Кіріспе
Жоғарғы Месопотамиядағы ежелгі қала
Топономия
Харран атауы қала туралы ең ерте құжаттарда кездеседі және ежелгі заманнан бері үздірілмей қолданылып келеді, көбінесе өзгеріссіз. Харран шумерлер мен хеттердің алғашқы клинопись жазбаларында 𒌷𒊮𒆜 деп тіркелген, кейде 𒆜 деп қысқартылып, Ḫarrānu(m) деп транслитерацияланған. Ḫarrānu сөзбе-сөз "саяхат", "сауда керуені" немесе "жол торабы" деген мағынаны білдіреді. Ол көбінесе "сауда керуені жолы" немесе "бағыттардың және сапарлардың тоғысқан жері" деп түсіндіріледі. Харран арамей тілінде ܚܳܪܳܢ (hrn), еврей тілінде חָרָן (Ḥaran), араб тілінде حَرَّان (Ḥarrân), Осман түрік тілінде حران (Harrān) және қазіргі түрік тілінде Harran деп аталады. Ежелгі ассириялықтар бұл қаланы Хузирина деп атаған. Ḫarrānu эллинистік кезеңде Каррай (Kάρραι) деп грекшелендірілді. Римдіктер кейін грек атауын латын тілінде Карре деп латыншалады. Тарихи әдеби көздерде Харран мен Карренің маңыздылығын ескеретін ғалымдар ежелгі қала үшін "Карре Харран" деген құрама атауды қолданады. Византия империясы тұсында қала Карре (Kάρραι) деп атала берді, бірақ кейде ондағы күшті бұтпастық дәстүрлерге сілтеме жасай отырып, "бұтқа табынушы гректердің қаласы" – Хеленополис (Eλληνóπoλις) деп те аталды.
Ерте тарих
Харан Эвфрат пен Тигр өзендерінің арасындағы маңызды географиялық тоғысқан жерде, сондай-ақ ежелгі Месопотамия мен Анатолия мәдениеттерінің шекарасында орналасқан. Харранды қоршаған аймақтағы ең ерте қоныстар б.з.д. 10000–8000 жылдарына дейін жетеді, ал оның жақын маңындағы қоныстар б.з.д. 6000 жылға дейін болғандығы белгілі. Бұл аймақ б.з.д. 2750 жылға дейін шумерлер мен хеттердің бақылауында болды, содан кейін ежелгі семит тілінде сөйлейтін халықтар басып алды. Харран туралы ең ерте жазба мәліметтерде қаланың өзі б.з.д. 2500–2000 жылдары шумерлік Ур қаласынан келген саудагерлердің сауда бекеті ретінде құрылғандығы айтылады. Харран ертеден-ақ Месопотамияның ай құдайы Наннамен (кейіннен Син деп аталды) байланысты болды және жақын арада айға арналған қасиетті қала ретінде танылды. Харранның үлкен ай ғибадатханасы – Эхулькхул ("Қуаныш ғибадатханасы") б.з.д. 2000 жылға дейін қалада болған. Син Урдың басты құдайы болған, оның ғибадатханасы да сонда орналасқан еді. Дональд Фрюдің сөзіне сүйенсек, күн Харранды қоршаған ыстық және шөл даланың табиғи жауы болған, ал түн (демек, ай) көбірек жұбаныш сыйлаған. Дегенмен, Харранда күн құдайы Шамашқа арналған ғибадатхана да болған деп есептеледі. Қаланың тағы бір маңызды құдайы – Синнің ұлы Нұску, жарық құдайы. Орта ғасырларға дейінгі Харранның архитектурасы мен жоспарлауы туралы көбінесе мәлімет жоқ, бірақ ортағасырлық деректерге сәйкес, қала шамалы ай пішіндес жоспармен жобаланған деп саналады. Деректерде қандай ай пішіні айтылғаны нақты емес. Харранның діни билігі Синнің атынан сөйлегендіктен, саяси келісімдерге кепілдік беруге лайықты деп есептелді. Б.з.д. 2000 жылы Эхулькхулда Мари мен Бану Ямина аморлық тайпасы арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Синнің Харрандағы құдайына сілтеме жасайтын басқа келісімдерге б.з.д. 14 ғасырға жататын хеттердің Шоппилулиума I мен Митаннидің Шаттивазасы арасындағы келісім, сондай-ақ б.з.д. 8 ғасырға жататын Ассирия патшасы Ашшур-нарири V пен Арпадтың Мати'илуы арасындағы келісім кіреді. Харран маңызды Месопотамия мәдени, сауда және діни орталығына айналды. Діни маңыздылығынан өзге, Харран сауда жолдарының тоғысқан жерде орналасқандықтан да маңызды болды. Харран арқылы көптеген тауарлар өткендіктен, ол жиі шабуылға ұшырады. Б.з.д. 19 ғасырда Харранды қоршаған жерлерді жартылай көшпелі тайпалардың конфедерациялары басып алды. Келесі ғасырда аморлық патша Шамши-Адад I (б.з.д.) Харран аймағын жаулап алып, сауда жолдарын жау күштерінен қорғау үшін жорық ұйымдастырды. Б.з.д. 18 ғасырдың басында Шамши-Адад I патшалығының құлауынан кейін Харран бір уақытқа тәуелсіз қала-мемлекет болды; Зимри Лим тұсындағы Мари архивтерінде Харранды Асди Таким есімді патша билік еткені жазылған. Харран кейіннен б.з.д. 16 ғасырда Митанни патшалығына қосылды.
Ассирия мен Бабыл
Харранды Митанниден Ассирия патшасы Адад-нирари I (б.з.д.) жаулап алған. Қала б.з.д. 1100 жылдарға дейін Орта Ассирия империясына толық қосылмады, ал оған дейін оны арамейлер жиі басып алған. Ассирия билігі тұсында Харран бекітілген провинциялық астанаға айналды, маңыздылығы жағынан тек Ассур астанасынан ғана кем болды. 10 ғасырда Харран, Ассурмен бірге, Ассирия патшасына салық төлеуден босатылған сирек қалалардың бірі болды. 9 және 8 ғасырларда б.з.д., Харран Ассирияның бас қолбасшысы – туртанудың ордасы болды. Харран ай құдайының қасиетті қаласы болғандықтан, Месопотамияның көптеген патшалары қаланың діни қызметкерлерінен бата алу және билігін растау үшін осы қалаға сапар шекті, сондай-ақ Харранды және оның храмдарын жаңартты және кеңейтті. Эхульххулді Неоассирия кезеңінде патшалар Шалманесер III (б.з.д.) және Ашурбанипал (б.з.д.) екі рет жаңартты. Харранның ай культінің пайғамбарлары мен оракулдарының болжамдары жоғары бағаланды; 670 жылдары Харрандықтар Есархаддонның (б.з.д.) Египетті жаулап алатынын және Харраннан Нуску оракулы патша деп жариялаған Сасидің, жеңіліске ұшырағанға дейін империяда кең қолдау табатынын дұрыс болжады. Есархаддонның билігі кезінде Эхульххул ежелгі Таяу Шығыстағы ең маңызды діни қасиетті орындардың біріне айналды, және ол осы мәртебені ғасырлар бойы сақтап келді. Неоассирия империясы б.з.д. VII ғасырдың соңында жаңа құрылған Нео-Вавилон империясы және мидиялықтармен жеңілді. Ассирияның астанасы Ниневия 612 жылы құлады, бірақ мұрагер ханзада Ашшур-убаллит II басқаратын Ассирия армиясының қалдықтары Харранда жиналды. Сондықтан Харранды ежелгі Ассирияның қысқа ғасырлық соңғы астанасы деп есептейді. Ашшур-убаллит II Харранда таққа отыру рәсімінен өтті, оны Син билікке бекітті. 610 жылдың қысынан 609 жылдың басына дейін созылған ұзақ қоршаудан кейін Харран вавилондықтар мен мидиялықтар тарапынан басып алынды, бұл Неоассирия империясының соңына белгі салды. Эхульххул осы кезде мидиялықтар тарапынан қиратылды және көп жылдар бойы ескерусіз қалды, бірақ ақырында Харраннан шыққан Нео-Вавилон патшасы Набонид (б.з.д.) оны қалпына келтірді. Қаланың өзі де Набонид билігінде айтарлықтай жаңғыртылды.
Антикалық дәуір (539 б.з.д.640)
539 ж. Жаңа Вавилон империясы құлағаннан кейін, Харран Ахеменид (539–330 б.з.д.), Македония (330–312 б.з.д.) және Селевкид (312–132 б.з.д.) империяларының бақылауында болды. Селевкидтер кезінде Харран көбінесе әскери колония ретінде жұмыс істеді, ал Македония жаулап алуынан бастап көптеген гректер Харранға қоныстанды. Ғасырлар бойы грек үстемдігінде Харран мәдениеті бірте-бірте грекшеленді. Селевкид империясы құлағаннан кейін, Харран б.з.д. 132 ж. Осроен патшалығының құрамына кірді, оны Набатей араб Абгарид әулеті биледі және көбінесе Парфия империясының қарауында болды. Абгарид билігі жергілікті айға табыну культін ынталандырған болуы мүмкін; ай ежелгі бедуин және Набатей араб діндерінде маңызды рөл атқарды. Б.з.д. бірінші ғасырдан бастап антикалық дәуірдің соңына дейін Харран әдетте Рим (кейін Византия) және Парфия (кейін Сасанид) империяларының шекарасында немесе жанында орналасқан. Харран екі империя арасында жиі иеленушісін ауыстырды, бірақ көбінесе тәуелсіздігін сақтап тұрды. Б.з.д. 53 ж. қалада римдіктер мен парфтар арасындағы Карр шайқасы болды, онда парфтық генерал Сурена римдік триумвир Марк Лициний Красссты жеңіп, өлтірді, бұл рим тарихындағы ең ауыр әскери жеңілістердің бірі болды. Осроен (сонымен қатар Харран) алғаш рет 162–166 ж. Люций Верус пен Авидий Кассий соғыстарының нәтижесінде римдік бақылауға келді. Харран император Септимий Севердің тұсында колониялық мәртебеге ие болды. Рим дәуіріндегі дереккөздер Харранды бекітілген гарнизондық қала ретінде сипаттайды. 217 ж. рим императоры Каракалла Харранда Син ғибадатханасына барған кезде өлтірілді. Харран, Нисибис және Хатра қалаларымен бірге 238–240 ж. Сасанид патшасы Ардашир I басып алды, бірақ император Гордиан III оларды тез қайтарып алды. Кейін 296 ж. Харранда болашақ император Галерий Сасанид патшасы Нарсеге қарсы шайқаста жеңіліске ұшырады. Аммиан Марцеллинның (359 ж.) жазбаларында Харран қабырғаларының нашар күйде екені айтылады. Бұл мәселе Юстиниан I билік еткен кезеңде жүргізілген жөндеу жұмыстарынан кейін ғана түзетілді. Месопотамия мен Сирия христиандығына айналғаннан бастап орта ғасырларға дейін Харран жақын маңдағы Эдесса қаласымен бәсекелестікке түсті, себебі екі қала да христиандыққа қатысты әртүрлі көзқарастарды ұстанды. Эдесса жаңа дінді ерте қабылдады, ал Харран ғасырлар бойы жалған діннің бекінісі болып қала берді және Шығыс Сириядағы жалған діннің ең ірі орталығына айналды. Харранда 4 ғасырда да әлі де жалған діндер басым болды, сондықтан 361 ж. Харранға тағайындалған епископ қалада тұрудан бас тартып, Эдессада қоныстанды. Жалған тәңірлерге табынушылыққа толы болғанына қарамастан, Харран христиандар үшін қызығушылық тудырды, өйткені қала Жаратылыс кітабында Ыбырайым мен оның отбасы Халдейлер жеріндегі Урдан Қанаанға бара жатқанда тоқтаған жер ретінде еске алынады. Соңғы рим императоры Юлиан христиандық Эдессадан қасақана бас тартып, 363 ж. Харранда тоқтады, өзінің алдағы парсы жорығында ай ғибадатханасының оракулдарымен кеңесу үшін. Бұл кезде Харранда Синге табынушылық жалғасып жатқаны белгілі болса да, Юлианның ай құдайы Лунамен ақылдасқандығы туралы қызықты мәлімет бар. Оракулдар императорды жақындап келе жатқан апат туралы ескертті, бірақ Юлиан соған қарамастан соғысқа кірісіп, соғыста қаза тапты. Рим империясының ішінде Юлиан қайтыс болғаннан кейін бүкіл қала бойынша аза тұту жариялаған жалғыз қала Харран болды. Кейінгі деректерге қарағанда, ежелгі Харранның жалған тәңірлеріне табынушылар арасында Син, Бат Никкаль (Синнің жұбайы; оның ежелгі жұбайы Нингалдан өзгеше аты), "иттерімен бірге ие" (Нергал құдайының жергілікті нұсқасы ретінде танылған), Тар'ата (Сирияның Атаргатис құдайымен байланысты), Гадлат (араб құдайы) және мүмкін Шамаш болды. Бұрын Харранның жалғыз басты құдайы Син болса да, ол осы уақытқа дейін бірнеше ежелгі құдайлардың ішіндегі ең маңыздысы ғана болды. Харранның пұтқа табынушылары Рим империясының христиандығына айналуының бір мәселесіне айналды. V ғасырдың басында теолог Феодорет Харранды "жабайы жер, жалған тәңірлерге табынушылықтың тікендерімен толы" деп сипаттады. Эфесте өткен екінші соборда (449 ж.) Харран епископы Степанға пагандықтан пара алып, олардың діни рәсімдерін бейбітшілікпен орындауға рұқсат бергені үшін айып тағылды. Харранды 549 ж. Сасанид патшасы Хосров I қысқа уақытқа басып алды, ол Харранды Эдессадан талап еткен салық төлеуден босатты, өйткені Харран оның жаулары сияқты христиан емес, "ежелгі діннің" бекінісі болды. Христиандық Рим империясының соңғы кезеңінде Харранда пагандықтың сақталуын тек пагандықтардың шіркеу шенеуніктері мен азаматтық әкімшіліктеріне үнемі пара беруімен түсіндіруге болады. 590 ж. император Маврикий Харран епископы Степанға Харранның пагандықтарын қуғынға салуға бұйрық берді. Христиандыққа көшпеген көптеген адамдар, соның ішінде әкім Акиндин, өлімге кесілді. Осы кезде Харранның христиандары мен пагандықтары қаланың бөлек аудандарында тұрды.
From the time of the Christianization of Mesopotamia and Syria until long into the Middle Ages, Harran developed a rivalry with the nearby city of Edessa due to the cities having polarised attitudes concerning Christianity. Whereas Edessa adopted the new religion very early, Harran remained a pagan stronghold for centuries and became the largest center of pagan cults in eastern Syria. Harran was still overwhelmingly pagan in the 4th century, to the degree that the bishop appointed to Harran in 361 refused to reside in the city and instead lived in Edessa. Despite its paganism, Harran was a site of interest to Christians since the city is mentioned in the Book of Genesis as the town where Abraham and his family stopped on their way from Ur of the Chaldees to Canaan. The last pagan Roman emperor, Julian intentionally avoided the Christian Edessa and instead stopped at Harran in 363 to consult the oracles of the moon temple on his upcoming Persian campaign. Although it is known that Sin was still worshipped at Harran in this time Julian is curiously stated to have consulted the female moon deity Luna. The oracles warned the emperor of impending disaster but Julian proceeded anyway and was killed in the war. Harran was the only city in the Roman Empire to declare citywide mourning after Julian's death. Later sources indicate that the deities worshipped by the pagans of Harran in late antiquity included Sin, Bat Nikkal (consort of Sin; a different name from his ancient consort Ningal), the "lord with his dogs" (identified as a localised version of the god Nergal), Tar'atha (identified with the Syrian goddess Atargatis), Gadlat (an Arabian goddess), and perhaps Shamash. Though Sin had in the past been the only major deity in Harran, he was by this point only the most important of several different ancient gods. The pagans of Harran became an issue in the increasingly Christianised late Roman Empire. As late as the early 5th century, the theologian Theodoret wrote that Harran was "a barbarous place, full of the thorns of paganism". At the Second Council of Ephesus (449), the Bishop of Harran, Stephen, was accused of accepting bribes from pagans to let them practice their rituals in peace. Harran was briefly captured by the Sasanian king Khosrow I in 549, who exempted the city from paying the tribute he demanded from Edessa on account of Harran not being Christian like his enemies but rather a stronghold of the "old religion". The endurance of paganism at Harran in the Christian late Roman Empire is likely only explainable through the pagans there offering regular bribes to church officials and civil administrators in the region. In 590, Emperor Maurice ordered the Bishop of Harran, Stephen, to persecute the pagans of Harran. Many who refused to convert to Christianity, including the governor Acindynus, were executed. By this time, the Christians and pagans of Harran lived in separate quarters of the city.
Халифаттар тұсындағы Харран
Маврикийдің Харандағы мүшріктерді қуғындауы мүшрік қауымының күшіне аз әсер етті және Харан көбінесе мүшрік қала болып қалды. 639-640 жылдардың қысында Ияд ибн Ғанм бастаған Рашид халифатының әскерлері Харранды қоршағанда, қаланың бейбіт түрде тапсырылуы туралы келіссөздерді қаланың мүшріктері жүргізді. Ибн Ғанм Харранды басып алғаннан кейін харандықтарға жаңа айға арналған ғибадатхана сыйлағандығы жазылған. Ислам билігі кезінде Харран Дияр-Мудар аймағындағы ең маңызды елді мекендердің біріне айналды. 657 жылы халифа Әли Харанилерден Муавия I-ге қарсы көмек сұрады, бірақ Харанилер сол жылы Сиффин шайқасында Муавия жағына шықты. Жауабында Әли Харран халқының көп бөлігін қырғынға ұшыратып, өлтірді. Омейяд халифаты (661-750) кезінде Харран жаңартылып, қайтадан гүлденді. 717 жылы халифа Омар II Харранда алғашқы мұсылман университетін құрды, халифаттың басқа қалаларынан (Александриядан қоса) көптеген ғалымдарды шақырып, оларды Харранға орналастырды. Харран 744 жылдан 750 жылға дейін Омейяд халифатының соңғы халифасы Марван II тұсында оның астанасы болды. Марванның сарайын Харранға көшіруінің себебі белгісіз, бірақ бұл халифаттың шығыс провинцияларын жақсырақ бақылау немесе қаладағы мүшріктердің христианға қарсы көзқарасымен байланысты болуы мүмкін, олар Омейядтарға ешқашан адал болған емес. Елорданың Харранға көшірілуі кейбір наразылық тудырды; Бану Калб тайпасы мұны Сирияны тастап кету деп қарады және Язид ибн Халид әл-Қасри басшылығымен бұрынғы Дамаск астанасын қоршады, бірақ олар басылды. Харран кейбір ерекше құқықтарға ие болса да, Аббасид халифаты кезінде астана ретіндегі функциясын жалғастырмады. Әл-Мансур Солтүстік Месопотамиядағы барлық қалалардың қабырғаларын бұзуға бұйрық бергенде, Харран ерекше жағдайға ие болды. Харран университеті 8-шы ғасырда, әсіресе Аббасид халифасы Харун әл-Рашид тұсында өзінің алтын ғасырына жетті. Осы кезеңде көптеген көрнекті ғалымдар университетте математика, философия, медицина және астрология сияқты пәндерді оқыды. Университет сонымен қатар сириялық және грек тілдерінен араб тіліне аудармалар жасаудың маңызды орталығы болды және Харран ғылым мен білім орталығы ретінде гүлденді. Әл-Рашид сонымен қатар Харранды жаңа сумен қамтамасыз етіп, Балих өзенінен канал салдырды. Бір кезде неоплатонизм Харран зиялыларына таныстырылды, бірақ нақты уақыты белгісіз. Оны 9-шы ғасырдың соңында Бағдатта неоплатонизмді оқыған Табит ибн Қурра ғалым әкелген болуы мүмкін. Неоплатонизмді Харранға 6-шы ғасырда Киликиялық Симплиций сияқты неоплатонистер әкелген болуы мүмкін, олар Византия империясындағы қуғын-сүргіннен қашқан. Жергілікті Харан діні ежелгі Месопотамия діні мен неоплатонизмнің қоспасы ретінде дамыды және Харран ислам дәуірінде өзінің күшті мүшрік дәстүрлерімен танымал болды. Қала әртүрлі діндерді ұстанатын гетерогенді халыққа ие болды. Кейбіреулері мұсылмандар қабылдайтын синкретистік сенімдерді қабылдады, ал басқалары ежелгі Месопотамия мен Сирияның ескі құдайларын құрметтеуді жалғастырды, ал кейбіреулері негізінен жұлдыздар мен планеталарға табынуды жалғастырды. Харрандық мүшріктер өздерін ежелгі жұлдызға табынушы өркениеттердің мұрагерлері деп санады. Харранда мүшріктермен қатар мұсылмандар, христиандар, яһудилер, самариялықтар, зороастрийлер, манихейлер және басқа да топтар өмір сүрді. 830 жылы Харун әл-Рашидтің ұлы Әл-Мамун Византия империясына шабуыл жасауға аттанған әскерімен Харранға келді және қаладағы көптеген мүшріктердің болуына байланысты қаланы жоюды көздеді. Әл-Мамун халықтан мұсылмандар, христиандар немесе яһудилер ("кітап иелері", ислам заңымен қорғалған) екендерін сұрады. Олар өздерін "сабиандар" деп атады, бұл Құранда қорғалған, бірақ сол кезде олардың кім екенін ешкім білмеген құпия діни топ. Пайғамбары кім екені туралы сұрағанда, харандықтар олардың пайғамбары ертедегі грек тұлғасы Гермес Трисмегист екенін мәлімдеді. Көптеген ислам жазушылары Харрандықтардың талаптарын көріп, оларды сабиан емес, мүшріктер деп санады, сондықтан оларға ешқандай ерекше төзімділік немесе қорғау құқығы болмады. 933 жылы Харран мүшріктеріне ислам дінін қабылдауға бұйрық берілді, бірақ келесі жылы қалаға келген саяхатшы әлі де жұмыс істеп тұрған қалған қоғамдық ғибадатхананы басқаратын мүшрік дін басшыларының бар екенін тапты. Харрандағы мүшріктерге деген төзімділік 10-шы ғасырдың соңында жаңадан жаңартылған сияқты көрінеді.
Орта ғасырдың соңы
Аббасид халифатының және оның вассалдарының (Хамданидтер әулеті) Хараран төңірегіндегі билігі 10 ғасырдың соңында әлсіреген. Осы кезеңде Нумайрид әулеті деген жаңа жергілікті араб әулеті пайда болды. Олар 990 жылдан 1081 жылға дейін Харранды астанасы ретінде кішкентай мемлекет басқарды. Нумайридтер билігінде 11 ғасырда Харандағы түрлі діндерге төзімділік соңғы рет жойылды, соңғы ай құдайларына арналған ғибадатханалар жабылып, қиратылды. Бұл оқиғаның нақты күні мен оған байланысты жағдайлар белгісіз. Бұл, мүмкін, 1038 жылы Харран Фатимид халифатының бақылауына өткен кезде, Нумайрид билеушісі Шабиб ибн Уаттабтың бағынуымен немесе 1083 жылы болған сәтсіз көтеріліспен бірге болған болуы мүмкін. 1059 жылы Византиялық дәуірде салынған Харран қамалы Нумайрид билеушісі Мани ибн Шабибтің кезінде қайта салынды және нығайтылды. 1180 жылдарға қарай Харран толығымен Ислам дініне берілді, бұрынғы ай культінің іздері жоқтың немесе аз ғана болды. 11 ғасырдың соңы мен 12 ғасырдың басында Солтүстік Месопотамия мен Сириядағы саяси билік фрагменттелген. Харран түрлі жергілікті мұсылман билеушілері үшін, жақын жердегі крестшілер мемлекеттеріне қарсы салмақ ретінде маңызды қала болды. Нумайридтердің Харранды басқаруы 1081 жылы қала Уқайлид әулетінің қолына өткенде аяқталды. Содан кейін қала түрлі түрік билеушілерінің бақылауында болды: алдымен Мосулдың Джикирмиш (1102–1106), содан кейін Мардиннің Артукидтері (1106–1127), және 1127 жылы Харранды басып алған Зенгид әулеті, Имад әл Дин Зенгидің басшылығымен. 12 ғасырда Харран кейде Эдесса графтығының ықпалында болды, ол қысқа ғұмырлы крестшілер мемлекеті еді. Крестшілер Харранды басып алғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ, бірақ Харран қамалында крестшілер сәулетінің ерекше белгілері бар христиан шіркеуінің қалдықтары сақталған, бұл крестшілердің бейбіт өмір сүргенін көрсетеді. Христиандық Эдессаның өркендеуі Харранның құлдырауына ықпал етті. Эдессадағы жер асты суы Харраннан жоғары болды, ал Эдессада құдықтар көптеп салынған сайын Харрандағы құдықтар біртіндеп құрғап қалды. Харран 12 ғасырда да әлі ежелгі тарихымен танымал болды. Хаммад әл-Харранидің қазір жоғалған еңбегінде Харран үлкен су тасқынынан кейін құрылған алғашқы қала болды деп айтылған. Су тапшылығының қаупіне қарамастан, Харран Зенгидтерден кейінгі Аюбид сұлтанатының билігі кезінде маңызды қала болып қала берді. Саладин Харранның Ұлы мешітін кеңейтіп, кейін Харранды ағасы Әл-Адилге (кейінірек 1200–1218 жылдары сұлтан болған) берді. Әл-Адил кейін Харранды ұлы Әл-Камильге (кейінірек 1218–1238 жылдары сұлтан болған) берді. Харран содан кейін Әл-Камильдің ағасы Әл-Ашраф Мұсаның билігінде болды (1202–1228/1229), оның қайтыс болуынан кейін қаланың маңызы бірте-бірте төмендеді. Харранды 1237 жылы Хорезмдіктер басып алды, Хорезм империясының құлауынан кейін олар өз отанынан қуылды, бірақ қамалды Аюбид билеушісі Ас Салих Айюб сақтап алып, нығайтты, бірақ ол көп ұзамай Мосулдың Бадр әл Дин Лулуға қарсы әскери көмек алу үшін Хорезмдіктерге беруге мәжбүр болды. Харранды кейінірек 1240 жылы Алепполық Ан Насир Юсуф Аюбидтер Хорезмдіктерден қайтарып алды. Харран 1259 немесе 1260 жылы Хулагу ханның басшылығымен Моңғол империясының бақылауына өтті. Харран қамалы, дәстүрлі түрде басқа губернатордың басқаруына берілгендей, бір мұнарасы бұзылғанға дейін біраз уақыт бойы қарсылық көрсетті. Моңғолдардың билігінде Харран бірнеше жыл бойы ірі қалалық орталық ретінде гүлденуін жалғастырды. Моңғолдардың Харранды билеуіне Рум сұлтанаты мен Мамлюк сұлтанаты қарсылық көрсетті. 1271 жылы моңғолдар Харранды тастап кетуге шешім қабылдады, халықты жақын қалаларға, Мардин мен Мосулға көшірді. Қаланың неліктен тасталғаны және қандай күйде қалдырылғаны туралы есептер әртүрлі. Бір есепте қала бір жыл бұрын түріктермен болған шайқаста зақымданған, бұл тастауға себеп болды делінеді, ал екіншісінде моңғолдар өздері тастап кеткен кезде зақымдануға себеп болды. Моңғолдар қақпаларды қабырғалап, қалғандарын сақтап қалды немесе қаланы құрылыс материалдарын алу үшін тонап, қалғандарын өртеп жіберді делінеді. Тастаудың басты себебі судың азаюы болды. Харранның су сақтау жүйелері бұзылып, құдықтары жеткілікті су өндіре алмағандықтан, халықтың санын сақтау мүмкін болмады. Тастаудың тағы бір себебі Харранды ұстап қалу мен қорғаудың қиындығы және қаланың ұсынып тұрған стратегиялық құндылығының аздығы болуы мүмкін.
Кейінгі тарих (1271 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
Харранды 1270 жылдары мамлюк сұлтандары моңғолдардан қайтарып алды. Мамлюктер қаланы бір кездері, әсіресе 1330 немесе 1340 жылдары жөндеп, жергілікті әскери губернатордың орнына айналдырды, бірақ қаланы қайта жаңғыртуға көп күш жұмсалмады. Осы уақытқа дейін Харран ірі сауда жолдарында болған жоқ. Бұл жерде, қамалдың жанында шағын ауыл сияқты қоныс пайда болды. Харран қабырғаларының ішіне бірте-бірте табиғи жолмен топырақ пен құм жиналды. Ғасырлар бойы аздаған ғимараттар топырақтан жоғары көрінді; қамал төбедегі орны мен оның үздіксіз пайдаланылуының арқасында сақталды. Мешіттің діни және тарихи маңызы бар болғандықтан оның қалдықтары да сақталды. 16 ғасырдың басында аймақты басып алған Осман империясы тұсында Харран нахияның (ауылдар тобынан тұратын жергілікті әкімшілік бірлік) орталығы болды. Осман сұлтаны Селим I кезінде бұрынғы Харран университеті жөнделді, бірақ оның билігінен кейін маңыздылығы төмендеді. Османдықтар қамалды пайдалануды жалғастырды және қаланың оңтүстік бөлігінде кішкентай мешіт салды, бірақ Харран Осман билігі кезінде біртіндеп құлдырап, ақырында тұрақты қоныс орнынан айырылды. Харран соңғы бес жүз жыл бойы жергілікті көшпелі халықтар үшін уақытша тоқтау орны болды. Орта ғасырлардан бері және бүгінге дейін Харранның ішінде және айналасында тұрып келе жатқан ірі жартылай көшпелі тайпалардың бірі – қаланың ортағасырлық Нумайрид билеушілерінің ұрпақтары, Нмер тайпасы. 1840 жылдары Харран тағы да жартылай тұрақты ауылдық елді мекенге айналды, бірақ тұрғындары жаз айларын үйлеріндегі зиянкестерден сақтану үшін ауылдың сыртында өткізді. 20 ғасырдың ортасына қарай Харран шамамен жүз үйден тұрады, онда жартылай қоныстанған көшпелі арабтар тұрды, олардың көпшілігі жыл бойы сол жерде тұрмады. Қаланың ежелгі су жүйелері ұзақ уақыттан бері жарамсыз болды және 20 ғасырда Харранның қабырғаларының батысында Жақыптың құдығы ғана су көзі болды. Ежелгі қабырғалардың ішіндегі алты құдық жұмыс істесе де, олар тек ащы су берді және жануарларды сумен қамтамасыз ету үшін ғана пайдалы болды. Харрандағы су оның ежелгі қираған жерінен сіңіп жатқан тұз тасынан ластанған болуы мүмкін. 20 ғасырдың ортасынан бастап Харран жергілікті суару және ауыл шаруашылығының жетістіктеріне байланысты қайтадан тұрақты қонысқа айналды. Бұл дамуда 1970 жылдары басталған Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасы маңызды рөл атқарды, ол суару арқылы бұрынғы құрғақ шөл далаларын Харранды қоршаған өнімді ауыл шаруашылығы алқаптарына айналдырды. Харран 1992 жылы болашақ даму жоспарын алды. Ежелгі қаланың қираған жерлері 2000 жылы Түркияның Дүниежүзілік мұра орындарының алдын ала тізіміне енгізілді. Харранның экономикалық және демографиялық өсуі жылдамдауы күтілуде, бұл Харранды маңызды жергілікті орталыққа айналдырады. Сирия азаматтық соғысынан туындаған экономикалық қиындықтар Харран отбасыларын жұмыс іздеу үшін басқа қалаларға, мысалы, Урфа (көне Эдесса), Адиаман және Газиантепке көшіруге мәжбүр етті.
Ескерткіштер мен қираған үйінділер
Харран қамалы – белгісіз мерзімде салынған, ірі кірпіштен тұрғызылған бекініс. Бірақ, қақпаларының бірінен табылған ежелгі грек жазбалары оның Византиялық билік кезінде (4-7 ғасырлар) салынғанын көрсетеді. Мүмкін, бұл құрылыс мұсылмандық билік тұсында, 9 ғасырда бой көтерген болуы да мүмкін. Егер 9 ғасырда салынбаса, ол ерте ислам дәуірінде кеңейтілген болуы ықтимал. Құлайтын алдында қамал үш қабатты құрылыс болған. Бұл бастапқыда сарай ретінде салынған, бірақ 11-13 ғасырларда Харран төңірегіндегі аймақтағы саяси тұрақсыздық кезінде, қамалға айналдырылған. Қамал жақында Түркия Мәдениет және туризм министрлігінің қолдауымен ішінара қазылып, қалпына келтірілді. Харран Анатолиядағы ең көне мешіт орналасқан жер, ол Ұлы мешіт немесе Жұма мешіті деп белгілі. Бұл мешітті 744-750 жылдары Омейяд халифасы Марван II салған, сол кезде қала оның астанасы болған. Мешіттің құрылысы оның тарихы барысында бірнеше рет қалпына келтірілгенін көрсетеді. Биіктігі бойынша өлшенген мешіт ғасырлар бойы қирап, бүгінде оның аз бөлігі ғана сақталған. Сақталған бөліктеріне шығыс қабырғасы, михраб, фонтан және биік минарет кіреді. Харрандағы тағы бір маңызды тарихи ескерткіш – қаланың археологиялық қазбаларының ортасында орналасқан, үлкен аумақты алып жатқан және ішінара сақталған ежелгі зират қамалы. Зират қамалы әртүрлі мәдениеттерге тән жазуларды және сәулеттік элементтерді сақтап, б.з.б. 3 ғасыдан б.з. 13 ғасырына дейін үздіксіз пайдаланылған. Зират қамалының өзі Харраннан да көне болуы мүмкін, себебі қазба жұмыстарынан б.з.б. 5000 жылға дейін сақталған керамикалық бұйымдар табылған. Ежелгі ұлы Эхульхул ғибадатханасының нақты орналасқан жері әлі белгісіз және оның археологиялық дәлелдері де табылмаған. Ортағасырлық Харранның ірі құрылыстарының бірі Эхульхулдің орнын басып, оның үстіне салынған болуы мүмкін, атап айтқанда Харран қамалы немесе Ұлы мешіт. Ислам дәуіріндегі жазбалар қамал немесе мешіт бұрынғы ай құдайына арналған ғибадатхана болған деген қарама-қайшылықты мәлімдейді. Қамалдың ежелгі ғибадатхана орнында орналасқандығын оның биіктігі де, ал мешіттің орналасқандығын оның қираған жерлерінен табылған вавилондық жазулар мен Набонидтің төрт стеласы да растайды. Бұл жазулар мен стелаларда Эхульхул туралы тікелей айтылған. Сонымен қатар, мешіттің қираған жерлерінен ай символы бейнеленген ежелгі құрбандық алаңының қалдықтары да табылды. Осыған байланысты, мешіт ежелгі ғибадатхана орны ретінде ғалымдар тарапынан көп қолдауға ие.
Қала қабырғалары
Харранның ескі қаласы әлі де көбінесе Харранның ежелгі қала қабырғаларымен қоршалған. Олардың жағдайы көбінесе нашар болғанымен, кейбір бөліктері жақсы сақталған және бұл жерлесімнің бұрын қалай болғаны туралы түсінік береді. Қазіргі қабырғалардың дәл қандай уақытта салынғаны және Харранды мекендеген көптеген мәдениеттердің қайсысы салғаны белгісіз. Қабырғалар, ең болжамды, Рим немесе Византия үкімдігі кезінде салынған. Қабырғалардың кейбір бөліктері қазба жұмыстары кезінде грек және сирия тілдеріндегі жазулармен табылды. Харран қабырғалары жақын орналасқан Эдесса қабырғаларына ұқсас, бірақ олардан сәл кішідірек. Олардың пішіні шамалы эллипс тәрізді, әдетте жуандығы және ұзындығы шамамен, ал биіктігі болып келеді. Қирағанға дейін қабырғаларда 187 бастион және 6-8 қақпа болған, олардың көпшілігі бүгінде қираған. Харранның ортағасырлық қақпаларының тек біреуі – Алеппо қақпасы – бүгінгі күнге дейін сақталған. Бұрын қабырғалардың айналасында сумен толы үлкен ор орналасқан.
Бал аралы үйлер
Бүгінде Харранды ең бастысы оның ескі қаласындағы үйлердің ерекше жергілікті сәулеті, яғни бал аралы үйлер (kümbets) тартады. Бұл типтегі құрылыс Түркияның басқа жерінде кездеспейді және әлемнің қалған бөлігінде сирек. Қазіргі бал аралы үйлеріне ұқсас үйлер Харранда көптен бері бар; Харраннан белгілі ең көне ғимараттар дөңгелек болып көрінеді және б.з.д. 7 ғасырға жататын Ассириялық бейнелерінде қазіргі бал аралы үйлеріне архитектуралық жағынан ұқсас күмбезді ғимараттар бейнеленген. Олар әрдайым осы жерде болған жоқ, керісінше, Харран тарихы бойына бірнеше рет салынған, қираған, ұмытылған және қайта салынған. Харрандағы бал аралы үйлері туралы 12 ғасырдағы саяхатшы Ибн Джубайр жазған, бірақ 17 ғасырдағы саяхатшы Эвлиа Челеби жазған жоқ. Харрандағы қазіргі бал аралы үйлерінің көпшілігі 20 ғасырдың басына жатады және олардың ешқайсысы 19 ғасырдың ортасынан бері тұрған жоқ. Бал аралы үйлердің сәулеті 20 ғасырдан бері сәл өзгерді; сол кездің суреттері үйлерді шатырлар сияқты жерге тұрғызылғандай көрсетеді, ал қазіргі конус тәрізді күмбездер үлкен кубикалық негіздерге салынған. Харранның айналасындағы аймақта климатқа байланысты ағаш сирек кездесетіндіктен, жергілікті тұрғындар дәстүрлі түрде үйлерді тас, кірпіш және саздан оңай жиналатын материалдардан салған. Қазіргі бал аралы үйлерді қазба жұмыстарымен табылған көне ғимараттарды зерттеп, оларды салудың жолын үйренген жергілікті тұрғындар салған және құрылыс материалы ретінде қираған ғимараттардан жиналған кірпіштерді пайдаланған. Бал аралы үйлер жергілікті тұрғындардың көшпелі өмір салтына сай келеді, өйткені оларды шатыр сияқты тез құрастырып, бөлшектеуге болады, сонымен қатар ыстық пен суыққа тиімді төтеп береді. Бал аралы үйлерді сылау үшін қолданылатын материалдардың нашарлығына байланысты оларды 1–3 жылда бір рет жөндеу қажет. Олардың қабырғаларының қалыңдығы әдетте 50–60 сантиметр, ал күмбездерінің қалыңдығы шамамен 20–30 сантиметр. Күмбездердің жоғарғы жағында ауаның табиғи айналымын және желдетуін қамтамасыз ететін тесік бар. Бұл ерекшелік, қалың қабырғалармен бірге, тіпті жазғы ыстық кезінде де жыл бойы үй ішінде салыстырмалы түрде жақсы жағдай жасайды. 2002 жылы жүргізілген санақ бойынша, Харранда 2760 бал аралы үй болды, бірақ содан бері ескі қаладағы саны бірнеше ондағанға дейін азайды. 1980 жылға дейін кейбір бал аралы үйлерде адамдар тұрған, бірақ бүгінде олар негізінен қоймалар мен мал шаруашылығына арналған ғимараттар ретінде пайдаланылады және 1979 жылдан бері қорғауға алынған. Харрандағы ең көне ғимараттардың бірі – бүгінде Харран Мәдениет үйі (Harran Kültür Evi) қызметін атқаратын бал аралы үйлер кешені, ол жергілікті мұражай және мейрамхана болып табылады. Мәдениет үйі ғимараты бастапқыда 1800 жылы салынған, бірақ кейін уақыт өте қирап, 1999 жылы туристік мақсаттар үшін қайта салынған. Мұражайда Харран аймағынан табылған заттар, сондай-ақ аймақтың дәстүрлі әшекейлері мен киімдері қойылған.
Қазіргі заманғы ғимараттар
Тарихи ескерткіштерді сақтауға байланысты шектеулер 1950 жылдан бері жергілікті тұрғындарға ежелгі қираған орындардан құрылыс материалдарын жинауға кедергі келтіргендіктен, Харранда салынған жаңа үйлердің көпшілігі сәулеттік жағынан аралық үйлермен ешқандай байланысы жоқ бетон құрылыстар болып табылады. Бетон үйлер аралық үйлердің қасында да, ежелгі қала қабырғаларының сыртында да салынған. Бүгінде Харран халқының көп бөлігі ескі қала орталығынан шамалы қашықтықта салынған жаңа ауылда тұрады.
География және климат
Харран Түркияның Оңтүстік-Шығыс Анатолия аймағында, шамамен Урфаның оңтүстік-шығысында орналасқан. Харран теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, бұл айналасындағы жазық аймақтағы ең төменгі нүкте. Харранның климаты ыстық және құрғақ. Жауын-шашын мөлшері көбінесе 40 сантиметрден аспайды. Жаз айларында Харранда күндізгі және түнгі температура арасында елеулі айырмашылықтар байқалады.
Демография
Ежелгі және ортағасырлық тарихының өркенді кезеңдерінде Харанда шамамен 10 000–20 000 тұрғын болған. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында Харанның тұрақты елді мекенге айналуы нәтижесінде, қала мен оны қоршаған ауданның халқы қарқынды өсімді бастан өткерді. Бұған қарамастан, Харан негізінен ауылдық ерекшеліктерін сақтап келеді. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Харан халқы 96 072 адамды құрайды. Жергілікті мәдениет көбінесе араб тіліндегі өмір салты, киім-кешегі және тағамымен ерекшеленеді. Харанның Шанлыурфа облысының орталығы Урфамен тығыз әлеуметтік, мәдени, сауда және қалалық байланыстары бар. Аудан халқының көп бөлігін араб тайпалары құрайды.
Тіл
Түркияда 1927 жылы өткізілген халық санауы бойынша, халықтың 88,0% араб тілін ана тілі ретінде қолданды, 6,8% - күрд тілін, ал 5,2% - түрік тілін. 1998 жылы Харан халқының көп бөлігі түрік тілінде сөйледі; шамамен 19% араб тілінде, ал 10% күрд тілінде сөйледі.
Туризм
Харранның ежелгі қираған жерлері ашық аспан астындағы мұражай қызметін атқарады және қала жергілікті туристер арасында танымал орын, көбінесе Урфадан бір күндік саяхат ретінде барылады. Көрермендерге ұнайтын орындарға Харран мәдениет үйі, қамалдың және мешіттің қираған қалдықтары жатады. Жергілікті тур гидтің айтуынша, 2015 жылға дейін Харранды жылына шамамен екі миллион адам барып қайтқан. Сириядағы азамат соғысы осы санды дерлік нөлге дейін азайтты.
Археология
Харран ежелгі ай культімен байланысы және Месопотамия, Рим және араб тарихи жазбаларында жиі кездесуі салдарынан тарихшылардың қызығушылығын тудырғанмен, географиялық жағдайының шалғай болғандықтан 19 ғасырға дейін археологиялық зерттеулерге көп көңіл бөлмеген. Харранға алғашқы назар 1850 жылы Фрэнсис Роудон Чеснидің Евфрат экспедициясының бірнеше мүшесі келген кезде аударылды. 1852 жылы миссионер Джордж Перси Баджер, ал 1879 жылы Эдуард Сашо Харранды барып, қираған жерлерінің суреттерін жасады. 1911 жылы Конрад Преуссер Харран қамалының қираған жерлерін зерттей келе қысқа, бірақ нақты еңбек жариялады, ал К. А. Кресвелл 1932 жылы шығарған «Тұңғыш мұсылман сәулеті» атты еңбегінің I томында Ұлы мешіттің қалдықтарын толық зерттеді. Т. Э. Лоуренс («Арабияның Лоуренсі») де Харранды барып көрді және суреттеді. Бұл алғашқы келушілердің ешқайсысы қазба жұмыстарын жүргізбеді, олар тек жер бетінде көрінетін қираған үйінділер мен қалдықтарды бақылады. 1950 жылдың жазында Сетон Ллойд, Уильям С. Брайс және С. Дж. Гадд Харранда үш апталық археологиялық экспедиция ұйымдастырды. 1952 жылы Р. Сторм Райс жүргізген қосымша археологиялық зерттеулердің нәтижелері де жарияланды. Ллойд, Брайс, Гадд және Райс негізінен Харранды зерттеумен және үйінділерді тазалаумен айналысты. Дегенмен, Райс жұмысы қала қабырғалары мен оның қақпаларының ауқымын анықтауға көмектесті. 1956 және 1959 жылдары жүргізілген қазба жұмыстары кезінде Райс Ұлы мешіттің қираған жерлерін де қазып шығарды. Кейіннен 1970 жылдары Х. Дж. В. Драйверс («Эдессадағы культтар мен сенімдер» авторы) және 1977 жылы Тамара Грин («Ай құдайының қаласы» авторы) да Харранды барып көрді, бірақ олар екеуі де бұрын хабарланған жаңалықтарды ғана бақылады және жаңа материалдарды іздемеді. Харрандағы қазба жұмыстарының шектеулі болуының себебі, оның шалғай орналасқандығы және кейде саяси тұрақсыздыққа тап болуы, сондай-ақ шетелдік археологтардың Түркияда жұмыс істеуінің қиындығы болды. 2012 және 2013 жылдары Шанлыурфа мұражайының дирекциясы, кеңесші ретінде Мехмет Өнал қатысуымен, Харранның қабырғаларын, обаларды және қамалдарды зерттеуге бағытталған кең ауқымды қазба жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстары қала қабырғасының батыс бөлігін қалпына келтіру мақсатында жүргізілді, нәтижесінде қабырғалар, мұнаралар мен бастиондар ашылды. Қамалдың солтүстік бөлігіндегі қазба жұмыстары барысында батыс жағында галерея және маңдайшалы дәліз табылды, онда бірнеше қызықты артефакттар сақталған. 2014 жылы Министрлер Кеңесінің шешімі бойынша және Мәдениет және туризм министрлігінің қолдауымен, Өнал басшылығымен тағы да қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл қазба жұмыстары кезінде моншақ, базар, қоғамдық дәретхана, хош иіссулар дүкені мен шеберхана табылды. 2016 жылы қала қабырғасындағы қазба жұмыстары қабырғаның жаңа бөліктерін ашты және сириялық жазуы бар әйелдің сынған мүсіні мен ер адамның рельефі табылды. 2014-2016 жылдары қамалдың батыс жағындағы қазба жұмыстары қамал қабырғасына іргелес екінші қорғаныс жүйесіне жататын кремльді дәлізді ашты, ал 2017-2018 жылдары қамалдың оңтүстік бөлігіндегі қазба жұмыстары моншақ үйінің қалдықтарын таба алды.