандарын, осыдан оларды жиі шатастыратынын жазған. Дегенмен, Афиней лелегтердің кариялықтарға қатысты, лакедемондықтарға қатысты гелоттар сияқты екенін айтқан. Осы екі халықтың шатасуы Геродоттың еңбектерінде де кездеседі, ол кариялықтар Киклад аралдарында тұрғанда лелегтер деп белгілі болғанын жазды. Бәлкім, прото-карий тілінде сөйлейтіндер немесе карий және ликия тілдерінің ортақ атасы қола дәуіріндегі Арзава патшалығының элитасын құраған, оның халқының бір бөлігі лидиялықтардан тұрған. Кариялықтардың лидиялықтар мен мизиялықтармен туыстық байланысқа және мәдени жақындыққа сенгенін көрсететін маңызды дәлел – олардың бірінші астанасы Майластағы «Карий Зевсі» храмына тек лидиялықтар мен мизиялықтарды ғана қабылдауы.

Дін

Кариандықтардың ғибадат орындарының бірі Миласа қаласы болды, онда олар өздерінің ең жоғары құдайына табынып, оны Геродот "Кария Зевсі" деп атады. Зевстен өзгеше, бұл құдай - жауынгер. Жолдар мен жол тоғысқан жерлердің қамқоршысы Геккате қадірлісі кариялықтардың арасынан шыққан болуы мүмкін. Геродот оны Афина деп атайды және апат жақындағанда оның қызметшісі сақал өсіретінін айтады. Милетке жақын Латмос тауында кариялықтар Айға ғашық болған және елу баланың әкесі болған Эндимионға табынып жүрді. Эндимион өзіне арналған киелі орында мәңгілік ұйықтады, ол римдік дәуірге дейін сақталды. Бұл аймақтан бізге Афродита мен Теа Матер Адрасттың діни қызметшісі болған Карминия Аммия есімді кем дегенде бір қызметші белгілі.

Археология

1950 жылдары Дж. М. Кук пен Г. Э. Бин Карияда жан-жақты археологиялық зерттеулер жүргізді. Кук соңында Карияның тарихқа дейінгі ешқандай іздерден мүлдем құр айырылған деген қорытындыға келді. Оның мәліметтеріне сәйкес, үшінші мыңжылдыққа қатысты табылар көбінесе Эгей теңізі жағалауында немесе оған жақын аумақтарда шоғырланған. Екінші мыңжылдықтан Асарлықтағы субмикендік және Милет пен Майласа маңындағы микендік қалдықтарынан басқа ештеңе белгілі емес еді. Археологиялық тұрғыдан алғанда, кариялықтар ешқандай ерекшеліктерімен көзге түспеді, себебі қолда бар материалдық дәлелдер олардың мәдениеті грек мәдениетінің ғана көрінісі екенін көрсетті. 1970 жылдары Кариядағы қосымша археологиялық қазбалар Ясус қаласында микендік құрылыстарды (олардың астында екі «миной» деңгейі анықталды), сондай-ақ протогеометриялық және геометриялық материалдық қалдықтарды (яғни зираттар мен керамикалық ыдыстарды) ашты. Археологтар Сардис, Родос және Мысырда, фараонның жалдамалы әскерлері ретінде кариялықтардың болғанын растады. Әсіресе Родос аймағында, «птолемей» деп аталатын кариялық камералы қабірлердің түрі аралдағы кариялық үстемдік кезеңімен байланысты болуы мүмкін. Археологиялық белсенділіктің күшеюіне қарамастан, кариялықтар Анатолияның жергілікті халқы емес сияқты көрінеді, өйткені Карияның жағалау және ішкі аймақтары тарихқа дейінгі дәуірде көбінесе бос жатқан. Кариялықтар неолиттік қоныс жайлаушылардың ұрпақтары деген пікір неолиттік Карияның көбінесе шөлді болғандығымен қайшы келеді. Карияда өте шағын неолиттік халық болғанмен, «кариялықтар» деп аталатын адамдар шын мәнінде Эгей теңізінен шыққан және біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықта Оңтүстік-Батыс Анатолияға қоныстанған болуы мүмкін.