Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кіші Азияның оңтүстік-батысындағы Кария аймағының ежелгі тұрғындары карийлер (Κάρ, Кар – көпше түрі Κᾶρες, Kares) карий тілінде сөйлеген.
Ancient inhabitants of south western Asia Minor
The Carians ('/k//ɛər//i//ə//n//z/; Κᾶρες, Kares, plural of Κάρ, Kar) were the ancient inhabitants of Caria in southwest Anatolia, who spoke the Carian language.
Каркиса
Кариандықтардың тарихқа қашан енгені белгісіз. Бұл анықтама Кария және кариандардың хетт жазбаларындағы "Каркия" немесе "Каркиса" есімімен сәйкес келуіне байланысты. Қола дәуіріндегі Каркиса алғаш рет Асуа лигасына Хетт патшасы Тудалия І-ге қарсы көмектескені туралы мәлімделген. Кейін, б.з.д. 1323 жылы патша Арнувандас II Каркияға хат жолдап, "Сеха өзенінің жері" және Батыс Анатолиядағы Лувиялық Арзава жиынтығындағы княздықтардың бірі болған Манапа Тархунтаға пана беруді сұрады. Олар Манапа Тархунтаға өз патшалығын қайтаруға мүмкіндік берді. Б.з.д. 1274 жылы Каркиса да Хетт империясының тарапынан египеттіктерге қарсы Кадеш шайқасында күрескендердің қатарында есімдері тіркелген. Жалпы алғанда, хетт жазбалары кариандықтардың лувиялық тегінен шыққандығын көрсетеді, сондықтан олар Анатолияның қараңғы дәуірінде жазу білімін жоғалтқан болуы мүмкін. Қола дәуіріндегі "Каркия" немесе "Каркиса" мен темір дәуіріндегі Кария және кариандардың арасындағы байланыс, Батыс Анатолия ортақ аймақ болғанына қарамастан, хетт географиясы бойынша бұрынғыларының нақты орналасқан жеріне қатысты белгісіздіктермен күрделі. Дегенмен, бұл болжам тілдік тұрғыдан да негізді, себебі финикиялықтар оларды абжад жазуында "KRK" деп атаған, ал көне парсы тілінде krka деп көрсеткен.
It is not clear when the Carians enter into history. The definition is dependent on corresponding Caria and the Carians to the "Karkiya" or "Karkisa" mentioned in the Hittite records. Bronze Age Karkisa are first mentioned as having aided the Assuwa League against the Hittite King Tudhaliya I. Later in 1323 BC, King Arnuwandas II was able to write to Karkiya for them to provide asylum for the deposed Manapa Tarhunta of "the land of the Seha River", one of the principalities within the Luwian Arzawa complex in western Anatolia. This they did, allowing Manapa Tarhunta to take back his kingdom. In 1274 BC, Karkisa are also mentioned among those who fought on the Hittite Empire side against the Egyptians in the Battle of Kadesh. Taken as a whole, Hittite records seem to point at a Luwian ancestry for the Carians and, as such, they would have lost their literacy through the Dark Age of Anatolia. The relationship between the Bronze Age "Karkiya" or "Karkisa" and the Iron Age Caria and the Carians is complicated, despite having western Anatolia as common ground, by the uncertainties regarding the exact location of the former on the map within Hittite geography. Yet, the supposition is suitable from a linguistic point of view given that the Phoenicians were calling them "KRK" in their abjad script and they were referred to as krka in Old Persian.
Гомер
Келесі рет кариандар б.з.д. бірінші мыңжылдықтың алғашқы ғасырларындағы жазбаларда кездеседі; Гомер Амфимахтың ағасы және Номионның ұлы, карий капитаны Насттың алтын қару-жарағы немесе әшекейлері туралы айтады, бұл грек қараңғы ғасырларынан бұрынғы кариандардың байлығының абыройын көрсетеді және осылайша ауызша дәстүрде сақталған.
The Carians next appear in records of the early centuries of the first millennium BC; Homer's writing about the golden armour or ornaments of the Carian captain Nastes, the brother of Amphimachus and son of Nomion, reflects the reputation of Carian wealth that may have preceded the Greek Dark Ages and thus recalled in oral tradition.
Ескі Келісім
Кейбір Киелі кітап аудармаларында кариялықтар туралы 2 Патшалар 11:4, 11:19 (; כָּרִי, еврейше сөзбе-сөз "семіз қой/ешкі сияқты", контекст бойынша "асыл" немесе "құрметті") және 2 Самуил 8:18, 15:18 және 20:23 (; כְּרֵתִי, "т" әрпіне байланысты емес, бұл криттіктер болуы мүмкін) еске алынады. Олар сонымен қатар ежелгі Египет пен Нубияда табылған жазуларда жалдамалы әскерлер ретінде көрсетілген, олар Псамметих I және II патшалықтарына жатады. Кейде оларды "Кари" немесе "Хари" деп атайды. Кариялықтардың іздері Ирандағы ежелгі Персеполис қаласында немесе қазіргі Тахт-е-Джамшидте табылды.
In some translations of Biblical texts, the Carians are mentioned in 2 Kings 11:4, 11:19 (; כָּרִי, in Hebrew literally "like fat sheep/goat", contextually "noble" or "honored") and perhaps alluded to in 2 Samuel 8:18, 15:18, and 20:23 (; כְּרֵתִי, probably unrelated due to the "t", may be Cretans). They are also named as mercenaries in inscriptions found in ancient Egypt and Nubia, dated to the reigns of Psammetichus I and II. They are sometimes referred to as the "Cari" or "Khari". Carian remnants have been found in the ancient city of Persepolis or modern Takht e Jamshid in Iran.
Грек мифологиясы
Геродоттың айтуынша, кариялықтар өздерінің атын ертедегі патша Кардың есімімен атаған, ол Лид пен Мизус ағасы болған және тиісінше лидиялықтар мен мизийлердің негізін қалаушылардың бірі, олардың барлығы Атис ұлдары. Гомер Милет қаласының (кейіннен Иония қаласы), Фтрис тауының, Мейандр өзенінің және Микале тауының жотасының Троя соғысы кезінде кариялықтардың билігінде болғанын және кариялықтар, ақын оларды түсініксіз тілде сөйлейтін халық ретінде сипаттаған, Ахаялықтарға қарсы Насттың басшылығымен троялықтарға қосылғанын жазды. Наст Амфимахтың ("екі жақтан да соққы беретін") ағасы және Номионның ұлы болған. Бұл тұлғалар тек "Илиада" кітабында және Фригиялық Дарстың Троя соғысының қысқаша мазмұнында кездеседі. Классикалық гректер Карияның солтүстік бөлігін Дорийлер келгенге дейін Иониялық гректер отарлаған деп жиі айтады. Грек құдайы Гекката, мүмкін, кариялықтардың арасынан шыққан. Расында, Геккатаға сиынған көптеген теофоралық есімдер, мысалы, Мавсолдың әкесі Геккатей немесе Геккатомн, Карияда кездеседі.
According to Herodotus, the Carians were named after an eponymous Car, a legendary early king and a brother of Lydus and Mysus, also eponymous founders respectively of Lydians and Mysians and all sons of Atys. Homer records that Miletus (later an Ionian city), together with the mountain of Phthries, the river Maeander and the crests of Mount Mycale were held by the Carians at the time of the Trojan War and that the Carians, qualified by the poet as being of incomprehensible speech, joined the Trojans against the Achaeans under the leadership of Nastes, brother of Amphimachos ("he who fights both ways") and son of Nomion. These figures appear only in the Iliad and in a list in Dares of Phrygia's epitome of the Trojan War. Classical Greeks would often claim that part of Caria to the north was originally colonized by Ionian Greeks before the Dorians. The Greek goddess Hecate possibly originated among the Carians. Indeed, most theophoric names invoking Hecate, such as Hecataeus or Hecatomnus, the father of Mausolus, are attested in Caria.
Кариандар мен лелегелер
Карьяндықтарды грек жазушылары көбінесе лелегтермен байланыстырған, бірақ кариялықтар мен лелегтер арасындағы қарым-қатынастың нақты мәні әлі де жұмбақ. Екі топтың ерекшеленгені, бірақ кейіннен бірігіп кеткені көрінеді. Страбон олардың соншалықты араласқандарын, осыдан оларды жиі шатастыратынын жазған. Дегенмен, Афиней лелегтердің кариялықтарға қатысты, лакедемондықтарға қатысты гелоттар сияқты екенін айтқан. Осы екі халықтың шатасуы Геродоттың еңбектерінде де кездеседі, ол кариялықтар Киклад аралдарында тұрғанда лелегтер деп белгілі болғанын жазды. Бәлкім, прото-карий тілінде сөйлейтіндер немесе карий және ликия тілдерінің ортақ атасы қола дәуіріндегі Арзава патшалығының элитасын құраған, оның халқының бір бөлігі лидиялықтардан тұрған. Кариялықтардың лидиялықтар мен мизиялықтармен туыстық байланысқа және мәдени жақындыққа сенгенін көрсететін маңызды дәлел – олардың бірінші астанасы Майластағы «Карий Зевсі» храмына тек лидиялықтар мен мизиялықтарды ғана қабылдауы.
The Carians were often linked by Greek writers to the Leleges, but the exact nature of the relationship between Carians and Leleges remains mysterious. The two groups seem to have been distinct, but later intermingled with each other. Strabo wrote that they were so intermingled that they were often confounded with each other. However, Athenaeus stated that the Leleges stood in relation to the Carians as the Helots stood to the Lacedaemonians. This confusion of the two peoples is found also in Herodotus, who wrote that the Carians, when they were allegedly living amid the Cyclades, were known as Leleges. It is possible that the speakers of Proto Carian, or the common ancestor of Carian and Lycian, supplied the elites of the Bronze Age kingdom of Arzawa, the population of which partly consisted of Lydians. An important evidence of the Carians' own belief in their blood ties and cultural affinity with the Lydians and Mysians is the admittance, apart from theirs, exclusively of Lydians and Mysians to the temple of the "Carian Zeus" in their first capital that was Mylasa.
Дін
Кариандықтардың ғибадат орындарының бірі Миласа қаласы болды, онда олар өздерінің ең жоғары құдайына табынып, оны Геродот "Кария Зевсі" деп атады. Зевстен өзгеше, бұл құдай - жауынгер. Жолдар мен жол тоғысқан жерлердің қамқоршысы Геккате қадірлісі кариялықтардың арасынан шыққан болуы мүмкін. Геродот оны Афина деп атайды және апат жақындағанда оның қызметшісі сақал өсіретінін айтады. Милетке жақын Латмос тауында кариялықтар Айға ғашық болған және елу баланың әкесі болған Эндимионға табынып жүрді. Эндимион өзіне арналған киелі орында мәңгілік ұйықтады, ол римдік дәуірге дейін сақталды. Бұл аймақтан бізге Афродита мен Теа Матер Адрасттың діни қызметшісі болған Карминия Аммия есімді кем дегенде бір қызметші белгілі.
One of the Carian ritual centers was Mylasa, where they worshipped their supreme god, called "the Carian Zeus" by Herodotus. Unlike Zeus, this was a warrior god. It is possible that the goddess Hecate, the patron of pathways and crossroads, originated among the Carians. Herodotus calls her Athena and says that her priestess would grow a beard when disaster pended. On Mount Latmos near Miletus, the Carians worshipped Endymion, who was the lover of the Moon and fathered fifty children. Endymion slept eternally, in the sanctuary devoted to him, which lasted into Roman times. There is at least one named priestess known to us from this region, Carminia Ammia who was priestess of Thea Maeter Adrastos and of Aphrodite.
Археология
1950 жылдары Дж. М. Кук пен Г. Э. Бин Карияда жан-жақты археологиялық зерттеулер жүргізді. Кук соңында Карияның тарихқа дейінгі ешқандай іздерден мүлдем құр айырылған деген қорытындыға келді. Оның мәліметтеріне сәйкес, үшінші мыңжылдыққа қатысты табылар көбінесе Эгей теңізі жағалауында немесе оған жақын аумақтарда шоғырланған. Екінші мыңжылдықтан Асарлықтағы субмикендік және Милет пен Майласа маңындағы микендік қалдықтарынан басқа ештеңе белгілі емес еді. Археологиялық тұрғыдан алғанда, кариялықтар ешқандай ерекшеліктерімен көзге түспеді, себебі қолда бар материалдық дәлелдер олардың мәдениеті грек мәдениетінің ғана көрінісі екенін көрсетті. 1970 жылдары Кариядағы қосымша археологиялық қазбалар Ясус қаласында микендік құрылыстарды (олардың астында екі «миной» деңгейі анықталды), сондай-ақ протогеометриялық және геометриялық материалдық қалдықтарды (яғни зираттар мен керамикалық ыдыстарды) ашты. Археологтар Сардис, Родос және Мысырда, фараонның жалдамалы әскерлері ретінде кариялықтардың болғанын растады. Әсіресе Родос аймағында, «птолемей» деп аталатын кариялық камералы қабірлердің түрі аралдағы кариялық үстемдік кезеңімен байланысты болуы мүмкін. Археологиялық белсенділіктің күшеюіне қарамастан, кариялықтар Анатолияның жергілікті халқы емес сияқты көрінеді, өйткені Карияның жағалау және ішкі аймақтары тарихқа дейінгі дәуірде көбінесе бос жатқан. Кариялықтар неолиттік қоныс жайлаушылардың ұрпақтары деген пікір неолиттік Карияның көбінесе шөлді болғандығымен қайшы келеді. Карияда өте шағын неолиттік халық болғанмен, «кариялықтар» деп аталатын адамдар шын мәнінде Эгей теңізінен шыққан және біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықта Оңтүстік-Батыс Анатолияға қоныстанған болуы мүмкін.
Throughout the 1950s, J. M. Cook and G. E. Bean conducted exhaustive archaeological surveys in Caria. Cook ultimately concluded that Caria was virtually devoid of any prehistoric remains. According to his reports, third millennium finds were mostly confined to a few areas on or near the Aegean coast. No finds from the second millennium were known aside from the Submycenean remains at Asarlik and the Mycenaean remains at Miletus and near Mylasa. Archaeologically, there was nothing distinguishing about the Carians since the material evidence so far only indicated that their culture was merely a reflection of Greek culture. During the 1970s, further archaeological excavations in Caria revealed Mycenean buildings at Iasus (with two "Minoan" levels underneath them), as well as Protogeometric and Geometric material remains (i. e. cemeteries and pottery). Archaeologists also confirmed the presence of Carians in Sardis, Rhodes, and in Egypt where they served as mercenaries of the Pharaoh. In Rhodes, specifically, a type of Carian chamber tomb known as a Ptolemaion may be attributed to a period of Carian hegemony on the island. Despite this period of increased archaeological activity, the Carians still appear not to have been an autochthonous group of Anatolia since both the coastal and interior regions of Caria were virtually unoccupied throughout prehistoric times. As for the assumption that the Carians descended from Neolithic settlers, this is contradicted by the fact that Neolithic Caria was essentially desolate. Though a very small Neolithic population may have existed in Caria, the people known as "Carians" may in fact have been of Aegean origin that settled in southwestern Anatolia during the second millennium BC.